Τα βασικά σημεία του άρθρου
- Οι ερευνητές έφεραν στην επιφάνεια ένα σπάνιο πέτρινο μνημείο 1.800 ετών στην αρχαία Κίβυρα, το οποίο λειτουργούσε ως ένας ζωντανός, δημόσιος οδηγός μαντείας.
- Καλυμμένο με ελληνικές επιγραφές, το μνημείο επέτρεπε στους ανθρώπους να αναζητούν απαντήσεις για ασθένειες, ταξίδια και οικονομικά ζητήματα, ρίχνοντας πέντε αστραγάλους ζώων.
- Το μνημείο καταγράφει πώς οι θρησκευτικές πεποιθήσεις και η λήψη αποφάσεων διασταυρώνονταν στη ρωμαϊκή εποχή, καθώς η Κίβυρα συμμετείχε σε μια ευρεία παράδοση αστραγαλομαντείας στην Ανατολία.
Πώς αντιμετώπιζαν οι άνθρωποι την αβεβαιότητα για το μέλλον πριν από δύο χιλιάδες χρόνια, σε μια εποχή χωρίς τεχνολογία, αλλά γεμάτη πίστη στα σημάδια των θεών; Η απάντηση έρχεται στο φως μέσα από μια εντυπωσιακή αρχαιολογική ανακάλυψη στην αρχαία πόλη της Κίβυρας, στη νοτιοδυτική Τουρκία.
Εκεί, οι ερευνητές έφεραν στην επιφάνεια ένα σπάνιο πέτρινο μνημείο 1.800 ετών, το οποίο λειτουργούσε ως ένας ζωντανός, δημόσιος οδηγός μαντείας. Καλυμμένο από άκρη σε άκρη με ελληνικές επιγραφές, το εύρημα αυτό αποκαλύπτει μια συναρπαστική μέθοδο με την οποία οι περαστικοί της αρχαίας Αγοράς αναζητούσαν άμεσες απαντήσεις για τα καθημερινά τους προβλήματα —από την εξέλιξη μιας ασθένειας και τα ρίσκα ενός ταξιδιού, μέχρι τα οικονομικά τους σχέδια— ρίχνοντας απλώς πέντε αστραγάλους ζώων.
Ένα πέτρινο μνημείο ηλικίας 1.800 ετών, στο οποίο είναι χαραγμένοι 56 χρησμοί, ανακαλύφθηκε στην αρχαία πόλη της Κίβυρας στη νοτιοδυτική Τουρκία.
Καλυμμένο με ελληνικές επιγραφές και στις τέσσερις πλευρές του, το μνημείο επέτρεπε κάποτε στους ανθρώπους να αναζητούν απαντήσεις για ασθένειες, ταξίδια, οικονομικά ζητήματα και το μέλλον τους, ρίχνοντας πέντε αστραγάλους ζώων.
Οι αρχαιολόγοι έφεραν στο φως αυτό το μνημείο από ασβεστόλιθο το 2024, κατά τη διάρκεια ανασκαφών που πραγματοποιήθηκαν στο τρίτο άνδηρο (επίπεδο) της αγοράς της αρχαίας πόλης.
Μια νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Gephyra εξετάζει τις επιγραφές και ταυτοποιεί το μνημείο ως ένα παράδειγμα αστραγαλομαντείας—μιας μορφής μαντείας κατά την οποία οι άνθρωποι έριχναν αστραγάλους ζώων για να λάβουν μηνύματα που αποδίδονταν στους θεούς.
Η έρευνα, η οποία διεξήχθη από τους Şenkal Kileci, Nihal Tüner Önen και Şükrü Özüdoğru, χρονολογεί την επιγραφή στον 2ο ή 3ο αιώνα μ.Χ.
Με ύψος που αγγίζει το 1,24 μέτρο, ο λίθος που διασώθηκε διατηρεί μια εκτενή συλλογή προβλέψεων, οι οποίες αποτελούσαν κάποτε μέρος ενός δημόσιου συστήματος μαντείας.
Το τελετουργικό που “διάβαζε” τη θέληση των θεών
Αντίθετα με τα σύγχρονα τραπουλόχαρτα μαντείας, το αρχαίο αυτό σύστημα βασιζόταν σε μικρά οστά που λαμβάνονταν από τις αρθρώσεις του αστραγάλου ζώων, όπως πρόβατα, κατσίκες και μοσχάρια.
Οι αστράγαλοι είναι κόκαλα με τέσσερις πλευρές και σε καθεμία από αυτές αντιστοιχούσε μια αριθμητική αξία: 1, 3, 4 ή 6.
Όποιος αναζητούσε καθοδήγηση έριχνε πέντε αστραγάλους μαζί και στη συνέχεια συνέκρινε τον συνδυασμό που προέκυπτε με τις επιγραφές που ήταν χαραγμένες στο μνημείο.
Το σύστημα παρήγε 56 πιθανούς συνδυασμούς, καθένας από τους οποίους αντιστοιχούσε σε έναν συγκεκριμένο χρησμό που σχετιζόταν με μια θεότητα.
Αντίθετα με αρκετές παρόμοιες επιγραφές που έχουν βρεθεί αλλού στην Ανατολία, το κείμενο που διασώθηκε στην Κίβυρα διατηρεί επίσης τις αριθμητικές οδηγίες που χρειάζονταν για να ταυτοποιηθεί η κάθε πρόβλεψη.
Για παράδειγμα, όταν και οι πέντε αστράγαλοι προσγειώνονταν στον αριθμό ένα, το αποτέλεσμα αντιστοιχούσε σε έναν χρησμό που σχετιζόταν με τον Ολύμπιο Δία.
Η πρόβλεψη υποσχόταν ορθή κρίση και ευτυχία, ενώ παράλληλα ενθάρρυνε το άτομο που αναζητούσε καθοδήγηση να τιμήσει την Αφροδίτη και τον Ερμή.
Άλλοι συνδυασμοί έδιναν λιγότερο ενθαρρυντικές προβλέψεις.
Κάποιοι προειδοποιούσαν να μην ξεκινήσει κανείς ένα ταξίδι ή να μην αναλάβει μια επιχειρηματική δραστηριότητα, ενώ άλλοι υποσχόταν επιτυχία, ανάρρωση από ασθένεια ή την ασφαλή επιστροφή κάποιου που βρισκόταν μακριά από το σπίτι του.
Η θεϊκή καθοδήγηση δεν αναζητούνταν πάντα για πολιτικά ζητήματα ή κρατικές υποθέσεις.
Οι απλοί άνθρωποι στρέφονταν επίσης στους θεούς για βαθιά προσωπικές ανησυχίες, ελπίζοντας να μάθουν αν ένα άρρωστο αγαπημένο τους πρόσωπο θα αναράρρωνε, αν ένα ταξίδι θα τελείωνε με ασφάλεια ή αν μια επιχειρηματική προσπάθεια θα πετύχαινε.
Όπως και οι άνθρωποι σήμερα, αντιμετώπιζαν ένα αβέβαιο μέλλον και αναζητούσαν καθησυχασμό πριν λάβουν σημαντικές αποφάσεις.
Παρόλο που οι προβλέψεις φαινόταν να εξαρτώνται από την τύχη, οι ίδιες οι απαντήσεις ακολουθούσαν μια καθιερωμένη λογοτεχνική δομή.
Πολλές από αυτές ήταν γραμμένες σε ελληνικό εξαμετρικό στίχο, προσδίδοντας στα μηνύματα ένα επίσημο ύφος που αντηχούσε παλαιότερες θρησκευτικές και ποιητικές παραδόσεις.
Υπό την προστασία του Ερμή: Το μνημείο που οδηγούσε τους πιστούς
Μια επιγραφή στο πάνω μέρος του μνημείου υποδηλώνει ότι ένας πλούσιος ευεργέτης χρηματοδότησε την εγκατάσταση του χρησμού και ενός αγάλματος του Ερμή, μαζί με το βάθρο του και τον περιβάλλοντα διάκοσμο.
Αν και το όνομα του δωρητή δεν έχει διασωθεί, η αφιέρωση δείχνει ότι ολόκληρη η κατασκευή χρηματοδοτήθηκε ως ιδιωτική συνεισφορά προς την πόλη.
Ο Ερμής ήταν στενά συνδεδεμένος με τα ταξίδια, το εμπόριο, την επικοινωνία και τη μαντεία μέσω κλήρων.
Η σύνδεσή του με το μνημείο ήταν επομένως ιδιαίτερα κατάλληλη για ένα σύστημα που προσέφερε καθοδήγηση σε ταξιδιώτες, εμπόρους και άλλους επισκέπτες που αναζητούσαν απαντήσεις.
Οι ερευνητές εικάζουν ότι το μνημείο αρχικά βρισκόταν μέσα ή γύρω από την αγορά της Κίβυρας, όπου οι κάτοικοι και οι επισκέπτες μπορούσαν να συμβουλεύονται τις προβλέψεις του. Παρόμοιες χρησμοδοτικές επιγραφές κοσμούσαν δημόσιους χώρους και σε άλλες πόλεις της Ανατολίας, μερικές φορές μέσω δωρεών από πλούσιους πολίτες ή αξιωματούχους της πόλης.
Αιώνες αργότερα, οι χτίστες επαναχρησιμοποίησαν το μνημείο του χρησμού στον βόρειο τοίχο ενός παρεκκλησίου, στο τρίτο άνδηρο της αγοράς της Κίβυρας.
Οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν τον επιγεγραμμένο λίθο εκεί το 2024, προσφέροντας ένα ακόμη παράδειγμα για το πώς τα αρχαία μνημεία έβρισκαν νέες χρήσεις καθώς η πόλη άλλαζε με την πάροδο του χρόνου.
Ένα δίκτυο προβλέψεων: Η παράδοση της αστραγαλομαντείας στην αρχαία Ανατολία
Μεταξύ περίπου του 120 και 210 μ.Χ., οι άνθρωποι σε αρκετές πόλεις της νοτιοδυτικής και νότιας Ανατολίας χρησιμοποιούσαν παρόμοιους χρησμούς με αστραγάλους για να ζητήσουν καθοδήγηση από τους θεούς.
Η νέα αυτή επιγραφή δείχνει ότι η Κίβυρα συμμετείχε σε μια θρησκευτική παράδοση που μοιράζονταν οι κοινότητες ολόκληρης της περιοχής.
Οι ερευνητές έχουν καταγράψει ανάλογες επιγραφές στην Τερμησσό, τα Κρέμνα, τη Σαγαλασσό, την Πέργη και σε άλλους οικισμούς της νότιας Ανατολίας.
Τα μνημεία αποδεικνύουν πώς ένα ευρέως διαδεδομένο σύστημα θεϊκής συμβουλευτικής κυκλοφορούσε μεταξύ των πόλεων, αναπτύσσοντας παράλληλα τοπικές παραλλαγές.
Η επιγραφή της Κίβυρας μοιάζει πολύ με το παράδειγμα από τα Κρέμνα, αν και οι ερευνητές εντόπισαν γραμματικές διαφορές, τροποποιημένους στίχους και παρατυπίες στο ποιητικό μέτρο.
Ορισμένες παραλλαγές ενδέχεται να αντικατοπτρίζουν λάθη που έγιναν από τους λιθοξόους, ενώ άλλες υποδηλώνουν ότι οι τοπικοί συντάκτες προσάρμοσαν σκόπιμα τα κείμενα που είχαν κληρονομήσει.
Είναι αξιοσημείωτο ότι το μνημείο της Κίβυρας διασώζει τις αριθμητικές οδηγίες ρίψης σε όλο το σωζόμενο τμήμα του, σε αντίθεση με αρκετές ανάλογες επιγραφές όπου οι οδηγίες αυτές είναι ελλιπείς ή έχουν παραλειφθεί.
Για την ερευνητική ομάδα, το τετράπλευρο αυτό μνημείο προσφέρει κάτι περισσότερο από ένα ακόμη παράδειγμα αρχαίας μαντείας. Καταγράφει τον τρόπο με τον οποίο οι θρησκευτικές πεποιθήσεις, τα δημόσια μνημεία και η λήψη καθημερινών αποφάσεων διασταυρώνονταν σε μια πόλη της Ανατολίας κατά τη ρωμαϊκή εποχή, όπου η ρίψη πέντε μικρών οστών μπορούσε να καθορίσει ποιο θεϊκό μήνυμα θα λάμβανε ένας άνθρωπος.