Η αξιολόγηση της διατροφικής αξίας ενός τροφίμου δεν είναι τόσο απλή όσο η σύγκριση θερμίδων, λιπαρών ή σακχάρων. Η περιεκτικότητα σε βιταμίνες, μέταλλα, πρωτεΐνες υψηλής ποιότητας, ω-3 λιπαρά οξέα και φυτικές ίνες αποτελεί επίσης σημαντικό μέρος της συνολικής διατροφικής του αξίας.
Με αυτό το σκεπτικό, ερευνητές ανέπτυξαν τον Nutritional Value Score (NVS), έναν νέο δείκτη που συνδυάζει επτά διαφορετικές παραμέτρους για την αξιολόγηση των τροφίμων. Ο δείκτης εφαρμόστηκε σε 289 τρόφιμα, αποκαλύπτοντας σημαντικές διαφορές όχι μόνο μεταξύ διαφορετικών ομάδων τροφίμων, αλλά ακόμη και μεταξύ τροφίμων της ίδιας κατηγορίας.
Νέα μελέτη αποκαλύπτει ποιες είναι οι θρεπτικές τροφές
Οι περισσότεροι από εμάς έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε ότι όλα τα φρούτα είναι ευεργετικά, όλα τα λαχανικά κάνουν καλό στην υγεία και ότι αν ένα προϊόν φέρει μια θετική σήμανση στη συσκευασία του, αποτελεί σωστή επιλογή. Ωστόσο, μια νέα επιστημονική μελέτη αποδεικνύει ότι η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη.
Ερευνητές ανέπτυξαν ένα νέο σύστημα αξιολόγησης με την ονομασία Nutritional Value Score (NVS). Το σύστημα αυτό δεν βαθμολογεί τις τροφές μόνο με βάση τις θερμίδες ή ένα μεμονωμένο συστατικό (όπως η ζάχαρη ή τα λιπαρά), αλλά συνυπολογίζει τη συνολική θρεπτική τους αξία και τη συμβολή τους στην πρόληψη χρόνιων νοσημάτων.
Η μελέτη των επιστημόνων έδειξε τα εξής:
- Υψηλότερη βαθμολογία: Σκούρα πράσινα φυλλώδη λαχανικά, εντόσθια, ψάρια και θαλασσινά.
- Χαμηλότερη βαθμολογία: Αναψυκτικά, γλυκά αρτοσκευάσματα, στιγμιαία noodles, υπερ-επεξεργασμένα σνακ (ultra-processed foods) και επεξεργασμένοι υδατάνθρακες (όπως το λευκό αλεύρι).
Με απλά λόγια, δύο τροφές που ανήκουν στην ίδια «οικογένεια» δεν έχουν απαραίτητα την ίδια διατροφική αξία. Το σπανάκι, για παράδειγμα, είναι πολύ πιο πλούσιο σε θρεπτικά συστατικά από το καρπούζι. Ακόμη και βασικά τρόφιμα που θεωρούμε ουδέτερα, όπως τα προϊόντα λευκού ρυζιού, ενδέχεται να έχουν χαμηλότερη θρεπτική αξία από αυτή που νομίζουμε.
Γιατί κρίθηκε απαραίτητο ένα νέο σύστημα αξιολόγησης
Σύμφωνα με τους ερευνητές, τα περισσότερα υφιστάμενα συστήματα βαθμολόγησης αναπτύχθηκαν σε αναπτυγμένες χώρες με κύριο στόχο την πρόληψη χρόνιων παθήσεων, όπως η παχυσαρκία, ο διαβήτης και οι καρδιοπάθειες. Το πρόβλημα είναι ότι αυτά τα συστήματα δεν λαμβάνουν πάντα υπόψη πόσο πλούσιο είναι πραγματικά ένα τρόφιμο σε βιταμίνες, μέταλλα και πρωτεΐνη υψηλής βιολογικής αξίας, ούτε συνυπολογίζουν τη βιοδιαθεσιμότητα των θρεπτικών συστατικών.
Αυτό είναι καθοριστικό, καθώς ένα τρόφιμο μπορεί να έχει λίγες θερμίδες ή χαμηλή ζάχαρη, αλλά να μην τρέφει ουσιαστικά τον οργανισμό. Αντίθετα, μια τροφή με ελαφρώς περισσότερες θερμίδες μπορεί να προσφέρει πληθώρα απαραίτητων θρεπτικών συστατικών.
Πώς υπολογίζεται ο δείκτης NVS
Ο δείκτης NVS βασίζεται σε επτά βασικούς πυλώνες:
- Βιταμίνες
- Μέταλλα και Ιχνοστοιχεία
- Πρωτεΐνη
- Ωμέγα-3 λιπαρά οξέα
- Φυτικές ίνες
- Θερμιδική πυκνότητα
- Αναλογίες θρεπτικών συστατικών (π.χ. νάτριο προς κάλιο, κορεσμένα προς ακόρεστα λιπαρά, υδατάνθρακες προς φυτικές ίνες)
Επιπλέον, τα υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα υπέστησαν «ποινή» 25% στη συνολική τους βαθμολογία. Το σύστημα δοκιμάστηκε σε 289 δημοφιλή τρόφιμα από την Ινδονησία, το Μπαγκλαντές, τη Κένυα, τη Νιγηρία και τις ΗΠΑ, ώστε να αντικατοπτρίζει τις διατροφικές συνήθειες διαφορετικών πληθυσμών παγκοσμίως.
Ποιες τροφές κατέλαβαν τις πρώτες θέσεις
Σε επίπεδο ομάδων τροφίμων, τις υψηλότερες βαθμολογίες συγκέντρωσαν τα σκούρα πράσινα φυλλώδη λαχανικά και τα εντόσθια. Ακολούθησαν:
- Ψάρια και θαλασσινά
- Μη επεξεργασμένο κόκκινο κρέας
- Αυγά
- Όσπρια
- Κοτόπουλο
- Γάλα και γιαούρτι
- Ξηροί καρποί και σπόροι
Σε επίπεδο μεμονωμένων τροφίμων, στις πρώτες θέσεις βρέθηκαν η αποξηραμένη μπάμια, τα αποξηραμένα ψάρια και θαλασσινά, το σπανάκι, το συκώτι (και άλλα εντόσθια μοσχαριού και κοτόπουλου), οι σαρδέλες και άλλα μικρά ψάρια. Πολύ καλή βαθμολογία συγκέντρωσαν επίσης οι φακές, τα αυγά, το τόφου, τα καρότα, το γκουάβα, οι πορτοκαλί γλυκοπατάτες, τα αμύγδαλα και το γάλα (ζωικό ή σόγιας) χωρίς προσθήκη ζάχαρης.
Στον αντίποδα, στον πάτο της λίστας βρέθηκαν τα αναψυκτικά, τα αθλητικά ποτά (Gatorade), η κρέμαρυζου, τα στιγμιαία noodles, τα επεξεργασμένα γλυκά και αλμυρά σνακ, η ινδική καρύδα και τα προϊόντα λευκού ρυζιού.
Όλα τα φρούτα και τα λαχανικά δεν είναι ίδια
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα της μελέτης είναι ότι οι γενικές κατηγορίες όπως «φρούτα» ή «λαχανικά» μπορεί να είναι παραπλανητικές.
Για παράδειγμα, η έρευνα έδειξε ότι η θρεπτική αξία του γκουάβα ήταν σημαντικά υψηλότερη από εκείνη του καρπουζιού, ενώ το σπανάκι υπερείχε ξεκάθαρα της μελιτζάνας. Αυτό δεν σημαίνει ότι το καρπούζι ή η μελιτζάνα είναι «κακές» τροφές. Σημαίνει απλώς ότι αν ο στόχος είναι η μέγιστη πρόσληψη βιταμινών, μετάλλων και αντιοξειδωτικών, ορισμένες τροφές προσφέρουν πολύ περισσότερα συγκριτικά με άλλες.
Το μήνυμα για το κοινό είναι σαφές: Το να τρώει κανείς «λίγα φρούτα» ή «λίγα λαχανικά» είναι ένα καλό πρώτο βήμα, αλλά έχει μεγάλη σημασία ποιο φρούτο και ποιο λαχανικό επιλέγει.
Οι διαφορές του NVS από τις ετικέτες τροφίμων (Nutri-Score)
Οι ερευνητές συγκρίναν το NVS με γνωστά συστήματα όπως το Nutri-Score και το Health Star Rating. Σύμφωνα με τα ευρήματα, το NVS κατάφερε να διαφοροποιήσει καλύτερα τα τρόφιμα που ανήκουν στην ίδια κατηγορία.
Ενώ άλλα συστήματα τείνουν να δίνουν παρόμοια βαθμολογία σχεδόν σε όλα τα φρούτα και λαχανικά, το NVS ανέδειξε τις ξεκάθαρες διαφορές μεταξύ τους. Παράλληλα, έδωσε μεγαλύτερη βαρύτητα στα ψάρια και τα εντόσθια, ενώ αξιολόγησε αυστηρότερα τους επεξεργασμένους υδατάνθρακες.
Ωστόσο, οι ίδιοι οι επιστήμονες τονίζουν ότι το NVS δεν σχεδιάστηκε ως μια απλή ετικέτα για το μπροστινό μέρος των συσκευασιών, αλλά κυρίως ως εργαλείο για την έρευνα, τη διαμόρφωση πολιτικών δημόσιας υγείας και την αξιολόγηση της οικονομικής προσβασιμότητας των θρεπτικών τροφίμων.
Περιορισμοί της μελέτης
Όπως κάθε επιστημονική έρευνα, έτσι κι αυτή έχει ορισμένους περιορισμούς:
- Το σύστημα χρειάζεται επιπλέον επιβεβαίωση (validation).
- Ορισμένα δεδομένα βασίστηκαν σε αμερικανικές βάσεις διατροφικών δεδομένων, ελλείψει επαρκών τοπικών στοιχείων για όλες τις χώρες.
- Δεν έχουν συνυπολογιστεί ακόμη όλοι οι βιοενεργοί παράγοντες, όπως τα πολυφαινόλες, τα ευεργετικά μικροβιώματα ή η πλήρης ανάλυση των προστιθέμενων σακχάρων.
Επομένως, το NVS αποτελεί ένα πολλά υποσχόμενο νέο εργαλείο, αλλά όχι μια απόλυτη και τελεσίδικη αλήθεια.
Τι σημαίνουν τα ευρήματα για την καθημερινή μας διατροφή
Η αξία της μελέτης δεν βρίσκεται τόσο στην αναζήτηση μίας και μοναδικής «υπερτροφής», όσο στην προσπάθεια να κατανοήσουμε καλύτερα τι προσφέρει πραγματικά κάθε τρόφιμο στον οργανισμό.
Τα ευρήματα δείχνουν ότι η θρεπτική αξία μπορεί να διαφέρει σημαντικά ακόμη και μεταξύ τροφίμων που ανήκουν στην ίδια κατηγορία. Έτσι, η ποικιλία στη διατροφή παραμένει σημαντική, ενώ ιδιαίτερη θέση μπορούν να έχουν τρόφιμα με υψηλή πυκνότητα θρεπτικών συστατικών, όπως τα πράσινα φυλλώδη λαχανικά, τα ψάρια, τα όσπρια, τα αυγά και οι ξηροί καρποί.
Παράλληλα, η μελέτη αναδεικνύει τη διαφορά ανάμεσα σε ένα τρόφιμο που προσφέρει πολλά απαραίτητα θρεπτικά συστατικά και σε ένα προϊόν που παρέχει κυρίως θερμίδες, ζάχαρη, αλάτι ή λιπαρά.
Ο νέος δείκτης δεν αποτελεί έναν απόλυτο οδηγό για το τι πρέπει ή δεν πρέπει να τρώμε. Προσφέρει, όμως, έναν διαφορετικό τρόπο να βλέπουμε τη διατροφή: όχι μόνο μέσα από τις θερμίδες ή ένα μεμονωμένο συστατικό, αλλά μέσα από το συνολικό διατροφικό περιεχόμενο των τροφίμων.
Τελικά, το ζητούμενο δεν είναι να αποκτήσουμε μια νέα «μαύρη λίστα» τροφίμων, αλλά να μπορούμε να κάνουμε πιο ενημερωμένες επιλογές και να δίνουμε μεγαλύτερη έμφαση στην ποιότητα και την ποικιλία της διατροφής μας.
