Εντυπωσιακή ανακάλυψη στην έρημο: Πυραμίδα 1.700 ετών έκρυβε ένα ελληνικό ποίημα και ένα νόμισμα του Κωνσταντίνου

Ένας πυραμοειδής τάφος που χτίστηκε πριν από περίπου 1.700 χρόνια σε μια απομακρυσμένη αιγυπτιακή όαση αποδείχθηκε ότι δεν ανήκει σε κάποιον βασιλιά, αλλά σε ένα συνηθισμένο ζευγάρι. Ο τάφος είναι καλυμμένος με εικονογραφία που κάποτε προοριζόταν αποκλειστικά για τους φαραώ, φέρει ένα ελεγείο 19 στίχων γραμμένο στα αρχαία ελληνικά, καθώς και ένα νόμισμα με τη μορφή του αυτοκράτορα που αργότερα θα νομιμοποιούσε τον Χριστιανισμό σε ολόκληρη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Το Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου ανακοίνωσε την ανακάλυψη του τάφου αυτού της ρωμαϊκής περιόδου, η αρχιτεκτονική του οποίου, σύμφωνα με το Ανώτατο Συμβούλιο Αρχαιοτήτων της χώρας, δεν έχει κανένα ακριβές παράλληλο στο υπόλοιπο νεκροταφείο όπου βρέθηκε.

Ο τάφος βρίσκεται στο Μπιρ αλ-Σαγκάλα (Bir al-Shaghala), μια περιοχή στην Όαση Ντάχλα, περίπου 750 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά του Καΐρου, βαθιά στη Δυτική Έρημο της Αιγύπτου. Η Ντάχλα είναι μία από τις επτά κύριες οάσεις της Αιγύπτου, με έκταση περίπου 2.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα, και κατοικείται αδιάλειπτα για περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια.

Κατασκευασμένος από ωμοπλίνθους στο σχήμα μιας μικρής πυραμίδας, ο τάφος σχεδιάστηκε για να φιλοξενήσει τα λείψανα ενός ζευγαριού. Αυτό που τον κάνει να ξεχωρίζει δεν είναι το μέγεθός του, αλλά η ανάμειξη παραδόσεων που συνυπάρχουν στο ίδιο κτίσμα: αυστηρά αιγυπτιακές ταφικές παραδόσεις συνυπάρχουν δίπλα σε ελληνικές επιγραφές και αναμφισβήτητα ρωμαϊκά αντικείμενα, όλα αυτά σε έναν τάφο που κατασκευάστηκε για μια ιδιωτική οικογένεια και όχι για μέλη βασιλικής δυναστείας.

Οι επισκέπτες προσέγγιζαν την είσοδο κατεβαίνοντας μια σκάλα 14 σκαλοπατιών, φτάνοντας σε μια πόρτα λαξευμένη σε ψαμμίτη, σε κλασικό αιγυπτιακό στυλ. Ένα γείσο που φέρει έναν φτερωτό ηλιακό δίσκο πλαισιωμένο από δύο κόμπρες επιστέφει την είσοδο, ενώ ακολουθεί από ένα διακοσμητικό στοιχείο με σχήμα δέσμης παπύρων.

Και στις δύο πλευρές, ιερογλυφικά ανάγλυφα λαξευμένα σε εσώγλυφο αναπαράγουν ταφικά ξόρκια -το είδος των προστατευτικών κειμένων που τοποθετούνταν συνήθως δίπλα στις πόρτες των τάφων για να προστατεύουν τον νεκρό στο ταξίδι του προς την μεταθανάτια ζωή. Όταν οι αρχαιολόγοι έφτασαν στην πόρτα, ήταν ακόμη σφραγισμένη από έναν λίθινο δόμο που έφερε την εικόνα του Όσιρη, του αιγύπτιου θεού του θανάτου και της αναστάσεως, κυκλωμένο από επιπλέον προστατευτικές φόρμουλες – ακριβώς όπως είχε κλείσει στην αρχαιότητα.

Μια πόρτα προορισμένη μόνο για βασιλιάδες

Το πιο ασυνήθιστο χαρακτηριστικό, ωστόσο, βρίσκεται στο ανώφλι πάνω από την ίδια πόρτα: μια σκηνή που απεικονίζει την έβδομη ώρα του Αμντουάτ (γνωστού και ως Ιμί-Ντουάτ), ενός από τα «βιβλία της μεταθανάτιας ζωής» της αρχαίας Αιγύπτου, το οποίο περιγράφει το νυχτερινό ταξίδι του θεού ήλιου Ρα μέσω του Κάτω Κόσμου. Είναι η πρώτη φορά που αυτή η συγκεκριμένη σκηνή καταγράφεται σε αυτή τη νεκρόπολη – και αυτή η λεπτομέρεια έχει μεγαλύτερη σημασία από όσο φαίνεται.

Το Αμντουάτ είναι ένα κείμενο του Νέου Βασιλείου, το οποίο συντάχθηκε γύρω τα μέσα της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. Για το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας του, προοριζόταν σχεδόν αποκλειστικά για τους φαραώ και μια χούφτα ανώτατων αξιωματούχων· άρχισε να εμφανίζεται εκτός των βασιλικών τάφων μόλις κατά την 21η Δυναστεία, πριν από περίπου 3.000 χρόνια.

Το γεγονός ότι η εικονογραφία του βρέθηκε να διακοσμεί την είσοδο του τάφου μιας συνηθισμένης οικογένειας σε μια όαση της ερήμου – περισσότερο από χίλια χρόνια μετά από αυτή τη διεύρυνση της χρήσης του, και μάλιστα υπό ρωμαϊκή κυριαρχία – λέει πολλά για το πόσο πολύ, και πόσο ευρέως, οι φαραωνικές ταφικές πεποιθήσεις διατηρήθηκαν ακόμη και αιώνες αφότου η Ρώμη κατέλαβε την Αίγυπτο.

Πίσω από την πόρτα, μια εγκάρσια πλίνθινη αίθουσα ανοιγόταν κάτω από μια θολωτή στέγη, μέρος της οποίας έχει καταρρεύσει στη δυτική πλευρά. Στα δεξιά βρίσκονται δύο ταφικοί θάλαμοι, επίσης κατασκευασμένοι από ωμούς πλίνθους και καλυμμένοι με κονίαμα, με την κατασκευή της πυραμίδας να υψώνεται πάνω από αυτούς.

Ένα ελληνικό ποίημα για έναν δικαστή μιας μικρής πόλης

Από όλα όσα βρέθηκαν στο εσωτερικό, αυτό που έχει προσελκύσει τη μεγαλύτερη προσοχή της ανασκαφικής ομάδας είναι μια ταφική στήλη από ψαμμίτη, τοποθετημένη στον νότιο τοίχο του τάφου – ορθογώνια, με τριγωνικό αέτωμα στην κορυφή και έναν ηλιακό δίσκο λαξευμένο σε ανάγλυφο στο κέντρο του.

Γραμμένο πάνω της με κόκκινο μελάνι, στα αρχαία ελληνικά, βρίσκεται ένα ταφικό ποίημα 19 στίχων αφιερωμένο σε έναν άνδρα με το όνομα Πισέχτης (ή Πεσίχτης), ο οποίος, σύμφωνα με τις προκαταρκτικές έρευνες, ενδέχεται να εργαζόταν ως δικαστής. Η ελεγεία χρονολογείται στα τέλη του τρίτου ή στις αρχές του τέταρτου αιώνα μ.Χ. – ένα χρονικό παράθυρο που συμπίπτει με τη βασιλεία του Κωνσταντίνου, του αυτοκράτορα που στη συνέχεια νομιμοποίησε τον Χριστιανισμό σε ολόκληρη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Συνακόλουθα, το πρόσωπό του εμφανίζεται σε ένα από τα χάλκινα νομίσματα που βρέθηκαν μέσα στον τάφο.

Το γεγονός ότι ένας δικαστής από μια απομακρυσμένη όαση της Σαχάρας αποχαιρετήθηκε με μια ελεγεία στα κλασικά ελληνικά είναι λιγότερο εκπληκτικό από όσο μπορεί να ακούγεται. Λίγα χιλιόμετρα από το Μπιρ αλ-Σαγκάλα βρίσκεται η Κέλλις, μια αρχαία πόλη όπου δεκαετίες ανασκαφών έχουν φέρει στο φως εκατοντάδες ελληνικούς και κοπτικούς παπύρους – ιδιωτικές επιστολές, οικιακούς λογαριασμούς, λογοτεχνικά κείμενα, ακόμη και έγγραφα από τοπικές μανιχαϊκές κοινότητες (ακόλουθοι μιας εξαφανισμένης πλέον θρησκείας που ιδρύθηκε από τον Πέρση προφήτη Μάνη). Μαζί, συνθέτουν την εικόνα μιας κοινωνίας της όασης που ήταν εντυπωσιακά εγγράμματη και συνδεδεμένη με τον ευρύτερο μεσογειακό κόσμο, παρόλο που βρισκόταν εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από τον Νείλο.

Ο Πισέχτης ταιριάζει απόλυτα σε αυτόν τον κόσμο: ένα μέλος της τοπικής ελίτ που μιλούσε και έγραφε ελληνικά, λάτρευε τους παραδοσιακούς θεούς της Αιγύπτου και πλήρωνε φόρους στη Ρώμη – όλα ταυτόχρονα.

Πλάι στη στήλη, οι ανασκαφείς βρήκαν μια τράπεζα προσφορών από ψαμμίτη και μια λεκάνη καθαρμού, μαζί με μια συλλογή από πήλινα αγγεία και εκείνο το χάλκινο νόμισμα που φέρει το πορτρέτο του Κωνσταντίνου. Υπάρχουν επίσης σημάδια ότι ο τάφος επαναχρησιμοποιήθηκε σε μεταγενέστερη ημερομηνία: ένα πλίνθινο παρεκκλήσι βρέθηκε χτισμένο πάνω από την κύρια είσοδο, με ένα ταφικό μνημείο που υποστηρίζεται από τέσσερις τετράγωνους πεσσούς, επίσης από πλίνθους, να στέκεται μπροστά του.

Ένα νεκροταφείο για την ελίτ της Ρωμαϊκής Αιγύπτου

Το Μπιρ αλ-Σαγκάλα αποτελεί μέρος της νεκρόπολης της Μώθεως, της πρωτεύουσας της όασης κατά την Πτολεμαϊκή και Ρωμαϊκή περίοδο, στη θέση της σημερινής Μουτ – που είναι πλέον η κύρια πόλη στη Ντάχλα. Το Ανώτατο Συμβούλιο Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου πραγματοποιεί ανασκαφές στην περιοχή από το 2002, και οι διαδοχικές ανασκαφικές περίοδοι έχουν φέρει στο φως τάφους με ποικίλες διατάξεις που αναμειγνύουν φαραωνικά στοιχεία με ελληνιστικές και ρωμαϊκές επιρροές.

Ορισμένοι διαθέτουν ανοιχτές αυλές με βωμούς, οι οποίοι πιθανότατα χρησιμοποιούνταν για τελετουργίες στην ύπαιθρο. Άλλοι φέρουν ένα υπερώο όροφο, χτισμένο γύρω από ένα ιερό που επιστέφεται – όπως σε αυτή την περίπτωση – από μια πυραμίδα. Το εύρος και η ποιότητα των υλικών υποδηλώνουν ότι το νεκροταφείο προοριζόταν για τους ευπορότερους κατοίκους της πρωτεύουσας της όασης κατά τη ρωμαϊκή περίοδο.

Το τι θα αποκαλύψει η πλήρης μελέτη της ελληνικής ελεγείας παραμένει ανοιχτό ερώτημα. Σύμφωνα με την ίδια την ανασκαφική ομάδα, οι εργασίες βρίσκονται ακόμη σε προκαταρκτικό στάδιο: ούτε η πλήρης μετάφραση του ποιήματος ούτε η επιβεβαίωση του ρόλου του Πισέχτη ως δικαστή έχουν οριστικοποιηθεί, ενώ δεν είναι ακόμη σαφές πότε ακριβώς -ή από ποιον – επαναχρησιμοποιήθηκε ο τάφος.

Αυτό που καθιστά σαφές η ανακάλυψη είναι ότι, σε αυτή τη γωνιά της Δυτικής Ερήμου, τα όρια μεταξύ αιγυπτιακού, ελληνικού και ρωμαϊκού πολιτισμού ήταν πολύ πιο διαπερατά από όσα υποστηρίζουν τα περισσότερα σχολικά βιβλία.