Τα βασικά σημεία του άρθρου
- Ένας πάπυρος 2.000 ετών, ο οποίος παρέμενε στο σκοτάδι για δεκαετίες, φέρνει στο φως αδιάψευστα κειμενικά τεκμήρια που αποδεικνύουν για πρώτη φορά το μέγεθος της «αντιγραφής» που έκανε ο κορυφαίος Ρωμαίος ποιητής Λουκρήτιος.
- Το νέο σπάραγμα περιέχει άγνωστους στίχους από το ποίημα «Περί Φύσεως» του Εμπεδοκλή, αναπτύσσοντας τη θεωρία των απορροών και των πόρων, την οποία ο Λουκρήτιος χρησιμοποίησε εκτενώς στο έργο του.
- Η ανακάλυψη αναζωπυρώνει μια επιστημονική κόντρα που κρατά πάνω από έναν αιώνα και αλλάζει τον χάρτη των ιδεών που έφτασαν μέχρι τη σύγχρονη φιλοσοφία, επηρεάζοντας ακόμη και τον Καρλ Μαρξ.
Η ιστορία της παγκόσμιας λογοτεχνίας και φιλοσοφίας είναι γεμάτη από υπόγειες διαδρομές, κρυφές επιρροές και μεγάλα πνευματικά δάνεια που συχνά μένουν θαμμένα στο πέρασμα των αιώνων.
Μια συγκλονιστική ανακάλυψη σε ένα ξεχασμένο αρχείο του Καΐρου έρχεται τώρα να ανατρέψει τα όσα γνωρίζαμε για τη σχέση της ρωμαϊκής ποίησης με την αρχαία ελληνική σκέψη.
Ένας πάπυρος 2.000 ετών, ο οποίος παρέμενε στο σκοτάδι για δεκαετίες, φέρνει στο φως αδιάψευστα κειμενικά τεκμήρια που αποδεικνύουν για πρώτη φορά το μέγεθος της «αντιγραφής» που έκανε ο κορυφαίος Ρωμαίος ποιητής Λουκρήτιος.
Ο δημιουργός που αιώνες αργότερα θα ενέπνευσε βαθιά τον Καρλ Μαρξ, φαίνεται πως βάδισε σχεδόν κατά πόδας πάνω στα χνάρια ενός Έλληνα φιλοσόφου που έζησε τετρακόσια χρόνια πριν από αυτόν.
Η αποκάλυψη αυτή αναζωπυρώνει μια επιστημονική κόντρα που κρατά πάνω από έναν αιώνα και μας προσφέρει μια μοναδική ματιά στον τρόπο με τον οποίο η Ρώμη οικειοποιήθηκε το μεγαλείο της ελληνικής γραμματείας.
Στο φως μετά από αιώνες: Ο προσωκρατικός φιλόσοφος που κοιμόταν στα αρχεία του Καΐρου
Ένας πάπυρος που παρέμενε ανεξέταστος για δεκαετίες σε ένα αρχείο του Καΐρου κατέστησε δυνατό να αποδειχθεί, για πρώτη φορά με ισχυρά κειμενικά τεκμήρια, σε ποιο βαθμό ο Ρωμαίος ποιητής Λουκρήτιος αντέγραψε έναν Έλληνα φιλόσοφο που έζησε τετρακόσια χρόνια πριν από αυτόν.
Η ανακάλυψη αυτή ανοίγει εκ νέου μια αντιπαράθεση που διαρκεί περισσότερο από έναν αιώνα. Για χρόνια, ένα μικρό σπάραγμα παπύρου βρισκόταν απαρατήρητο στις συλλογές του Γαλλικού Ινστιτούτου Ανατολικής Αρχαιολογίας στο Κάιρο.
Κανείς δεν το είχε εξετάσει προσεκτικά μέχρι που, στις αρχές του 2026, ο Βέλγος παπυρολόγος Νέιθαν Κάρλιγκ (Nathan Carlig) από το Πανεπιστήμιο της Λιέγης συνειδητοποίησε τι είχε μπροστά του:
Ένα άγνωστο μέχρι πρότινος απόσπασμα από το ποίημα «Περί Φύσεως» του προσωκρατικού φιλοσόφου Εμπεδοκλή του Ακραγαντίνου. Ο πάπυρος, ο οποίος έχει καταλογογραφηθεί ως P.Fouad inv. 218 και χρονολογείται γύρω στον 1ο αιώνα π.Χ., διασώζει τριάντα στίχους που κανείς δεν είχε διαβάσει από την Αρχαιότητα, προερχόμενους από ένα σπάραγμα παπύρου δύο χιλιάδων ετών ενός Έλληνα φιλοσόφου που έζησε τον 5ο αιώνα π.Χ.
Ο Εμπεδοκλής πέθανε, σύμφωνα με τον θρύλο, πέφτοντας μέσα στον κρατήρα της Αίτνας. Όσο ζούσε, ήταν ο πρώτος που διατύπωσε τη θεωρία των τεσσάρων στοιχείων —της φωτιάς, του νερού, της γης και του αέρα— μια ιδέα η οποία, αν και δεν ανταποκρίνεται στον σύγχρονο περιοδικό πίνακα, διαμόρφωσε καθοριστικά την ίδια την έννοια του «στοιχείου» στη δυτική επιστήμη για περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια.
Επιχείρησε επίσης μια ποσοτική ερμηνεία της ύλης, η οποία προοικονομεί αμυδρά τη γλώσσα των σύγχρονων χημικών τύπων, σύμφωνα με τον καθηγητή Χανς Μπέρνσντορφ (Hans Bernsdorff) του Πανεπιστημίου Γκαίτε της Φρανκφούρτης.
Το πρόβλημα είναι ότι, σχεδόν από το σύνολο της ελληνικής φιλοσοφίας πριν από τον Πλάτωνα —είτε πρόκειται για τον Ηράκλειτο, τον Παρμενίδη, τον Αναξίμανδρο, τον Αναξαγόρα είτε για τον ίδιο τον Εμπεδοκλή— σχεδόν τίποτα δεν επιβιώνει από πρώτο χέρι.
Όσα έχουν φτάσει μέχρι τις μέρες μας είναι κυρίως διάσπαρτα αποσπάσματα ενσωματωμένα στα έργα μεταγενέστερων συγγραφέων, όπως ο Πλάτωνας, ο Αριστοτέλης ή ο Πλούταρχος, οι οποίοι τα αναπαρήγαγαν είτε για να τα ασκήσουν κριτική είτε για να υποστηρίξουν τα δικά τους επιχειρήματα.
Είναι λίγο σαν να προσπαθεί κανείς να ανασυνθέσει ένα ολόκληρο βιβλίο βασιζόμενος μόνο στις φράσεις που άλλοι συγγραφείς επέλεξαν να παραθέσουν αιώνες αργότερα, χωρίς να μπορεί ποτέ να συμβουλευτεί το πρωτότυπο:
Το αποτέλεσμα εξαρτάται από το ποια αποσπάσματα ενδιέφεραν αυτούς τους ενδιάμεσους να διασώσουν, και όχι απαραίτητα από το τι θεωρούσε ο ίδιος ο συγγραφέας ως το πιο σημαντικό.
Γι’ αυτόν τον λόγο η ανακάλυψη του 2026 δεν αποτελεί μεμονωμένη περίπτωση. Πριν από περισσότερες από τρεις δεκαετίες, το 1990, ο Βέλγος παπυρολόγος Αλέν Μαρτέν (Alain Martin) είχε εντοπίσει ένα άλλο σπάραγμα του Εμπεδοκλή στην πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη του Στρασβούργου, το οποίο είχε παραμείνει απαρατήρητο για δεκαετίες για έναν περίεργο λόγο: ο πάπυρος είχε επαναχρησιμοποιηθεί στην Αρχαιότητα ως στήριγμα για ένα νεκρικό φυλακτό, τοποθετημένο πάνω σε μια μούμια, γεγονός που πιθανότατα τον έσωσε από την καταστροφή.
Ο Μαρτέν επικοινώνησε με τον Όλιβερ Πριμαβέζι (Oliver Primavesi), ο οποίος ήταν τότε ένας νεαρός βοηθός στο Πανεπιστήμιο Γκαίτε, και μαζί δημοσίευσαν στα τέλη της δεκαετίας του 1990 μια έκδοση που θεωρείται μία από τις σημαντικότερες παπυρολογικές ανακαλύψεις του 20ού αιώνα στον τομέα των ελληνικών σπουδών, καθώς επέτρεψε για πρώτη φορά την ανασύνθεση συνεχόμενων αποσπασμάτων έως και ενενήντα εννέα στίχων — κάτι που μέχρι τότε ήταν αδιανόητο.
Ο πάπυρος του Καΐρου, σύμφωνα με τις πρώτες αναλύσεις, ενδέχεται να έχει αντιγραφεί από τον ίδιο γραφέα που αντέγραψε και εκείνον του Στρασβούργου, και ίσως μάλιστα να προέρχεται από τον ίδιο αρχικό κύλινδρο (ρόλο).
Ο Κάρλιγκ εξέδωσε το νέο σπάραγμα μαζί με τον Μαρτέν και τον ίδιο τον Πριμαβέζι στον τόμο «Ο Εμπεδοκλής του Καΐρου» (L’Empédocle du Caire), ο οποίος κυκλοφόρησε φέτος, προσφέροντας την πρώτη έκδοση, μετάφραση και σχολιασμό αυτών των στίχων.
Σαν να ανακαλύπτεις τις χαμένες σελίδες των «Αθλίων» του Βίκτορος Ουγκώ
Οι ερευνητές παρομοίασαν το μέγεθος της ανακάλυψης με το τι θα συνέβαινε αν, από το έργο του Βίκτορος Ουγκώ, επιβίωναν μόνο αποσπάσματα των Αθλίων σε σχολικά εγχειρίδια, το μιούζικαλ που βασίστηκε στο μυθιστόρημα και το πρόγραμμα μιας παράστασης του θεατρικού του έργου Ερνάνης:
Η εύρεση σελίδων του πρωτότυπου χειρογράφου θα άλλαζε εντελώς όλα όσα μπορούμε να γνωρίζουμε για τον συγγραφέα. Το περιεχόμενο των νέων στίχων δεν είναι επουσιώδες.
Αναπτύσσουν τη λεγόμενη θεωρία των απορροών και των πόρων, σύμφωνα με την οποία κάθε αντικείμενο εκπέμπει συνεχώς μικροσκοπικά σωματίδια των στοιχείων που το αποτελούν, και αυτές οι εκπορεύσεις γίνονται αντιληπτές από τα αισθητήρια όργανα μόνο όταν το γεωμετρικό τους σχήμα ταιριάζει με εκείνο συγκεκριμένων πόρων, σαν ένα κλειδί που ανοίγει μόνο μια κλειδαριά φτιαγμένη στα μέτρα του.
Ο Εμπεδοκλής χρησιμοποίησε αυτή την ιδέα για να εξηγήσει την όραση και άλλα φαινόμενα της αντίληψης, και η ανάλυση του νέου κειμένου αποκάλυψε άμεσες συνδέσεις με ένα απόσπασμα του Πλουτάρχου, έναν διάλογο του Πλάτωνα και ένα κείμενο του Θεόφραστου, μαθητή του Αριστοτέλη.
Και εδώ είναι που μπαίνει στο κάδρο ο Λουκρήτιος. Ο Ρωμαίος ποιητής του 1ου αιώνα π.Χ. βασίζεται σε αυτήν ακριβώς τη θεωρία των απορροών και των πόρων σε διάφορα σημεία του σπουδαίου φιλοσοφικού του ποιήματος De rerum natura («Περί της φύσεως των πραγμάτων»), κάτι που οι ειδικοί γνώριζαν εδώ και καιρό.Αυτό που δεν μπορούσαν να εξακριβώσουν, λόγω της απουσίας του πρωτότυπου κειμένου του Εμπεδοκλή, ήταν σε ποιο βαθμό ο Λουκρήτιος ακολούθησε πιστά τον Έλληνα προκάτοχό του.
Ο Μπέρνσντορφ, μαζί με τον Τζούλιαν Κάιζερ (Julian Kaiser) —τότε φοιτητή στο σεμινάριό του στο Πανεπιστήμιο Γκαίτε— κατάφεραν τώρα να συγκρίνουν τους νέους στίχους με ένα εκτενές απόσπασμα από το έκτο βιβλίο του De rerum natura, όπου ο Λουκρήτιος εξηγεί τον μαγνητισμό και τη συνοχή των σωμάτων χρησιμοποιώντας ακριβώς τη θεωρία των απορροών και των πόρων.
Οι γλωσσικές, θεματικές και δομικές συμπτώσεις ανάμεσα στα δύο κείμενα είναι, σύμφωνα με τους συγγραφείς, υπερβολικά πολλές για να είναι τυχαίες, και η εργασία τους πρόκειται να δημοσιευθεί στο γερμανικό επιστημονικό περιοδικό Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik.
Η ανακάλυψη αυτή έχει ιδιαίτερη βαρύτητα σε μια παλιά αντιπαράθεση της λατινικής φιλολογίας. Ο Λουκρήτιος δήλωνε δημόσια ακόλουθος του Επίκουρου, του οποίου τη φυσική θεωρούσε πιο προηγμένη από εκείνη του Εμπεδοκλή, ενώ είχε μάλιστα ασκήσει ανοιχτά κριτική σε μέρη του συστήματός του, όπως στην ίδια τη θεωρία των τεσσάρων στοιχείων.
Όμως, λίγους στίχους αργότερα του πλέκει ένα εγκώμιο σχεδόν εξίσου ενθουσιώδες με εκείνο που επιφύλασσε για τον δάσκαλό του, τον Επίκουρο, γεγονός που έχει προκαλέσει επίμονες διαφωνίες μεταξύ των μελετητών:
Θαύμαζε ο Λουκρήτιος μόνο τη φορμαλιστική κομψότητα της ποίησης του Εμπεδοκλή, χρησιμοποιώντας την ως υφολογικό πρότυπο για ένα ποίημα με επικούρειο περιεχόμενο, ή επέτρεπε στον εαυτό του να καθοδηγείται και από τη σκέψη του, όπου αυτή ήταν συμβατή;
Οι νέες συμπτώσεις που εντόπισαν οι Μπέρνσντορφ και Κάιζερ γέρνουν την πλάστιγγα προς τη δεύτερη εκδοχή, αν και η συζήτηση απέχει πολύ από το να θεωρηθεί λήξασα. Το ερώτημα αυτό έχει σημασία πέρα από την κλασική φιλολογία, επειδή το De rerum natura είχε τεράστια επιρροή σε πολύ πιο πρόσφατες εποχές.
Ο Καρλ Μαρξ, για παράδειγμα, βασίστηκε στο ποίημα του Λουκρήτιου ως βασική πηγή για την κατανόηση του υλισμού στην Αρχαιότητα.Με άλλα λόγια, κάθε φορά που ένας χαμένος ελληνικός πάπυρος έρχεται στο φως, δεν διασώζει απλώς έναν προσωκρατικό στοχαστή από τη λήθη: Αλλάζει επίσης, έστω και ελαφρώς, τον χάρτη των ιδεών που έφτασαν μέχρι τη σύγχρονη φιλοσοφία.
Υπάρχουν ακόμη, όπως αναγνωρίζουν και οι ίδιοι οι ειδικοί της Φρανκφούρτης, πάπυροι που ανασκάφηκαν πριν από περισσότερο από έναν αιώνα και περιμένουν ακόμη στα αρχεία κάποιον να τους εκδώσει.