Λύθηκε το μυστήριο αιώνων; Αρχαιολόγος υποστηρίζει πως βρήκε το στρατόπεδο της Λεγεώνας που ισοπέδωσε την Ιερουσαλήμ

Μια νέα αρχαιολογική μελέτη ενδέχεται να λύνει ένα μυστήριο που απασχολεί τους ερευνητές εδώ και περισσότερα από 150 χρόνια: την ακριβή τοποθεσία του ρωμαϊκού στρατοπέδου της 10ης Λεγεώνας Φρετένσις, η οποία παρέμεινε στην Ιερουσαλήμ μετά την καταστροφή της από τον Τίτο το 70 μ.Χ. Ο αρχαιολόγος Σίμον Γκίμπσον υποστηρίζει ότι τείχη και ένας δρόμος που είχαν ανασκαφεί τη δεκαετία του 1970, κοντά στη δυτική πλευρά της Παλιάς Πόλης, αποτελούν τα πρώτα σημαντικά ίχνη του χαμένου στρατοπέδου.

Google Προσθέστε το ENIKOS ως προτιμώμενη πηγή στη Google

Για περισσότερο από ενάμιση αιώνα, οι αρχαιολόγοι αναζητούσαν τα ακριβή ίχνη της πανίσχυρης ρωμαϊκής φρουράς που έμεινε πίσω για να επιτηρεί τα ερείπια της Ιερουσαλήμ μετά την πολιορκία του 70 μ.Χ. Τώρα, μια νέα μελέτη έρχεται να επανεξετάσει παλαιότερα ευρήματα, υποστηρίζοντας ότι η απάντηση βρισκόταν ήδη μπροστά στα μάτια των ερευνητών εδώ και πενήντα χρόνια.

Ανακάλυψη-βόμβα στη «λεωφόρο της ερήμου»: Αρχαιολόγοι εντόπισαν χαμένο αυτοκρατορικό παλάτι 2.200 ετών

Συγκεκριμένα, ένας αρχαιολόγος στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας στο Σάρλοτ (University of North Carolina at Charlotte) υποστηρίζει ότι τείχη και ένας δρόμος που ανασκάφηκαν τη δεκαετία του 1970 δίπλα στην Παλιά Πόλη της Ιερουσαλήμ αποτελούν στην πραγματικότητα τα κατάλοιπα του στρατοπέδου της 10ης Λεγεώνας Φρετένσις (Legio X Fretensis) — της επίλεκτης μονάδας που παρέμεινε για να φρουρεί την πόλη μετά την καταστροφή.

Ένας αρχαιολόγος στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας στο Σάρλοτ (University of North Carolina at Charlotte) υποστηρίζει ότι τείχη και ένας δρόμος που ανασκάφηκαν τη δεκαετία του 1970 δίπλα στην Παλιά Πόλη της Ιερουσαλήμ αποτελούν τα κατάλοιπα του στρατοπέδου της 10ης Λεγεώνας Φρετένσις (Legio X Fretensis) — της μονάδας που παρέμεινε για να φρουρεί τα ερείπια μετά την καταστροφή του 70 μ.Χ.

Αρχαιολογικά ευρήματα αποκαλύπτουν με ακρίβεια πότε έπεσε η Βαβυλώνα και καταστράφηκε η Χαττούσα – Τα μυστικά της Αφροδίτης, των σφηνοειδών πινακίδων και ενός ηφαιστείου στην Αλάσκα

Όταν ο Τίτος ολοκλήρωσε την κατάκτηση της Ιερουσαλήμ το 70 μ.Χ., ο Ναός είχε καταστραφεί και η μισή πόλη καιγόταν. Απέμενε να αποφασιστεί τι θα γινόταν με ό,τι είχε απομείνει, και ο Ρωμαίος στρατηγός πήρε μια απόφαση την οποία κατέγραψε γραπτώς ο Φλάβιος Ιώσηπος, που συνόδευε τον στρατό:

«Ο Καίσαρας διέταξε να ισοπεδωθεί ολόκληρη η πόλη και ο Ναός, αφήνοντας όρθιους μόνο τους ψηλότερους πύργους —τον Φασαήλ, τον Ιππικό και τη Μαριάμνη— καθώς και το τμήμα του τείχους που περιέβαλλε την πόλη στα δυτικά: το τελευταίο για να χρησιμεύσει ως στρατόπεδο για τη φρουρά που επρόκειτο να παραμείνει, και τους πύργους ώστε οι μεταγενέστεροι να γνωρίζουν πώς ήταν η πόλη και πόσο ισχυρές οχυρώσεις υπέκυψαν στην ανδρεία της Ρώμης».

Ιστορική ανακάλυψη στην Τροία: Αρχαιολόγοι πιστεύουν ότι βρήκαν τον τάφο του ομηρικού ήρωα Αίαντα

— Φλάβιος Ιώσηπος, Ιουδαϊκός Πόλεμος, VII, 1, 1

Η φρουρά αυτή ήταν η Legio X Fretensis, η Δέκατη Λεγεώνα, στην οποία ο Τίτος προσέθεσε ορισμένες ίλες ιππικού και λόχους πεζικού. Ήταν η ίδια μονάδα που θα καταλάμβανε τη Μασάντα μεταξύ 72 και 73 μ.Χ. και θα παρέμενε στην Ιερουσαλήμ μέχρι τα τέλη του τρίτου αιώνα. Διακόσια χρόνια στρατιωτικής παρουσίας σε μια πόλη θα έπρεπε να είχαν αφήσει κάποιο ίχνος.

Κι όμως, κανείς δεν μπορούσε να πει με βεβαιότητα πού ακριβώς βρισκόταν το στρατόπεδό της. Ο αρχαιολόγος Σίμον Γκίμπσον (Shimon Gibson), καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας στο Σάρλοτ και συνδιευθυντής των ανασκαφών στο Όρος Σιών, πιστεύει ότι πλέον μπορεί να δώσει την απάντηση.

Παρουσιάζει τα επιχειρήματά του σε μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στην επιστημονική επιθεώρηση Journal of Roman Archaeology.

Άποψη της περιτειχισμένης γωνίας (W31 και W32) που αποδίδεται στο στρατόπεδο της 10ης Λεγεώνας, όπως φαίνεται προς τα βορειοανατολικά, με το τείχος της Παλιάς Πόλης στο βάθος. Φωτογραφία: Αποστολή Broshi στο Όρος Σιών (Broshi Mt. Zion Expedition)
Άποψη της περιτειχισμένης γωνίας (W31 και W32) που αποδίδεται στο στρατόπεδο της 10ης Λεγεώνας, όπως φαίνεται προς τα βορειοανατολικά, με το τείχος της Παλιάς Πόλης στο βάθος. Φωτογραφία: Αποστολή Broshi στο Όρος Σιών (Broshi Mt. Zion Expedition)

Ένα αρχαιολογικό μυστήριο με πολλές θεωρίες

Ο Ιώσηπος αναφέρει ότι το στρατόπεδο βρισκόταν στη δυτική πλευρά, δίπλα στους τρεις πύργους που είχε χτίσει ο Ηρώδης ο Μέγας στο παλάτι του. Οι περισσότεροι ειδικοί το τοποθετούν, με επιφύλαξη, στον δυτικό λόφο, γύρω από την Ακρόπολη (τον λεγόμενο Πύργο του Δαβίδ) και τις σημερινές Αρμενική και Εβραϊκή συνοικία. Ωστόσο, σχεδόν κανείς δεν τολμά να σχεδιάσει την κάτοψή του, ενώ οι εναλλακτικές προτάσεις αφθονούν: η πλατεία του Ναού, η σημερινή Χριστιανική Συνοικία ή ακόμη και ολόκληρη η ισοπεδωμένη πόλη.

Ο Γκίμπσον θεωρεί την τελευταία εκδοχή, που προτάθηκε από τον Τζον Σέλιγκμαν (Jon Seligman) το 2024, «ιδιαίτερα απίθανη». Υπήρχε επίσης και μια πιο σκεπτικιστική άποψη. Ο ίδιος ο Σέλιγκμαν είχε υποστηρίξει το 2017 ότι ίσως δεν είχαν βρεθεί κατάλοιπα έπειτα από δεκαετίες ανασκαφών, επειδή απλώς δεν υπήρχαν κατάλοιπα για να βρεθούν.

Γενικός χάρτης της αποικίας Αιλία Καπιτωλίνα (με μοβ), της περιοχής του Ναού (με κίτρινο), του ενσωματωμένου στρατοπέδου της 10ης Λεγεώνας (με γκρι) και των canabae —του πολιτικού οικισμού γύρω από το στρατόπεδο— (με πράσινο). Εικόνα/Χάρτης: S. Gibson 
Γενικός χάρτης της αποικίας Αιλία Καπιτωλίνα (με μοβ), της περιοχής του Ναού (με κίτρινο), του ενσωματωμένου στρατοπέδου της 10ης Λεγεώνας (με γκρι) και των canabae —του πολιτικού οικισμού γύρω από το στρατόπεδο— (με πράσινο). Εικόνα/Χάρτης: S. Gibson

Τα ευρήματα που περίμεναν σχεδόν μισό αιώνα στο συρτάρι

Το στοιχείο του Γκίμπσον προέρχεται από αρχεία και όχι από κάποια νέα ανασκαφική εκστρατεία. Μεταξύ 1975 και 1978, ο Ισραηλινός αρχαιολόγος Μάγκεν Μπρόσι (Magen Broshi, 1929–2020), ο πρώτος επιμελητής των Χειρογράφων της Νεκράς Θάλασσας, διηύθυνε ανασκαφές κατά μήκος του δυτικού τείχους της Παλιάς Πόλης, ακριβώς νότια της Ακρόπολης.

Το 1995 ανατέθηκε στον Γκίμπσον η μελέτη και η δημοσίευση αυτού του έργου, και η τελική έκθεση βρίσκεται ακόμη υπό προετοιμασία. Μέχρι σήμερα, αυτά τα κατάλοιπα δεν είχαν δημοσιοποιηθεί ποτέ. Εκείνη την εποχή, είχαν χρονολογηθεί πολύ γενικά ως «πρώιμα ρωμαϊκά», χωρίς μεγαλύτερη ακρίβεια.

Σήμερα είναι γνωστό ότι αυτοί οι τύποι κεραμικής συνέχισαν να κατασκευάζονται μέχρι περίπου το 130 μ.Χ., όταν ο Αδριανός ίδρυσε την αποικία Αιλία Καπιτωλίνα και άρχισαν να εμφανίζονται σαφώς ρωμαϊκά αντικείμενα, όπως ορισμένα ιγδία (γουδιά) ή κεραμίδια που έφεραν τη σφραγίδα με το όνομα της λεγεώνας. Μεταξύ του 70 και του 130 μ.Χ. υπάρχει, επομένως, ένα χρονικό παράθυρο περίπου εξήντα ετών που συμπίπτει με την ύπαρξη του στρατοπέδου.

Ο Μπρόσι εντόπισε δύο ομάδες καταλοίπων Η πρώτη είναι ένας επικλινής δρόμος μήκους σχεδόν 38 μέτρων, πλαισιωμένος από μεγάλους λαξευτούς λίθους σε επανάχρηση —οι οποίοι προέρχονταν από τα τείχη που κατεδαφίστηκαν το 70 μ.Χ.— καθώς και δύο σπονδύλους κιόνων σε δεύτερη χρήση. Το στρώμα αυτό σφραγιζόταν από κεραμική του 1ου αιώνα μ.Χ.

Στην επίχωσή του εντοπίστηκε ένα νόμισμα του επάρχου Βαλέριου Γράτου (17/18–24/25 μ.Χ.), το οποίο, σύμφωνα με τον Γκίμπσον, δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη χρονολόγηση, καθώς πρόκειται για ένα παλαιότερο αντικείμενο που παρασύρθηκε στο σημείο.

Η δεύτερη ομάδα βρίσκεται περίπου 35 μέτρα νοτιότερα: πρόκειται για δύο τείχη που σχηματίζουν γωνία, τα θεμέλια των οποίων εδράζονται πάνω στα κατάλοιπα ενός πύργου του παλιού τείχους, που κατεδαφίστηκε ακριβώς το 70 μ.Χ. Αυτό τα καθιστά αναγκαστικά μεταγενέστερα της καταστροφής. Τα τείχη αυτά δεν προορίζονταν να παραμείνουν ορατά, αλλά να συγκρατούν επιχώσεις από χώμα και πέτρες που ρίχνονταν σε στρώσεις από διαφορετικές κατευθύνσεις, ώστε να λειτουργήσουν ως επίπεδη βάση για πολύ ψηλότερα τείχη τα οποία δεν σώζονται πλέον.

Πίσω από αυτά, επιπλέον, αποκαλύφθηκε ένας ομαδικός τάφος σε όρυγμα με άτακτα τοποθετημένα ανθρώπινα λείψανα και εννέα μεγάλα σιδερένια καρφιά, του τύπου που συνδέεται με σταυρώσεις. Ο Γκίμπσον τα μελετά μαζί με άλλους ερευνητές, και το άρθρο δεν καταλήγει ακόμη σε συμπεράσματα.

Το χαμένο στρατόπεδο παίρνει σχήμα: Ένα τετράγωνο πλευράς 285 μέτρων

Με τη γωνία που εντόπισε ο Μπρόσι ως νοτιοδυτικό όριο και τον σωζόμενο πύργο στην Ακρόπολη —πιθανότατα τον πύργο του Ιππικού— ως βορειοδυτικό όριο, η δυτική πλευρά του στρατοπέδου έχει μήκος 285 μέτρα. Αν ο περίβολος ήταν τετράγωνος (ο Γκίμπσον επισημαίνει ότι δεν είναι απαραίτητο να ήταν), θα κάλυπτε έκταση 81,2 στρεμμάτων. Η ανατολική πλευρά θα κατέληγε στην άκρη μιας βραχώδους προεξοχής πάνω από τον κεντρικό δρόμο της βυζαντινής περιόδου, μια ιδέα που είχε ήδη προτείνει ο αρχαιολόγος Γιοράμ Τσαφρίρ (Yoram Tsafrir).

Πρόκειται για ένα ιδιαίτερο μέγεθος. Το στρατόπεδο της Λεγίωνος (Caparcotna), κοντά στη Μεγιδδώ, καταλάμβανε περίπου 16 εκτάρια (160 στρέμματα), δηλαδή τη διπλάσια έκταση. Από την άλλη, τα φρούρια των επικουρικών στρατευμάτων, τα οποία ήταν μικρότερα, κυμαίνονταν μεταξύ 20 έως 40 στρεμμάτων.

Εξ ου και το συμπέρασμα του Γκίμπσον: Η Ιερουσαλήμ διέθετε ένα μόνιμο στρατόπεδο, το οποίο όμως είχε χωρητικότητα για ένα απόσπασμα 1.800 έως 2.200 στρατιωτών και όχι για ολόκληρη τη λεγεώνα, η οποία στα χαρτιά αριθμούσε περίπου 5.000 πεζούς και διέθετε μονάδες διασκορπισμένες σε ολόκληρη την Ιουδαία.

Στο εσωτερικό του περιβόλου, το παλάτι του Ηρώδη του Μεγάλου —το οποίο αργότερα μετατράπηκε σε κατοικία των Ρωμαίων επάρχων— στεκόταν εκεί επί σχεδόν έναν αιώνα. Ο Γκίμπσον πιστεύει ότι οι Ρωμαίοι το αξιοποίησαν και τοποθετεί, με μεγάλη επιφύλαξη, το αρχηγείο νότια του κέντρου. Ο ίδιος παραδέχεται ότι η εσωτερική διαρρύθμιση παραμένει θεωρητική.

Το νερό έφτανε μέσω υδραγωγείου από την περιοχή της Βηθλεέμ στη Δεξαμενή του Πύργου —την οποία σήμερα ονομάζουμε Δεξαμενή του Εζεκία— και ένας αγωγός το διοχέτευε στο εσωτερικό. Στη συνοικία αμάχων που αναπτύχθηκε γύρω από το στρατόπεδο, στα νότια και στο Όρος Σιών, ζούσαν έμποροι και τεχνίτες. Σύμφωνα με τον Γκίμπσον, εκεί λειτουργούσαν καταστήματα, οίκοι ανοχής, καθώς και πωλητές μαγικών και ιατρικών ειδών.

Άποψη του δρόμου και του κρασπέδου που είναι χτισμένα από λαξευτούς λίθους (W45) και ανηφορίζουν προς τα νότια. Φωτογραφία: Αποστολή Broshi στο Όρος Σιών (Broshi Mt. Zion Expedition)
Άποψη του δρόμου και του κρασπέδου που είναι χτισμένα από λαξευτούς λίθους (W45) και ανηφορίζουν προς τα νότια. Φωτογραφία: Αποστολή Broshi στο Όρος Σιών (Broshi Mt. Zion Expedition)

Γιατί εξαφανίστηκε; Το στρατόπεδο που κατεδάφισαν οι ίδιοι οι Ρωμαίοι

Αν υπήρχε ένα τόσο μεγάλο στρατόπεδο, γιατί δεν έχει απομείνει σχεδόν τίποτα; Ο Γκίμπσον δίνει μια εξήγηση που γνώριζε ήδη ο Ιώσηπος. Οι Ρωμαίοι συνήθιζαν να αποσυναρμολογούν τα στρατόπεδά τους όταν αποχωρούσαν, παίρνοντας μαζί τους την ξυλεία και τα χρήσιμα υλικά και καίγοντας τα υπόλοιπα. Η λεγεώνα εγκατέλειψε την Ιερουσαλήμ για την Άιλα (τη σημερινή Άκαμπα, στην Ερυθρά Θάλασσα) κατά το τελευταίο τρίτο του 3ου αιώνα μ.Χ., επί αυτοκράτορα Διοκλητιανού.

Ο Μπρόσι εντόπισε επικλινείς στρώσεις από κεραμίδια που έφεραν τη σφραγίδα της λεγεώνας, πεταμένα σκόπιμα έξω από το τείχος, τα οποία θα μπορούσαν να αποτελούν κατάλοιπα εκείνης της αποχώρησης. Ο Προσκυνητής του Μπορντό (Bordeaux Pilgrim), ο οποίος επισκέφθηκε την πόλη το 333 μ.Χ., προσφέρει μια έμμεση μαρτυρία. Αφηγείται ότι, ανεβαίνοντας στο Όρος Σιών, διέσχισε ένα τείχος και είδε το σημείο «όπου ο Δαβίδ είχε το παλάτι του».

Ο Γκίμπσον ερμηνεύει αυτή την αναφορά ως ένδειξη ότι ο προσκυνητής διέσχισε το νότιο τείχος του εγκαταλελειμμένου στρατοπέδου και ότι αυτό που εξέλαβε ως παλάτι του Δαβίδ ήταν στην πραγματικότητα τα θεμέλια του πραιτωρίου (του ρωμαϊκού διοικητηρίου).

Μετά την αποχώρηση της λεγεώνας, η περιοχή παρέμεινε ακατοίκητη για περισσότερο από έναν αιώνα, έως ότου άρχισαν να χτίζονται εκκλησίες και μοναστήρια στα τέλη του 4ου αιώνα μ.Χ. Ο Γκίμπσον αναγνωρίζει ότι η πρότασή του είναι εν μέρει θεωρητική και ελπίζει ότι η συμβολή του θα αποδειχθεί καθοριστική. Υποστηρίζει ότι η δυτική πλευρά «μπορεί να τεκμηριωθεί αρχαιολογικά».

Ωστόσο, τα τείχη αποτελούνται μόνο από θεμέλια, η χρονολόγηση βασίζεται σε κεραμική με περιθώριο εξήντα ετών και το τετράγωνο σχήμα παραμένει μια υπόθεση. Ο ιστορικός Ντομινίκ-Μαρί Καμπαρέ (Dominique-Marie Cabaret), εξάλλου, προτείνει μια διαφορετική χάραξη για το νότιο όριο. Για να επαληθευτεί αυτό, θα απαιτούνταν ανασκαφές στο εσωτερικό του στρατοπέδου, κάτω από μία από τις πιο πυκνοδομημένες περιοχές του κόσμου — κάτι που ο Γκίμπσον εξετάζει μόνο «αν ποτέ καταστεί δυνατό».

Google Προσθέστε το ENIKOS στην Google
Ακολουθήστε το ENIKOS στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.