Οι λύκοι του Yellowstone βοήθησαν στη μείωση του πληθυσμού των ελαφιών, όμως η ανάκαμψη των δέντρων παρέμεινε περιορισμένη. Το γεγονός αυτό καταρρίπτει τη δημοφιλή θεωρία ότι η επιστροφή τους αποκατέστησε πλήρως το οικοσύστημα του πάρκου.
Ίσως να είστε ανάμεσα στα 46 εκατομμύρια ανθρώπους που έχουν παρακολουθήσει το βίντεο που δείχνει πώς οι λύκοι άλλαξαν το Yellowstone, ή μπορεί να έχετε ακούσει κάποια άλλη εκδοχή αυτής της ιστορίας. Το Yellowstone, το οποίο εκτείνεται σε μια έκταση σχεδόν 9.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων στις δυτικές Ηνωμένες Πολιτείες, υπήρξε το πρώτο εθνικό πάρκο στον κόσμο.
Η πρωτοποριακή επανεισαγωγή των λύκων, η οποία ξεκίνησε το 1995, δημιούργησε ένα παγκόσμιο δεδικασμένο για την προστασία του περιβάλλοντος. Το πρώτο μισό της ιστορίας είναι πλέον αδιαμφισβήτητο. Οι λύκοι εξοντώθηκαν εντελώς από το Yellowstone τη δεκαετία του 1920. Με την εξαφάνισή τους, οι πληθυσμοί των ελαφιών (elk, ένα μεγάλο είδος ελαφιού) αυξήθηκαν υπερβολικά.
Τα ελάφια κατέφαγαν τη βλάστηση στις όχθες των ποταμών του πάρκου, μετατρέποντας τις συστάδες από ιτιές και λεύκες, καθώς και τις λιμνούλες των κάστορων, σε γυμνές λιβαδικές εκτάσεις. Αυτή η διαδικασία αντιστράφηκε γρήγορα —ή τουλάχιστον έτσι λέει η ιστορία— όταν επανεισήχθησαν οι λύκοι.
Οι λύκοι όχι μόνο θανάτωναν τα ελάφια, κρατώντας τον αριθμό τους υπό έλεγχο, αλλά ταυτόχρονα τα φόβιζαν, αναγκάζοντάς τα να απομακρυνθούν από τις κοιλάδες, δίνοντας έτσι στα δέντρα την ευκαιρία να αναπτυχθούν ξανά. Μια σειρά από ευεργετικές επιπτώσεις ακολούθησε: Οι κάστορες επέστρεψαν και ξαναέφτιαξαν τα φράγματά τους, ενώ οι θάμνοι που αναγεννήθηκαν προσέλκυσαν περισσότερες αρκούδες, οι οποίες με τη σειρά τους βοήθησαν περαιτέρω στον περιορισμό των ελαφιών.
Πρόκειται για μια συγκροτημένη και γοητευτική ιστορία, η οποία αναφέρεται ευρέως ως απόδειξη ότι οι λύκοι μπορούν να αποκαταστήσουν οικοσυστήματα και να αναδασώσουν τη γη. Δυστυχώς, όμως, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο περίπλοκη. Οι λύκοι, σε γενικές γραμμές, δεν αποκατέστησαν το Yellowstone.
Η κατανόηση της επιστήμης πίσω από αυτό το γεγονός μπορεί να μας διδάξει πολλά για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν τα οικοσυστήματα. Το ακόμα πιο ενδιαφέρον, όμως, είναι ότι αν αναλογιστούμε τον λόγο για τον οποίο τόσοι πολλοί άνθρωποι θέλουν τόσο πολύ να πιστέψουν αυτή την ιστορία, μπορούμε να μάθουμε πολλά για τον ίδιο μας τον εαυτό και τη σχέση μας με τη φύση.
Γιατί οι λύκοι δεν ήταν τελικά οι «σωτήρες» του Yellowstone
Η ιστορία αυτή ξεκίνησε από επιστημονικές μελέτες των αρχών της δεκαετίας του 2000, οι οποίες βασίστηκαν σε μια θεωρία γνωστή ως «τροφικοί καταρράκτες» (trophic cascades): Την ιδέα, δηλαδή, ότι οι αλλαγές στην κορυφή της τροφικής αλυσίδας μπορούν να επηρεάσουν αλυσιδωτά ολόκληρη τη δομή της μέχρι τη βάση της. Για παράδειγμα: ο λύκος τρώει το ελάφι, το ελάφι τρώει την ιτιά.
Επομένως, περισσότεροι λύκοι ισούνται με λιγότερα ελάφια, γεγονός που οδηγεί σε περισσότερες και ψηλότερες ιτιές. Αυτή η ιδέα έγινε αργότερα δημοφιλής πολύ πέρα από την επιστημονική βιβλιογραφία, κυρίως χάρη στον Βρετανό ακτιβιστή και υποστηρικτή της «αναάγριας φύσης» (rewilding) Τζορτζ Μόνμπιοτ (George Monbiot), του οποίου η ομιλία στο TED Talk το 2013 χρησιμοποιήθηκε για την ηχητική επένδυση (voice-over) του viral βίντεο για τους λύκους του Yellowstone.
Ωστόσο, έχοντας πλέον στη διάθεσή τους δεδομένα δύο επιπλέον δεκαετιών, οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι αυτή η γραμμική αλυσίδα αιτιών και αποτελεσμάτων αποτελεί μια υπεραπλούστευση της οικολογίας. Οι λύκοι τρώνε ελάφια, ναι, αλλά το ίδιο κάνουν οι άνθρωποι, οι αρκούδες και τα κούγκαρ (λιοντάρια του βουνού).
Η μείωση του πληθυσμού των ελαφιών, η οποία προκλήθηκε από αυτή την ποικίλη ομάδα σαρκοφάγων, επέτρεψε πράγματι έναν βαθμό ανάκαμψης των δέντρων σε ορισμένα τμήματα του εθνικού πάρκου. Αυτή η ανάκαμψη, όμως, έχει διογκωθεί υπερβολικά και απέχει πολύ από τη συνολική μεταμόρφωση του τοπίου (από λιβάδια κυριαρχούμενα από ελάφια σε ιτιές και λιμνούλες με κάστορες) που συχνά παρουσιάζεται στις δημοφιλείς αφηγήσεις.
Ο επικεφαλής βιολόγος της ομάδας για τους λύκους του πάρκου περιέγραψε την πραγματικότητα περισσότερο ως μια «τροφική σταγόνα» (trophic trickle) παρά ως έναν ορμητικό καταρράκτη.
Ένας άλλος λόγος για τον οποίο οι λύκοι δεν μεταμόρφωσαν ριζικά το Yellowstone είναι ότι τα ελάφια, τελικά, δεν φοβούνται και τόσο πολύ τους λύκους. Αυτό μπορεί να ακούγεται περίεργο —ποιος έχει ακούσει ποτέ για ένα θήραμα που δεν τρέμει τους κυνηγούς του; Στην πραγματικότητα όμως, η αναζήτηση τροφής είναι αυτή που έχει απόλυτη προτεραιότητα στη συμπεριφορά των ελαφιών: τα πεινασμένα ζώα θα ψάξουν για καλή βοσκή, είτε υπάρχουν θηρευτές στην περιοχή είτε όχι.
Γιατί είχαμε την ανάγκη να πιστέψουμε αυτό το παραμύθι
Παρά τις επιστημονικές της ελλείψεις, αυτή η ιστορία ικανοποιεί μερικές από τις βαθύτερες πεποιθήσεις και επιθυμίες μας. Πρώτα απ’ όλα, την ιδέα ότι η φύση είναι μια ισορροπημένη μηχανή, όπου όλα τα κομμάτια ταιριάζουν με ακρίβεια και αλληλεπιδρούν σαν καλοκουρδισμένο ρολόι.
Αρκεί να αφαιρέσεις ένα μόνο γρανάζι και η μηχανή διαλύεται: Τα ελάφια πολλαπλασιάζονται ανεξέλεγκτα και το οικοσύστημα καταρρέει. Βάζεις το γρανάζι πίσω στη θέση του και, εν ριπή οφθαλμού, όλα λειτουργούν και πάλι ρολόι, όπως παλιά.
Μόνο που τα οικοσυστήματα δεν είναι μηχανές: είναι δυναμικά, διαρκώς μεταβαλλόμενα και συχνά απρόβλεπτα! Δεύτερον, και με έναν τρόπο πιο διαστρεβλωμένο, η ιστορία αυτή επιβεβαιώνει την κοινή πεποίθηση ότι μόνο ο άνθρωπος μπορεί να διαταράξει την αρμονία της φύσης, και ότι ο μόνος τρόπος για να αποκατασταθεί η ισορροπία είναι να την αφήσουμε στην ησυχία της.
Για παράδειγμα, στο viral βίντεο για τους λύκους του Yellowstone, δεν υπάρχει ούτε μία εικόνα ανθρώπου. Η αφήγηση περιγράφει ότι οι λύκοι απλώς «εμφανίστηκαν» και αναφέρει: «Ο αριθμός των κάστορων άρχισε να αυξάνεται». Στην πραγματικότητα, οι λύκοι μεταφέρθηκαν αεροπορικώς από τον Καναδά, ενώ οι κάστορες είχαν απελευθερωθεί εσκεμμένα στις γύρω περιοχές του πάρκου. Αυτές οι ανθρώπινες παρεμβάσεις απουσιάζουν παντελώς από την ιστορία που παρουσιάζει το βίντεο.
Κατά κάποιον τρόπο, αυτό αποτελεί τη συνέχεια μιας πολύ παλαιότερης αντίληψης για την άγρια φύση ως κάτι το ανέγγιχτο και το ακατοίκητο. Αυτή ακριβώς η οπτική για τη φύση ενέπνευσε την ίδρυση πολλών εθνικών πάρκων, συμπεριλαμβανομένου του Yellowstone—εκτοπίζοντας τελικά εκατομμύρια ανθρώπους από τοπία που αργότερα παρουσιάστηκαν ως παρθένα.
Τρίτον, η ιστορία του Yellowstone ικανοποιεί τη βαθιά μας επιθυμία να αντιλαμβανόμαστε τη φύση ως μια θεραπευτική δύναμη. Είναι το οικολογικό αντίστοιχο των ιστοριών «φυσικής θεραπείας» στη λαϊκή κουλτούρα, όπου πληγωμένοι άνθρωποι γιατρεύονται κάνοντας ένα ταξίδι στην ύπαιθρο.
Αυτό που απεικονίζει η ιστορία του Yellowstone, αν θέλετε, είναι μια «θεραπεία της φύσης από την ίδια τη φύση»: σε αυτή την περίπτωση, δεν είναι ένας άνθρωπος αλλά μια ολόκληρη άγρια περιοχή που γιατρεύεται από το φυσικό περιβάλλον.
Οι λύκοι αξίζουν να σωθούν, ανεξάρτητα από το αν σώζουν ή όχι το Yellowstone. Δεν χρειαζόμαστε μια θεωρία για τους «τροφικούς καταρράκτες» για να δικαιολογήσουμε την αγάπη μας για τους λύκους. Η αγάπη και η θλίψη είναι αυτά που είναι στέρεα και αδιαμφισβήτητα, και όχι τα ευμετάβλητα επιχειρήματα για την ισορροπία της φύσης.
