Πολλοί πιστεύουν πως γνωρίζουν καλά την Αθήνα. Ωστόσο, στο πέρασμα των αιώνων η πρωτεύουσα έχει γίνει αγνώριστη.
Αν ξεφυλλίσει κανείς ένα άλμπουμ με παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες της Αθήνας θα διαπιστώσει πως το αστικό τοπίο της έχει «μεταμορφωθεί» πολλές φορές. Η πόλη δεν είναι πλέον όπως ήταν κάποτε και ακόμα και οι πιο δημοφιλείς συνοικίες, οι πολυσύχναστες πλατείες ή και ορισμένα σημεία αναφοράς της έχουν αλλάξει ριζικά.
Το ίδιο ισχύει και για τους κεντρικούς δρόμους που σήμερα έχουν καθημερινά μποτιλιάρισμα, αλλά πριν από εκατό και πλέον χρόνια, περνούσαν από εκεί… άμαξες. Η παρακάτω φωτογραφία είναι μία τρανή απόδειξη αυτής της αλλαγής. Μπορείτε να καταλάβετε ποιο σημείο απεικονίζεται στην φωτογραφία;
Κουίζ για την παλιά Αθήνα: Μπορείτε να αναγνωρίσετε το σημείο;
- Πατήσια
- Κερατσίνι
- Κηφισιά
Κοιτάξτε καλά την φωτογραφία. Σας θυμίζει κάτι;
Η απάντηση στο κουίζ για την παλιά Αθήνα
Στη φωτογραφία βλέπετε κατοικίες στην Κάτω Κηφισιά.
Η Κηφισιά είναι δημοτική ενότητα και έδρα του Δήμου Κηφισιάς στο Βόρειο Τομέα, με 48.700 κατοίκους σύμφωνα με την απογραφή του 2021. Απέχει 20 χιλιόμετρα απο την Αθήνα. Τμήμα της Κηφισιάς έχει χαρακτηριστεί παραδοσιακός οικισμός.
Ταυτότητα περιοχής
Το όνομα Κηφισιά, που προέρχεται από τον Κηφισό ποταμό, είναι αρχαιότατο, καθώς ήταν μια από τις 12 πόλεις της αρχαίας Αθήνας. Από την εποχή του Κλεισθένη αποτελούσε σημαντικό δήμο της ερεχθηίδας φυλής.
Έμβλημα του δήμου είναι η προτομή του Μενάνδρου του Κηφισέως, δραματοποιού της αρχαίας Αττικής που καταγόταν από την Κηφισιά.
Γεωγραφία – Μορφολογία
Η περιοχή βρίσκεται ανάμεσα στους ορεινούς όγκους Πεντέλης και Πάρνηθας, και είναι οικοδομημένη σε μια πευκόφυτη πεδιάδα.
Το υψόμετρο στο κέντρο είναι 290 μέτρα (ενώ το ανώτερο είναι 330 μέτρα στη συνοικία της Πολιτείας).
Τα όρια του δήμου εκτείνονται από τις δασόφυτες ρεματιές του Κηφισού στα δυτικά μέχρι τους ορεινούς όγκους του Πεντελικού και τη ράχη του Κοκκιναρά στα ανατολικά. Τοποθετείται δε στο βόρειο άκρο του λεκανοπεδίου της Αθήνας, 15 χιλιόμετρα βορειοανατολικά του κέντρου της Αθήνας.
Ο δήμος καταλαμβάνει έκταση 25.937 στρεμμάτων, στα οποία έχουν θεσμοθετηθεί οικιστικές, δασικές, εμπορικές και βιομηχανικές ζώνες. Το κέντρο της πόλης εντοπίζεται στην καρδιά του δήμου επιδεικνύοντας μια πλούσια και πολυτελή αγορά, ενώ πέριξ τούτου εκτείνονται οι φιλήσυχοι συνοικισμοί, ορισμένοι από τους οποίους είναι η Νέα Κηφισιά, το Κεφαλάρι, η Πολιτεία, ο Κοκκιναράς, το Στροφύλι, πολλοί από τους οποίους αργότερα αποσπώνται ως ανεξάρτητες κοινότητες, όπως η Νέα Ερυθραία μαζί με το Καστρί και το Μορτερό, καθώς και η Εκάλη.
Συνορεύοντες με την Κηφισιά δήμοι είναι προς Β Δήμος Νέας Ερυθραίας, προς Α Δήμος Πεντέλης, προς ΝΑ Δήμος Μελισσίων, προς Ν Δήμος Αμαρουσίου και Δήμος Πεύκης, προς ΝΔ Δήμος Λυκόβρυσης και Δήμος Μεταμόρφωσης και τέλος προς Δ Δήμος Αχαρνών και ΒΔ Δήμος Θρακομακεδόνων και η Βαρυμπόμπη.
Κλίμα
Λόγω του οτι η Κηφισιά είναι απλωμένη σε μία πευκόφυτη πεδιάδα, στους πρόποδες της Πεντέλης, το κλίμα της είναι ευχάριστο κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, με τη μέγιστη μέση θερμοκρασία να αγγίζει τους 32°C, ενώ το χειμώνα το κρύο είναι πιο αισθητό από οτι σε άλλες περιοχές της Αθήνας, με τη μέση ελάχιστη θερμοκρασία να είναι 4°C και τη μέση μέγιστη 10-11°C.
Βάσει στατιστικών στοιχείων, οι άνεμοι που πνέουν κυρίως στην περιοχή είναι Β, ΒΒΔ.
Πιο βροχεροί μήνες είναι οι Δεκέμβριος, Ιανουάριος με 10 ημέρες υετού κατά μέσο όρο, ενώ πιο ξηροί ο Ιούλιος κι ο Αύγουστος με 28,7 και 29,1 ημέρες ξηρασίας αντίστοιχα.
Ιστορική εξέλιξη
Στην αρχαιότητα ήταν μία από τις αρχαίες Δώδεκα Πόλεις της αρχαίας Αθήνας. Σύμφωνα με τη διοικητική διαίρεση του Κλεισθένους, ήταν μέρος της ερεχθηίδας φυλής της Αττικής και τοποθετούνταν στη «μεσογαία» χώρα. Αποτελούσε από τους πλουσιότερους δήμους της Αττικής λόγω του υγιεινού κλίματος, του αισθητικά ωραίου περιβάλλοντος, των άφθονων νερών και της μικρής σχετικά απόστασής της από την Αθήνα, όντας γνωστή ως προνομιούχος τόπος παραθερισμού πλουσίων και ευγενών. Μεταξύ αυτών ήταν ο Ηρώδης ο Αττικός, ο μέγας αυτός λάτρης και ευεργέτης της Αθήνας (101-178), που είχε την πλούσια έπαυλή του στη θέση που βρίσκεται σήμερα ο μητροπολιτικός ναός της περιοχής. Διάφορα αρχαιολογικά ευρήματα έχουν βρεθεί σε όλον σχεδόν τον Δήμο, και ενδεικτικό της υψηλής υπόληψης του δήμου στα εύπορα μέλη της αθηναϊκής κοινωνίας αποτελεί το εύρημα ενός πήλινου κρασοπότηρου, που πιθανότατα άνηκε στην οικογένεια του Περικλή, του γνωστότερου Αθηναίου ηγέτη κατά την κλασική περίοδο. Στην περιοχή κατά την ύστερη ρωμαϊκή εποχή έλαβε χώρα μεγάλη μάχη μεταξύ των Ερούλων, γερμανικού φύλου που είχε καταστρέψει την Αθήνα, και άτακτου στρατιωτικού σώματος δύο χιλιάδων ντόπιων υπό τον φιλόσοφο Δέξιππο, στην οποία μάχη οι Έρουλοι εκδιώχθηκαν από την Αττική.
Επί Ενετοκρατίας, όλοι οι ισχυροί και πλούσιοι Ενετοί της Αθήνας διέμεναν στην Κηφισιά. Αργότερα, επί Τουρκοκρατίας, οι πρώην ενετικές επαύλεις περιήλθαν στους πλούσιους Τούρκους της Αθήνας. Ακόμη και ο διοικητής της Αθήνας είχε τον πύργο του στη θέση που βρίσκεται σήμερα ο ναός του Αγίου Δημητρίου. Κατά τις μαρτυρίες του περιηγητή Εβλιά Τσελεμπή, τον 17ο αιώνα η Κηφισιά αποτελούνταν από τριακόσια κεραμιδοσκέπαστα σπίτια, ενώ ο πληθυσμός της αποτελούνταν κατά το ήμισυ από μουσουλμάνους και κατά το ήμισυ από χριστιανούς ορθόδοξους. Ένα παλιό ναΰδριο είχε μετατραπεί σε αποθήκη οίνου (κελάρι), της Παναγίας της Ξυδούς, που κατά τοπική παράδοση το όνομά του δόθηκε, όταν διαπιστώθηκε πως όλο το κρασί που είχε αποθηκευτεί εκεί είχε μετατραπεί σε ξίδι. Μετά την απελευθέρωση, τα κτήματα των Τούρκων περιήλθαν σε Έλληνες που τα αγόρασαν από τους προκάτοχους ιδιοκτήτες έναντι ευτελών τιμών. Το 1870 δημιουργείται το πρώτο καταστατικό της κοινότητος των Κηφισιωτών, με σκοπό την οικονομική τους ανεξαρτητοποίηση. Το καταστατικό αποτελούνταν από 20 άρθρα και υπογράφηκε στις 27 Ιουλίου 1870 από τους: Μόσχου Δημ. – Κτηματίας, Πολυχρόνης Κ. – Κτηματίας, Λεγάντης Δημ. – Κτηματίας, Νικολάου Κ.Β. – Κτηματίας, Μαλακόντας Κ.Γ. – Κτηματίας, Λέσβιος Εμμ. Δ. – Κτηματίας, Χρήστου Γεωργ. – Κτηματίας, Καλιονζής Εμ. – Αμαξηλάτης, Μούλος Ιω. Β. – Κτηματίας, Κουτσός Κ.Ε. – Κτηματίας, Κούρτης Ιω. Γ. – Κτηματίας, Θεοχαρόπουλος Ζανής – Έμπορος, Λεβαδίτης Λουκάς – Κτηματίας, Σαββατιανός Αναστ. – Κτηματίας, Σμυρναίου Γ.Κ. – Κτηματίας, Κλιάτης Διον. – Κτηματίας, Καπετάνιος Αντών. – Κτηματίας, Τσαλαβούτας Φράγ. – Επιστάτ., Κυριαζής Γ. – Αρχιπρεσβύτερος, Μαλακόντας Α.Ν. – Κτηματίας, Καραπατάκης Κων. – Κτηματίας, Αϊτινόπουλος Μιλτ. – Κτηματίας, Αυλονίτης Κων. – Κτηματίας, Μούλος Ιω. Ν. – Κτηματίας, Σαββατιανός Ι.Κ. – Κτηματίας, Μούλος Ν. – Κτηματίας, Λάμπρος Δημ. – Κτηματίας, Νικολάου Ν.Β. – Κτηματίας, Κάλλος Δ. – Κτηματίας, Σαββατιανός Κων. – Κτηματίας, Κεφάλας Δ.Α. – Κτηματίας, Καραγιαννάκης Σταμ. – Κτηματίας, Παρδάλης Ν. – Κτηματίας, Αρμυριώτης Δημ. – Κτηματίας, Γεωργαντάς Πανάγος – Κτηματίας, Μαρκουντζάνης Βασ. – Κτηματίας, Καρολάνης Δημ. – Κτηματίας, Κρητικού Γεώργ, – Κτηματίας, Διονυσιότης Δη. Γ. – Κτηματίας, Δυριαζής Γεώργ. Ν. – Κτηματίας, Διονυσιότης Κων. – Κτηματίας, Κούρτης Γεώργ. – Κτηματίας, Πέτρου Ηλ. – Κτηματίας, Σπηλιώτης Κων. Ι. – Κτηματίας, Κεφαλάς Άγγελ. Γ. – Κτηματίας, Μούλος Σπ. – Κτηματίας, Σπανουδάκης Διάκομος – Κτηματίας, Νικολάου Παν. Β. – Κτηματίας, Νικολάου Δ. Β. – Κτηματίας, Καραδήμας Δημ. Γ. – Κτηματίας.
Επί μακρού χρόνου η Κηφισιά παρέμενε αραιοκατοικημένη, στερούμενη ρυμοτομίας αλλά και άλλων μέσων προκειμένου να εξελιχθεί σε σύγχρονο προάστιο. Από του έτος όμως 1882, όταν συνδέθηκε με την πρωτεύουσα με τον θρυλικό ατμοκίνητο σιδηρόδρομο “Θηρίο”, τέθηκαν και οι βάσεις για τη διαμόρφωσή της σε παραθεριστική κηπούπολη με πλατείες, δενδροστοιχίες και πάρκα.
Στην οικονομική αξιοποίηση συμβάλλει το “Θηρίο”, το οποίο διέρχεται από το άλσος της Κηφισιάς, όπου διοργανώνονται στα χρόνια που ακολουθούν οι διάσημες ανθοκομικές εκθέσεις από τους κατοίκους. Στα προσεχή έτη, η περιοχή καθίσταται δημοφιλές παραθεριστικό κέντρο Αθηναίων, Χιωτών, Αιγυπτίων, Κωνσταντινουπολιτών (όπως ήταν αντίστοιχο κέντρο Τούρκων μεγαλοτσιφλικάδων κατά την Τουρκοκρατία). Το 1925 αναγνωρίζεται και επισήμως ως αυτόνομη κοινότητα της Αττικής. Αργότερα, αναγνωρίζεται ως προάστιο της Ανατολικής Αττικής.
Η θέση της περιοχής μέσα στη φύση, στο πέρασμα μεταξύ Αττικής και Βοιωτίας, όπως και το κλίμα της, την ώθησε γρήγορα σε δημοφιλές παραθεριστικό και οικιστικό κέντρο, με πληθώρα μεγαλοπρεπών ξενοδοχείων και επαύλεων να ξεπηδούν σε όλη την έκταση της δασόφυτης πεδιάδας, κυρίως τη δεκαετία του 1920. Ξενοδοχεία όπως το «Σεσίλ», το «Απέργη», το «Πύρνα», το «Πεντελικόν», το «Όλυμπος» και άλλα φιλοξένησαν επιφανείς προσωπικότητες της εποχής, όπως τον Ελευθέριο Βενιζέλο, τον Θεμιστοκλή Σοφούλη και άλλους. Άλλες προσωπικότητες, όπως ο Παύλος Μελάς, η συγγραφέας Πηνελόπη Δέλτα και ο σύζυγός της Στέφανος Δέλτας (συνιδρυτής του Κολλεγίου Αθηνών) και ο Εμμανουήλ Μπενάκης, μαζί με άλλους, έμεναν σε πολυτελείς κατοικίες της περιοχής.
Στα χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά και μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, η Κηφισιά φιλοξένησε αρκετούς Μικρασιάτες πρόσφυγες. Ένας λόγος που θα έσπρωχνε τους πρόσφυγες στην Κηφισιά ήταν ότι θα έβρισκαν κάποιο μεροκάματο, καθώς σημαντικό μέρος τους αποτελούνταν από αγρότες και αμπελουργούς, και την εποχή εκείνη είχαν καλλιέργειες, όπως της πατάτας, του σπαραγγιού, της φράουλας, του μενεξέ, και έτσι από τη μία οι καλλιέργειες και από την άλλη οι πανέμορφοι κήποι χρειάζονταν πολλά και φθηνά εργατικά χέρια. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή κατέφτασαν στην Κηφισιά Μικρασιάτες πρόσφυγες από την περιοχή της Ερυθραίας χερσονήσου της Μικράς Ασίας και συγκεκριμένα από τα χωριά Λυθρί, Βουρλά, Αλάτσατα, Τσεσμέ, Σιβρισάρι, Καράμπουρνα, Βουτζάς και Μελί συν άλλων. Το 1923 ιδρύθηκε ο «Σύλλογος Προσφύγων Κηφισιάς», με σκοπό τη στέγαση και αποκατάστασή τους. Ο Σύλλογος πέτυχε την απαλλοτρίωση 152 στρεμμάτων στη σημερινή Νέα Ερυθραία, περιοχή που τότε υπαγόταν στην κοινότητα Κηφισιάς. «Να κάνει φεγγάρι να δουλεύουμε», έλεγαν οι πρόσφυγες, καθώς ξενοδούλευαν το πρωί στα κτήματα της Κηφισιάς και το βράδυ καλλιεργούσαν τα χωράφια τους στη Νέα Ερυθραία. Αξιοσημείωτη ήταν η αντίθεση μεταξύ των πλούσιων ξενοδοχείων υπό κατασκευή στην κυρίως Κηφισιά και την αξιοθρήνητη κατάσταση στη γειτονική προσφυγική περιοχή, όπου οι πρόσφυγες αγωνίζονταν να κρατήσουν όρθια τα ξύλινα σπίτια τους. Πολύ αργότερα, στη δεκαετία του 1960, θα άνοιγε και πάλι την αγκαλιά της στους ξεριζωμένους Έλληνες της Αιγύπτου. Το Άστυ Αιγυπτιωτών, στην περιοχή του ναού της Αγίας Παρασκευής, που χτίστηκε από πρόσφυγες Έλληνες της Αιγύπτου, είναι σήμερα μία από τις ομορφότερες συνοικίες της πόλης
Κατά τη διάρκεια της Κατοχής της Ελλάδας από τις δυνάμεις του Άξονα (1941-1944) στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, η βίλα Καζούλη στη νότια είσοδο της Κηφισιάς επιτάχθηκε από τις γερμανικές δυνάμεις και στήθηκε εκεί το φρουραρχείο των Ες-Ες. Δώδεκα αγωνιστές βασανίστηκαν μέχρι θανάτου στο υπόγειο της έπαυλης, που είχε μετατραπεί σε κέντρο βασανιστηρίων, και θάφτηκαν στον κήπο της. Το 1942, πάραυτα, ξεπερνάει τους 10.000 κατοίκους και προάγεται σε ξεχωριστό δήμο. Μετά την απελευθέρωση, στα Δεκεμβριανά του 1944, έγινε πολύνεκρη μάχη μεταξύ ανταρτών του ΕΛΑΣ και βρετανικών δυνάμεων της Βασιλκής Πολεμικής Αεροπορίας (RAF), που ήταν στρατωνισμένες στα ξενοδοχεία «Σεσίλ», «Απέργη» και «Πεντελικόν». Οι αντάρτες πέτυχαν την πλήρη κατάληψη των ξενοδοχείων τη νύχτα της 17ης προς 18ης Δεκεμβρίου, κάτι που όμως δεν απέτρεψε την τελική τους συντριβή στην Αθήνα τον επόμενο μήνα.
Σήμερα στην Κηφισιά υπάρχουν μεγάλα και πολυτελή ξενοδοχεία, εστιατόρια και κέντρα διασκέδασης. Μεταξύ της κεντρικής πλατείας (Πλάτανος) και του άλλοτε σταθμού του “Θηρίου” (και σημερινού σταθμού του τρένου) υπάρχει το Άλσος της Κηφισιάς όπου κάθε χρόνο πραγματοποιείται έκθεση λουλουδιών. Βορειοανατολικά της κεντρικής πλατείας βρίσκεται η συνοικία Κεφαλάρι, με άφθονα, παλαιότερα, νερά και πολυτελέστατες κατοικίες. Κατά την απογραφή του 2001, η Κηφισιά συγκέντρωνε 43.929 κατοίκους και εμφάνιζε μια πυκνότητα δόμησης 1.694 κατοίκων ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο δόμησης. Λόγω των υψηλών τιμών των οικοπέδων και των περιορισμών στη δόμηση, η πληθυσμιακή εξέλιξη της πόλεως παρουσιάζει ήπιες αυξήσεις με ποσοστά της τάξεως του 22,87% και 10,84% ανά απογραφή.
Στα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της πόλεως συγκαταλέγονται το δροσερό κλίμα, η πολυτελής αρχιτεκτονική και τα μεγάλα ποσοστά δημοτικού αλλά και ιδιωτικού πρασίνου, ενώ συνδυάζονται οι φιλήσυχες γειτονιές με μια δραστήρια αγορά και σχετικά έντονη νυχτερινή διασκέδαση. Το οικιστικό κέντρο έχει αναπτυχθεί πέριξ της Πλατείας Πλατάνου και του Άλσους της Κηφισιάς, όπου τοποθετείται και το σύγχρονο εμπορικό κέντρο του Δήμου που έχει επεκταθεί μέχρι το Κεφαλάρι μέσω της οδού Κολοκοτρώνη, που σήμερα ανάγεται στον πιο ακριβό εμπορικά δρόμο των βορείων προαστίων. Στο Άλσος της Κηφισιάς πραγματοποιούνται κάθε χρόνο ανθοκομικές εκθέσεις με μαζική συμμετοχή κόσμου.
Η Κηφισιά γνωρίζει από τον 20ό αιώνα απρόσκοπτη ανάπτυξη. Το τελευταίο διάστημα έχει επιβαρυνθεί πολύ από την εμπορική ανάπτυξη, όπως επίσης και από την επέκταση της οικιστικής ζώνης των Αθηνών πέραν των ορεινών όγκων που την καθιστούν πέρασμα με έντονο κυκλοφοριακό φόρτο. Η πόλη μέχρι και τα τέλη του 20ού αιώνα θεωρείτο προνομιούχος συγκοινωνιακά, καθώς εξυπηρετείτο από την Εθνική Οδό Αθηνών-Λαμίας, την κομβική Λεωφόρο Κηφισίας αλλά και τον ομώνυμο τερματικό σταθμό του ηλεκτρικού. Παρά ταύτα σήμερα, με τον οικιστικό κορεσμό της πρωτεύουσας, τα συγκοινωνιακά αυτά μέσα έχουν σε μεγάλο βαθμό απαξιωθεί, με αποτέλεσμα να ακινητοποιούνται πολλές φορές οι μετακινήσεις στην πόλη. Σε αυτά τα προβλήματα φιλοδοξούν να δώσουν λύση η υπογειοποίηση του σταθμού της πόλης και η επέκταση του ηλεκτρικού προς τα βόρεια, σε συνδυασμό με λοιπές κυκλοφοριακές ρυθμίσεις, ενώ συγκοινωνιολόγοι συχνά προτείνουν την κατασκευή μιας περιφερειακής οδού Πεντέλης.
Φημισμένα άλλοτε προϊόντα της Κηφισιάς ήταν τα κεράσια της, οι φράουλες, οι πατάτες, τα σπαράγγια, αλλά και τα άφθονα λουλούδια της. Στην Κηφισιά βρίσκεται το γενικό νοσοκομείο Αττικής ΚΑΤ κι ο ομώνυμος σταθμός του ΗΣΑΠ καθώς και ο τερματικός σταθμός του ΗΣΑΠ.
πηγή φωτογραφίας: ΑΦΟΙ ΦΛΩΡΟΥ – Facebook – Liza’s Photographic Archive of Greece – Φωτογραφικά άλμπουμ της Ελλάδας.
