Ένα σπάνιο αρχαιολογικό εύρημα έρχεται να ρίξει νέο φως στην καθημερινή ζωή και τις θρησκευτικές πρακτικές των Ρωμαίων βετεράνων στρατιωτών στην καρδιά της κεντρικής Ευρώπης. Κρυμμένος μέσα στα πυκνά δάση έξω από τη Βουδαπέστη, ένας ξεχασμένος ρωμαϊκός οικισμός άρχισε να αποκαλύπτει τα μυστικά του μετά από τέσσερα χρόνια επίμονων ανασκαφών από το Πανεπιστήμιο Eötvös Loránd της Ουγγαρίας.
Ανάμεσα στα ευρήματα, αυτό που έκλεψε τις εντυπώσεις των ειδικών είναι ένα μικροσκοπικό μολύβδινο αγαλματίδιο της θεάς Αφροδίτης, το οποίο αποτελεί το πρώτο αντικείμενο θρησκευτικής λατρείας που εντοπίζεται στη συγκεκριμένη τοποθεσία.
Το εύρημα αυτό δεν αποτελεί απλώς ένα κομμάτι αρχαίας τέχνης, αλλά ένα πολύτιμο ιστορικό τεκμήριο που συνδέει τους απόστρατους στρατιώτες της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας με τις πνευματικές τους παραδόσεις, σε μια εποχή που οι οικισμοί της επαρχίας της Παννονίας έσφυζαν από ζωή.
Το μυστικό του δάσους: Ένας ανιχνευτής μετάλλων αποκαλύπτει την «Αιδήμονα Αφροδίτη»
Αρχαιολόγοι από το Πανεπιστήμιο Eötvös Loránd της Ουγγαρίας ολοκλήρωσαν την τέταρτη ανασκαφική περίοδο σε ένα ρωμαϊκό χωριό, θαμμένο σε δάσος κοντά στη Βουδαπέστη. Ένα μικρό μολύβδινο αγαλματίδιο της Αφροδίτης αποτελεί το πρώτο αντικείμενο θρησκευτικής λατρείας που εντοπίζεται στον αρχαιολογικό χώρο.
Συμμαχία επιστήμης και εθελοντισμού: Οι μεθοδικές έρευνες γύρω από την πηγή Hársas
Ένας ανιχνευτής μετάλλων έφερε στο φως ένα μικρό μολύβδινο αγαλματίδιο της Αφροδίτης («Venus Pudica» / Αιδήμονος Αφροδίτης) μέσα από ένα δάσος στους λόφους της Βούδας, βορειοδυτικά της Βουδαπέστης.
Πρόκειται για το πρώτο θρησκευτικό αντικείμενο που καταγράφεται στον ρωμαϊκό οικισμό Pilisszentiván–Hárs erdő, έναν αγροτικό οικισμό στην επαρχία της Παννονίας. Το Πανεπιστήμιο Eötvös Loránd (ELTE) πραγματοποιεί ανασκαφές στο σημείο εδώ και τέσσερα χρόνια.
Η φετινή ανασκαφική περίοδος ολοκληρώθηκε στις 23 Σεπτεμβρίου, και σύμφωνα με το δελτίο Tύπου του πανεπιστημίου, η φιγούρα εντοπίστηκε κατά τη διάρκεια έρευνας με ανιχνευτή μετάλλων.
Επικεφαλής της ανασκαφής είναι ο Bence Simon από το Τμήμα Αρχαίας Αρχαιολογίας της Σχολής Ανθρωπιστικών Σπουδών του ELTE. Η ομάδα του αποτελούνταν από φοιτητές αρχαιολογίας, τεχνικούς της εταιρείας Archeovertex, καθώς και εθελοντές από τον Τοπικό Ιστορικό Σύλλογο του Pilisszentiván, το Κέντρο Επισκεπτών Pilis Flax και τον Σύλλογο Κοινοτικής Αρχαιολογίας.
Η χρηματοδότηση προήλθε από το Εθνικό Πολιτιστικό Ταμείο της Ουγγαρίας, με την υποστήριξη του δημοτικού συμβουλίου του Pilisszentiván. Ο στόχος για το 2026 ήταν περισσότερο μεθοδολογικός παρά εντυπωσιακός. Η ομάδα ήθελε να προσδιορίσει με ακρίβεια τα κτίρια γύρω από την πηγή Hársas, τα οποία είχαν εντοπιστεί κατά τα προηγούμενα έτη, και να εξακριβώσει τη χρήση του καθενός.
Ένα χωριό στην «πίσω αυλή» της ρωμαϊκής Βουδαπέστης
Για να κατανοήσει κανείς τη σημασία της τοποθεσίας, πρέπει να ξεκινήσει από το Aquincum, τα ερείπια του οποίου βρίσκονται στην περιοχή Óbuda της σύγχρονης Βουδαπέστης. Η Παννονία αναδιοργανώθηκε στις αρχές του 2ου αιώνα (οι πηγές αναφέρουν το 103 και το 106 μ.Χ.) και το Aquincum έγινε η πρωτεύουσα της Κάτω Παννονίας.
Ο Αδριανός το ανακήρυξε σε «municipium» (αυτοδιοικούμενη πόλη) το 124 μ.Χ., περίπου την ίδια εποχή που ξεκίνησαν οι εργασίες για το τείχος του στη Βρετανία. Αργότερα, το 194 μ.Χ., ο Σεπτίμιος Σεβήρος το αναβάθμισε στο ανώτερο καθεστώς της «colonia» (αποικίας).
Σύμφωνα με τις συνήθεις εκτιμήσεις, μέχρι τα τέλη του 2ου αιώνα η πόλη ενδέχεται να αριθμούσε μεταξύ 30.000 και 40.000 κατοίκων. Το Pilisszentiván βρίσκεται σε αυτό που οι αρχαιολόγοι ονομάζουν βορειοδυτική ενδοχώρα του Aquincum, την αγροτική ζώνη που τροφοδοτούσε την πόλη και τη λεγεώνα της.
Στη συγκεκριμένη περιοχή έχει γίνει ελάχιστη έρευνα στο παρελθόν, γεγονός που αναγνωρίζει και το ίδιο το ELTE στις αναφορές πεδίου του.
Η τεχνολογία στην υπηρεσία της αρχαιολογίας: Γεωραντάρ και λέιζερ αποκαλύπτουν τα ίχνη του οικισμού
Η τοποθεσία βρίσκεται σε ένα φυσικό άνδηρο (πλάτωμα) στη βορειοανατολική πλαγιά του λόφου Hárs, δίπλα στην πηγή Hársas. Η πηγή αυτή τροφοδοτεί το ρέμα Aranyhegyi, το οποίο εκβάλλει στον Δούναβη, στο ύψος του Aquincum.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, η ύπαρξη της πηγής ήταν ένας από τους κυριότερους λόγους για τους οποίους ιδρύθηκε το χωριό σε αυτό το σημείο. Ο Tamás Marlok εντόπισε τη θέση το 2009, και το 2012 αυτή εντάχθηκε στο εθνικό μητρώο αρχαιολογικών χώρων της Ουγγαρίας. Στη συνέχεια, ο Tamás Repiszky πραγματοποίησε ανασκαφές σε τρία ρωμαϊκά κτίρια μεταξύ 2014 και 2017, ενώ το ELTE ξεκίνησε τις δικές του εργασίες το 2023.
Την ίδια χρονιά, μια ομάδα από το Καθολικό Πανεπιστήμιο Pázmány Péter διεξήγαγε έρευνα με γεωραντάρ (GPR), ενώ ο Simon, σε συνεργασία με την εταιρεία Lumen Drone Services, πραγματοποίησε αερομεταφερόμενη σάρωση με λέιζερ (lidar) της περιοχής. Η σάρωση επαναλήφθηκε το 2024 δυτικότερα, αποκαλύπτοντας ίχνη διαμόρφωσης του εδάφους σε ένα άνδηρο μήκους 460 μέτρων και πλάτους 80 έως 100 μέτρων.
Το δελτίο Τύπου χαρακτηρίζει την τοποθεσία ως «vicus», που είναι ο λατινικός όρος για ένα χωριό ή έναν αγροτικό οικισμό που δεν διέθετε καθεστώς πόλης. Οι επιστημονικές αναφορές, πάντως, εμφανίζονται πιο επιφυλακτικές, περιγράφοντάς την ως έναν πιθανό ρωμαϊκό οικισμό.
Η μολύβδινη Αφροδίτη: Το εύρημα που αλλάζει τα δεδομένα
Η «Αιδήμων Αφροδίτη» (Venus Pudica) δεν αποτελεί μια ξεχωριστή θεότητα, αλλά έναν συγκεκριμένο εικονογραφικό τύπο: μια γυμνή Αφροδίτη που καλύπτει το σώμα της με τα χέρια της. Ο τύπος αυτός έλκει την καταγωγή του από την Κνιδία Αφροδίτη, την οποία φιλοτέχνησε ο Πραξιτέλης γύρω στο 360 π.Χ. Αν και το πρωτότυπο έργο έχει χαθεί, αντιγράφηκε τόσο συχνά κατά την αρχαιότητα, ώστε σήμερα το γνωρίζουμε μέσα από αντίγραφα και παραλλαγές, όπως η περίφημη Αφροδίτη του Καπιτωλίου στη Ρώμη.
Η εκδοχή που βρέθηκε στο Pilisszentiván είναι σαφώς πιο ταπεινή. Είναι κατασκευασμένη από μόλυβδο και εντοπίστηκε από έναν ανιχνευτή μετάλλων. Το δελτίο τύπου του ELTE δεν δίνει στοιχεία για το μέγεθος, τη χρονολόγηση ή την ακριβή τοποθεσία της ανακάλυψης, επομένως η ακριβής χρήση του αγαλματιδίου παραμένει άγνωστη.
Το πανεπιστήμιο, ωστόσο, αναδεικνύει την τεκμηριωτική του αξία. Μέχρι σήμερα, κανένα άλλο εύρημα από τον οικισμό δεν μπορούσε να συνδεθεί με τη θρησκευτική λατρεία. Η Αφροδίτη ήρθε στο φως μαζί με αντικείμενα της καθημερινότητας.
Το πανεπιστήμιο αναφέρει ένα θραύσμα από καθρέφτη από μολυβδούχο ορείχαλκο, σιδερένια εργαλεία, πόρπες (τα κουμπώματα που στερέωναν τα ρωμαϊκά ρούχα) και νομίσματα. Τα ευρήματα της ανασκαφικής περιόδου του 2024, τα οποία δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό Dissertationes Archaeologicae, περιλαμβάνουν δύο σχεδόν άθικτα δηνάρια του Τραϊανού, τα οποία κόπηκαν μεταξύ 107 και 111 μ.Χ.
Η περίοδος αυτή ήταν λίγο μετά την κατάκτηση της Δακίας, της περιοχής που αντιστοιχεί περίπου στη σημερινή Ρουμανία. Η ίδια ανασκαφική περίοδος απέδωσε μια πόρπη σε σχήμα τζίτζικα και μια πτερωτή πόρπη νορικο-παννονικού τύπου, που αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της περιοχής.
Κτίριο Ε: Το στρώμα καταστροφής που «πάγωσε» τον χρόνο
Πέρα από την Αφροδίτη, το ELTE θεωρεί ως τα σημαντικότερα αποτελέσματα εκείνα που προέκυψαν από το Κτίριο «Ε». Φέτος, η ομάδα ανέσκαψε τους χώρους διαβίωσης του κτιρίου καθώς και την περιοχή στα βόρεια αυτού. Στην άκρη του κατοικημένου τμήματος, εντοπίστηκε μια επιφάνεια στρωμένη με λίθινες πλάκες, παρόμοια με εκείνες που είχαν βρεθεί σε σπίτια που είχαν αναγνωριστεί παλαιότερα.
Σύμφωνα με την αρχαιολογική ομάδα, ο χώρος αυτός εξυπηρετούσε κάποια οικονομική ή παραγωγική δραστηριότητα. Στο βορειότερο σημείο του ανοικτού χώρου, διασώθηκε ένα ανέπαφο στρώμα κατάρρευσης (καταστροφής).
Από το σημείο αυτό ήρθαν στο φως μεγάλες ποσότητες κεραμικής, σε ορισμένες περιπτώσεις με τη μορφή ολόκληρων αγγείων, καθώς και μια σχεδόν ακέραιη σιδερένια τσιμπίδα. Οι ερευνητές ευελπιστούν ότι αυτό το σύνολο ευρημάτων θα αποκαλύψει τον ακριβή τρόπο χρήσης του κτιρίου, προσφέροντας παράλληλα μια καθαρή εικόνα για την καθημερινή ζωή στον οικισμό.
Παλαιότερες αναφορές πεδίου προσφέρουν μια ευρύτερη εικόνα. Τα σπίτια είναι ορθογώνια, με θεμέλια από ξερολιθιά (χτισμένα χωρίς κονίαμα) και συνήθως διαθέτουν έναν φούρνο στη νοτιοδυτική γωνία. Ένα κτίριο που ανασκάφθηκε το 2024 είχε διαστάσεις 10,36 επί 7,84 μέτρα.
Αυτό αντιστοιχεί σε ένα εξωτερικό αποτύπωμα περίπου 81 τετραγωνικών μέτρων, με θεμέλια πλάτους 74 εκατοστών. Οι κτίστες του φαίνεται πως είχαν ως βάση το ρωμαϊκό πόδι. Η αναφορά υπολογίζει τις διαστάσεις σε 35 επί 26,5 ρωμαϊκά πόδια, με το κάθε πόδι να ισούται με 29,6 εκατοστά (λίγο μικρότερο από το σύγχρονο πόδι).
Πάνω από τα θεμέλια υψώνονταν τοίχοι από οργανικά υλικά, πιθανότατα ξυλεία, αν και οι αρχαιολόγοι δεν μπόρεσαν να το επιβεβαιώσουν αυτό με βεβαιότητα. Η ανασκαφική περίοδος του 2025 έφερε στο φως ακόμη περισσότερα στοιχεία.
Σύμφωνα με τη σύνοψη της έκθεσης, το Κτίριο Ε αποδείχθηκε μεγαλύτερο από το αναμενόμενο. Θραύσματα από terra sigillata —μιας λεπτής, ερυθρόμορφης επιτραπέζιας κεραμικής που κατασκευαζόταν σε εργαστήρια σε ολόκληρη την αυτοκρατορία και χρησιμοποιείται ως δείκτης χρονολόγησης— υποδηλώνουν ότι το γειτονικό Κτίριο D ανεγέρθηκε πριν από τους Μαρκομανικούς Πολέμους.
Οι πόλεμοι αυτοί συγκλόνισαν τα σύνορα του Δούναβη υπό τη βασιλεία του Μάρκου Αυρήλιου. Το Κτίριο Ε, με τη σειρά του, φαίνεται να εγκαταλείφθηκε στις αρχές του 3ου αιώνα. Επιπλέον, δύο ακόμη κτίρια έκαναν την εμφάνισή τους στις ανασκαφικές τάφρους.
Οι κάτοικοι του Pilisszentiván: Ποιοι ζούσαν στον «κρυφό» οικισμό;
Η χρονολόγηση που προτείνεται στις εκθέσεις τοποθετεί την ίδρυση του χωριού γύρω στις αρχές του 2ου αιώνα (στο γύρισμα από τον 1ο στον 2ο αιώνα) και την εγκατάλειψή του, χωρίς ενδείξεις βίας, στα τέλη του 2ου αιώνα.
Τα δεδομένα του 2025 υποδηλώνουν ότι κάποιο τμήμα του παρέμεινε σε χρήση μέχρι τις αρχές του 3ου αιώνα. Αυτό που ξεχωρίζει είναι ο τρόπος ζωής που αντικατοπτρίζουν τα κατάλοιπα.
Οι αρχαιολόγοι δεν έχουν εντοπίσει ημιυπόγειες κατοικίες (με βυθισμένο δάπεδο) που χαρακτήριζαν το εγχώριο, ιθαγενές στυλ, ούτε λάκκους απορριμμάτων ή αποθήκευσης. Αντίθετα, αφθονούν τα κτίρια ρωμαϊκού τύπου με λίθινα θεμέλια, κάτι που οι ίδιοι θεωρούν ασυνήθιστο για ένα αγροτικό περιβάλλον.
Αυτό εγείρει το ερώτημα ποιοι ήταν οι κάτοικοι του οικισμού. Στην έκθεσή της για το 2024, η ομάδα του Simon θεωρεί πιθανό ο πληθυσμός αυτός, ο οποίος είχε έναν ρωμαϊκό τρόπο ζωής και καλές περιφερειακές διασυνδέσεις, να αποτελούνταν από αποστράτους (βετεράνους) στρατιώτες. Προσθέτουν, ωστόσο, ότι απαιτείται περισσότερη έρευνα και ο εντοπισμός στρατιωτικού εξοπλισμού για να υποστηριχθεί αυτή η θεωρία.
Προς το παρόν παραμένει μια υπόθεση, την οποία το φετινό δελτίο τύπου δεν αναφέρει. Το ELTE παραδέχεται ότι η φετινή έρευνα πεδίου δεν λύνει το ζήτημα. Η ερμηνεία των ανασκαφικών στοιχείων και η μελέτη των ευρημάτων συνεχίζονται, με την ομάδα να αναγνωρίζει ότι η ιστορία του οικισμού κρύβει ακόμη πολλά αναπάντητα ερωτήματα.
Το δελτίο Τύπου δεν διευκρινίζει σε τι είδους περιβάλλον βρέθηκε η μολύβδινη Αφροδίτη, ούτε εάν σχετίζεται με κάποιο από τα γνωστά κτίρια. Επίσης, δεν αναφέρει σε τι χρησίμευαν η τσιμπίδα ή η πλακόστρωτη επιφάνεια του Κτιρίου Ε, πέρα από την υποψία ότι επρόκειτο για έναν χώρο εργασίας. Αυτά είναι ερωτήματα που μένει απαντηθούν στην επόμενη ανασκαφική περίοδο, εάν η ομάδα επιστρέψει στον αρχαιολογικό χώρο τον επόμενο χρόνο, όπως ελπίζει.