Όποιος επιθυμεί να κατανοήσει σε βάθος τη σημερινή Τουρκία, τις γεωπολιτικές της επιδιώξεις, τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται την ιστορία της και την προσέγγισή της σε ζητήματα όπως το Αιγαίο, η Θράκη, η Κύπρος, η Συρία ή το Ιράκ, οφείλει να μελετήσει δύο θεμελιώδη κείμενα του τουρκικού πολιτικού βίου: το Misak-ı Milli (Εθνικό Σύμφωνο ή Εθνικό Όρκο) και το Nutuk ( Μεγάλο Λόγο) του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ.
Τα δύο αυτά κείμενα δεν αποτελούν απλώς ιστορικά ντοκουμέντα. Συνιστούν τους ιδεολογικούς και πολιτικούς πυλώνες πάνω στους οποίους οικοδομήθηκε η σύγχρονη Τουρκική Δημοκρατία και εξακολουθούν, έναν αιώνα αργότερα, να επηρεάζουν τη στρατηγική σκέψη της Άγκυρας.
Το Misak-ı Milli: Το γεωπολιτικό πρόγραμμα του τουρκικού εθνικισμού:
Στις 28 Ιανουαρίου 1920, η τελευταία Οθωμανική Βουλή ενέκρινε το κείμενο που έμεινε γνωστό ως Misak-ı Milli, δηλαδή «Εθνικός Όρκος». Η χρονική συγκυρία δεν ήταν τυχαία. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε ηττηθεί στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι συμμαχικές δυνάμεις κατείχαν στρατηγικά σημεία της αυτοκρατορίας και η προοπτική διαμελισμού της ήταν πλέον ορατή. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον γεννήθηκε η ανάγκη διατύπωσης ενός ελάχιστου εθνικού πλαισίου, το οποίο θα καθόριζε τα όρια και τις επιδιώξεις του τουρκικού εθνικού κινήματος.
Το Misak-ı Milli διακήρυττε ότι τα εδάφη όπου στην ανακωχή του Μούδρου του 1918 κατοικούσαν κατά πλειοψηφία μουσουλμανικοί πληθυσμοί αποτελούσαν ένα αδιαίρετο εθνικό σύνολο. Παράλληλα, προέβλεπε τη δυνατότητα δημοψηφισμάτων σε συγκεκριμένες περιοχές, όπως η Δυτική Θράκη, ενώ έθετε ως αδιαπραγμάτευτες αρχές την πλήρη πολιτική, στρατιωτική και οικονομική ανεξαρτησία του τουρκικού κράτους.
Για πολλούς Τούρκους εθνικιστές, το Misak-ı Milli εξακολουθεί να θεωρείται το αυθεντικό γεωπολιτικό συμβόλαιο του τουρκικού έθνους. Δεν είναι τυχαίο ότι στον δημόσιο λόγο της Τουρκίας αναφέρονται συχνά περιοχές όπως η Μοσούλη, το Κιρκούκ ή η βόρεια Συρία ως χώροι που συνδέονται ιστορικά με το πνεύμα του Εθνικού Όρκου.
Αν και η Τουρκική Δημοκρατία δεν διατυπώνει επίσημες εδαφικές διεκδικήσεις βάσει του Misak-ı Milli, η αναφορά σε αυτό λειτουργεί συχνά ως εργαλείο στρατηγικής νομιμοποίησης της τουρκικής παρουσίας ή επιρροής πέραν των σημερινών συνόρων της.
Το Nutuk: Η επίσημη αφήγηση της γέννησης της Τουρκίας:
Εάν το Misak-ı Milli αποτελεί το γεωπολιτικό πρόγραμμα, το Nutuk αποτελεί την ιστορική του ερμηνεία. Τον Οκτώβριο του 1927, ο Μουσταφά Κεμάλ εκφώνησε στην Άγκυρα μια ομιλία διάρκειας σχεδόν τριάντα επτά ωρών, η οποία έμεινε γνωστή ως Nutuk, δηλαδή «Ο Λόγος».
Στο έργο αυτό παρουσιάζει αναλυτικά τα γεγονότα από την απόβασή του στη Σαμψούντα το 1919 μέχρι την εδραίωση της Τουρκικής Δημοκρατίας. Ουσιαστικά πρόκειται για την επίσημη κεμαλική αφήγηση του Τουρκικού Πολέμου της Ανεξαρτησίας και της μετάβασης από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στο νέο εθνικό κράτος.
Το Nutuk δεν γράφτηκε απλώς για να περιγράψει γεγονότα. Γράφτηκε για να διαμορφώσει εθνική συνείδηση. Μέσα από τις σελίδες του καθορίζονται οι φίλοι και οι εχθροί του νέου κράτους, οι ήρωες και οι αντίπαλοι του εθνικού αγώνα, οι επιτυχίες και τα λάθη της περιόδου.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αναφορά στη Μικρασιατική Εκστρατεία και στην ελληνική παρουσία στη Σμύρνη. Η ελληνική προέλαση παρουσιάζεται ως τμήμα μιας ευρύτερης συμμαχικής προσπάθειας διαμελισμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ενώ η τουρκική αντίσταση εμφανίζεται ως αγώνας εθνικής επιβίωσης.
Ανεξαρτήτως της ιστορικής αξιολόγησης που μπορεί να κάνει κάποιος σήμερα, είναι γεγονός ότι το Nutuk εξακολουθεί να επηρεάζει βαθιά την τουρκική ιστορική συνείδηση. Πολλές από τις σημερινές αντιλήψεις περί εθνικής ασφάλειας, στρατηγικής αυτονομίας και αποτροπής εξωτερικών παρεμβάσεων αντλούν τη νομιμοποίησή τους από αυτήν ακριβώς την αφήγηση.
Από τον Κεμάλ στον Ερντογάν:
Ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα στοιχεία της σύγχρονης τουρκικής πολιτικής είναι ότι, παρά τις ιδεολογικές διαφορές μεταξύ κεμαλιστών και ισλαμιστών, τόσο το Misak-ı Milli όσο και το Nutuk εξακολουθούν να αποτελούν σημεία αναφοράς.
Τα τελευταία χρόνια ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν έχει επικαλεστεί επανειλημμένα το Misak-ı Milli, ιδίως σε σχέση με τη Μοσούλη, το Κιρκούκ και τη βόρεια Συρία. Οι αναφορές αυτές δεν συνιστούν επίσημη αναθεώρηση συνόρων, αποκαλύπτουν όμως τον τρόπο με τον οποίο η τουρκική ηγεσία αντιλαμβάνεται τον ζωτικό γεωπολιτικό της χώρο.
Παράλληλα, η ρητορική περί «ισχυρής και ανεξάρτητης Τουρκίας», η έμφαση στην αμυντική αυτάρκεια και η διαρκής επίκληση ιστορικών απειλών εντάσσονται σε ένα πλαίσιο σκέψης που συνδέεται άμεσα με τις αρχές που διατυπώθηκαν ήδη από την περίοδο του Εθνικού Αγώνα.
Τι πρέπει να προσέχει η Ελλάδα;
Στην Ελλάδα συχνά αντιμετωπίζουμε τις τουρκικές αναφορές στο Misak-ı Milli είτε με υπερβολική ανησυχία είτε με αδικαιολόγητη αδιαφορία. Η ορθή προσέγγιση βρίσκεται κάπου στη μέση.
Το Misak-ı Milli δεν αποτελεί σήμερα επίσημο πρόγραμμα εδαφικής αναθεώρησης. Αποτελεί όμως ένα ισχυρό ιδεολογικό και ιστορικό υπόβαθρο, το οποίο επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο μεγάλα τμήματα της τουρκικής πολιτικής και στρατιωτικής ελίτ αντιλαμβάνονται την περιφερειακή θέση της χώρας τους, βλ. Mavi Vatan/ Γαλάζια Πατρίδα.
Αντίστοιχα, το Nutuk δεν είναι απλώς ένα βιβλίο ιστορίας. Είναι το θεμελιώδες αφήγημα της τουρκικής εθνικής ταυτότητας. Όποιος επιδιώκει να κατανοήσει τις στρατηγικές συμπεριφορές της Άγκυρας στον 21ο αιώνα, δύσκολα μπορεί να αγνοήσει αυτά τα δύο κείμενα. Διότι, τελικά, τα κράτη δεν κινούνται μόνο με βάση τη γεωγραφία και την ισχύ. Κινούνται με βάση τις ιστορικές αφηγήσεις που έχουν υιοθετήσει για τον εαυτό τους. Και στην περίπτωση της Τουρκίας, το Misak-ı Milli μαζί με το Nutuk παραμένουν, έναν αιώνα μετά, τα δύο σημαντικότερα κείμενα αυτής της αφήγησης.
Περαιτέρω:
Ο τρίτος πυλώνας: Οι «Αρχές του Τουρκισμού» του Ζιγιά Γκιοκάλπ.
Αν το Misak-ı Milli αποτελεί το γεωπολιτικό πρόγραμμα και το Nutuk την επίσημη ιστορική αφήγηση της Τουρκικής Δημοκρατίας, τότε οι «Αρχές του Τουρκισμού» (Türkçülüğün Esasları) του κουρδικής καταγωγής Ziya Gökalp αποτελούν το ιδεολογικό τους θεμέλιο.
Το έργο εκδόθηκε το 1923 και θεωρείται το σημαντικότερο θεωρητικό κείμενο του σύγχρονου τουρκικού εθνικισμού. Ο Γκιοκάλπ, τον οποίο πολλοί χαρακτηρίζουν ως τον «πνευματικό πατέρα» του κεμαλικού κράτους, επιχείρησε να απαντήσει στο ερώτημα τι σημαίνει να είναι κανείς Τούρκος μετά την κατάρρευση της πολυεθνικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Η απάντησή του ήταν καθοριστική: Το έθνος δεν ορίζεται πρωτίστως από τη φυλή ή τη βιολογική καταγωγή, αλλά από την κοινή γλώσσα, την κοινή παιδεία, τον κοινό πολιτισμό και την κοινή ιστορική συνείδηση. Με αυτόν τον τρόπο έθεσε τις βάσεις για τη μετάβαση από την οθωμανική αυτοκρατορική ταυτότητα στην τουρκική εθνική ταυτότητα.
Ο Γκιοκάλπ διατύπωσε επίσης το γνωστό τρίπτυχο: «Εκτουρκισμός, Εξισλαμισμός, Εκσυγχρονισμός» (Türkleşmek – İslamlaşmak – Muasırlaşmak), θεωρώντας ότι η Τουρκία όφειλε να συνδυάσει την εθνική της ταυτότητα, την πολιτισμική της παράδοση και τη σύγχρονη ευρωπαϊκή οργάνωση του κράτους.
Παρά τις μεταβολές που γνώρισε η Τουρκία κατά τον τελευταίο αιώνα, πολλές από τις ιδέες του Γκιοκάλπ εξακολουθούν να επηρεάζουν τόσο τον κεμαλικό όσο και τον συντηρητικό-ισλαμικό χώρο. Δεν είναι υπερβολή να υποστηριχθεί ότι η σύγχρονη τουρκική στρατηγική κουλτούρα εξακολουθεί να κινείται μέσα στο ιδεολογικό τρίγωνο που σχηματίζουν οι «Αρχές του Τουρκισμού», το Misak-ı Milli και το Nutuk.
Συμπέρασμα:
Για τον μελετητή της Τουρκίας, τα τρία αυτά κείμενα αποτελούν ένα ενιαίο ερμηνευτικό σύνολο:
- Οι «Αρχές του Τουρκισμού» απαντούν στο ερώτημα ποιοι είμαστε.
- Το Misak-ı Milli απαντά στο ερώτημα ποιος είναι ο εθνικός μας χώρος και ποια είναι τα ζωτικά μας συμφέροντα.
- Το Nutuk απαντά στο ερώτημα πώς φτάσαμε έως εδώ και ποια είναι η ιστορική μας αποστολή.
Όποιος επιθυμεί να κατανοήσει τη βαθύτερη λογική της τουρκικής πολιτικής συμπεριφοράς, από την εποχή του Κεμάλ έως την εποχή του Ερντογάν, δύσκολα μπορεί να αγνοήσει αυτό το ιδεολογικό τρίπτυχο.
Εντός του βρίσκονται οι ιστορικές μνήμες, οι εθνικές φιλοδοξίες και οι στρατηγικές αναφορές που εξακολουθούν να διαμορφώνουν την τουρκική σκέψη έναν αιώνα μετά τη γέννηση της Τουρκικής Δημοκρατίας.
