Τα βασικά σημεία του άρθρου
- Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Μπόρνμουθ και το MOLA έλυσαν το αίνιγμα των χιλιάδων οστών βατράχων που βρέθηκαν σε τάφρο στη Ρωμαϊκή Βρετανία.
- Σύμφωνα με νέα μελέτη, τα οστά είχαν συσσωρευτεί από αρπακτικά πουλιά —πιθανότατα βαλτόμπουφους— κατά τη διάρκεια ενός και μόνο χειμώνα, πριν από περίπου 1.700 χρόνια.
- Η ταφονομική ανάλυση έδειξε ότι το 85,9% των μακρών οστών έφερε σημάδια πέψης, αποκλείοντας οριστικά τα σενάρια ανθρώπινης κατανάλωσης ή κάποιας τελετουργίας.
Ένα παράξενο εύρημα, μια τάφρος γεμάτη οστά και ένα αίνιγμα που παρέμενε άλυτο για δέκα ολόκληρα χρόνια. Όταν οι αρχαιολόγοι ξεκίνησαν τις ανασκαφές για τη διάνοιξη ενός αυτοκινητόδρομου στη Βρετανία, δεν φαντάζονταν ότι θα έρχονταν αντιμέτωποι με ένα από τα πιο αλλόκοτα μυστήρια της Ρωμαϊκής εποχής:
Τη μαζική «νεκρόπολη» χιλιάδων αμφιβίων σε ένα και μόνο σημείο. Σήμερα, η επιστήμη δίνει επιτέλους την απάντηση, συνθέτοντας ένα συναρπαστικό παζλ που μας μεταφέρει 1.700 χρόνια πίσω στο παρελθόν, σε έναν παγωμένο χειμώνα της ρωμαϊκής υπαίθρου.
Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Μπόρνμουθ και το Αρχαιολογικό Μουσείο του Λονδίνου (MOLA) έλυσαν, μια δεκαετία μετά την ανασκαφή, το αίνιγμα των χιλιάδων οστών βατράχων που βρέθηκαν σε μια τάφρο στη Ρωμαϊκή Βρετανία: Είχαν συσσωρευτεί εκεί από αρπακτικά πουλιά —πιθανότατα βαλτόμπουφους— κατά τη διάρκεια ενός και μόνο χειμώνα, πριν από περίπου 1.700 χρόνια.
Όταν οι αρχαιολόγοι που εργάζονταν στη διαδρομή του αυτοκινητόδρομου A14 μεταξύ Κέιμπριτζ και Χάντινγκτον άδειασαν μια ρηχή τάφρο στην τοποθεσία Μπαρ Χιλ (Bar Hill), μικροσκοπικά οστά άρχισαν να έρχονται στην επιφάνεια – και δεν σταματούσαν να βγαίνουν. Περισσότερα από 9.000 οστά αναδύθηκαν από ένα και μόνο σημείο, σχεδόν όλα από βατράχους και φρύνους.
Κανείς δεν ήξερε τι γύρευαν εκεί. Η ιστορία έγινε πρωτοσέλιδο σε όλο τον κόσμο το 2022, και οι εξηγήσεις κυμαίνονταν από ένα πλούσιο συμπόσιο μέχρι κάποια τελετουργία. Τώρα υπάρχει απάντηση. Σύμφωνα με τη μελέτη που δημοσιεύθηκε στις 17 Οκτωβρίου 2026 στο περιοδικό Environmental Archaeology, οι δημιουργοί αυτού του «τσιμπουσιού» δεν ήταν οι κάτοικοι του οικισμού, αλλά αρπακτικά που συγκεντρώθηκαν για να κυνηγήσουν βατράχους σε ένα μεταβαλλόμενο τοπίο.
Ένα εύρημα που κανείς δεν μπορούσε να εξηγήσει
Οι ανασκαφές πραγματοποιήθηκαν μεταξύ 2016 και 2018 υπό τη διεύθυνση του MOLA και της Headland Archaeology, στο πλαίσιο των έργων αναβάθμισης του αυτοκινητόδρομου A14. Η τοποθεσία αποτελεί έναν οικισμό της Εποχής του Σιδήρου που παρέμεινε κατοικημένος και κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο, στις παρυφές του Φενς (The Fens) — μιας απέραντης, χαμηλής και ελώδους πεδιάδας γύρω από την περιοχή Δε Γουός (The Wash), στην ανατολική ακτή της Αγγλίας.
Τα οστά εντοπίστηκαν κυρίως σε μια τάφρο μήκους περίπου 20 μέτρων, στο κέντρο ενός περιφραγμένου χώρου της Εποχής του Σιδήρου. Αρχικά, η τάφρος είχε ερμηνευτεί ως τμήμα μιας κυκλικής κατοικίας (roundhouse). Από τα 12.683 υπολείμματα μικρών ζώων που εντοπίστηκαν σε ολόκληρο τον οικισμό, το 72% βρέθηκε σε εκείνη τη συγκεκριμένη τάφρο.
Αυτό παρέπεμπε σε μια εξαιρετικά ασυνήθιστη συσσώρευση — εξού και η απορία των ειδικών. Το 2022, οι ειδικοί του MOLA υπέθεσαν ότι οι βάτραχοι μπορεί να πέθαναν από το κρύο ενώ βρίσκονταν σε χειμερία νάρκη μέσα στη λάσπη, από κάποια ασθένεια, ή ότι παγιδεύτηκαν στην τάφρο κατά τη διάρκεια της μετανάστευσής τους.
Επίσης, δεν είχε αποκλειστεί το ενδεχόμενο να τους είχε καταναλώσει κάποιος ως τροφή ή να τους είχε τοποθετήσει εκεί για τελετουργικούς σκοπούς. Ήταν ο ζωολόγος Πολ Κλάρκσον (Paul Clarkson) από το Πανεπιστήμιο του Μπόρνμουθ εκείνος που επικοινώνησε με τη ζωοαρχαιολόγο Βίκι Γιούενς (Vicki Ewens) του MOLA, αφού είδε την είδηση. Ήθελε να μελετήσει το υλικό με μια τεχνική που μέχρι τότε ελάχιστα είχε εφαρμοστεί στα αμφίβια.
Ψάχνοντας τον «ένοχο» της γενοκτονίας των αμφιβίων
Η τεχνική αυτή ονομάζεται ταφονομία και επικεντρώνεται στην «ανάγνωση» της ιστορίας ενός οστού από τη στιγμή που το ζώο πεθαίνει μέχρι τη στιγμή της ανασκαφής του. Ένα οστό μπορεί να αποκαλύψει πολλά για την κατάληξή του: αν κόπηκε με μαχαίρι, αν κάηκε στη φωτιά, αν ποδοπατήθηκε ή αν δέχτηκε την επίθεση των γαστρικών οξέων.
Η επιστημονική ομάδα δεν ανέλυσε το σύνολο του υλικού, αλλά ένα επιλεγμένο δείγμα από τους αρχικούς σάκους — συγκεκριμένα περισσότερα από 1.600 οστά και δόντια από διάφορα σημεία της τάφρου.
Το αποτέλεσμα ήταν ξεκάθαρο: Το 85,9% των μακρών οστών των αμφιβίων έφερε σημάδια που μαρτυρούσαν ότι είχαν περάσει από το πεπτικό σύστημα κάποιου ζώου. Αντίθετα, απουσίαζαν πλήρως τα ίχνη κοπής, τα καμένα υπολείμματα ή οποιαδήποτε άλλη ένδειξη που να συνδέει το εύρημα με ανθρώπινη κουζίνα.
Αυτό άφηνε ανοιχτό το ερώτημα για το ποιο ζώο ήταν ο δράστης. Οι συγγραφείς της μελέτης απέκλεισαν τους υποψηφίους έναν προς έναν. Οι σταχτοτσικνιάδες, οι βίδρες και τα νερόφιδα τρέφονται με αμφίβια, αλλά τα χωνεύουν τόσο ολοκληρωτικά που ελάχιστα αναγνωρίσιμα υπολείμματα απομένουν.
Τα ημερόβια αρπακτικά πουλιά προκαλούν επίσης εκτεταμένα κατάγματα στα οστά. Αντίθετα, τα νυχτερινά πουλιά, όπως οι κουκουβάγιες και οι μπούφοι, καταπίνουν τη λεία τους ολόκληρη και αργότερα αποβάλλουν από το στόμα ένα σφαιρίδιο με ό,τι δεν μπορούν να χωνέψουν —τα λεγόμενα εμετίσματα (pellets)— το οποίο διατηρεί τα κομμάτια σχεδόν ανέπαφα.
Για να περιορίσουν ακόμη περισσότερο τις πιθανότητες, συνέκριναν το μοτίβο των σπασμένων οστών με προηγούμενες μελέτες πάνω σε εμετίσματα διαφόρων πουλιών, ιδιαίτερα με εκείνες του Πίτερ Άντριους (Peter Andrews), ταφονομικού στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Λονδίνου και συνδιοργανωτή της επιστημονικής δημοσίευσης. Το μοτίβο του Μπαρ Χιλ (Bar Hill) έμοιαζε εντυπωσιακά με εκείνο που αφήνουν οι βαλτόμπουφοι (Asio flammeus) — και κανένα άλλο είδος.
Ο νανόμπουφος, ο οποίος επίσης κουρνιάζει σε ομάδες, αποκλείστηκε εξ αρχής επειδή προτιμά τα δέντρα ή τα κτίρια, και εκείνη την εποχή δεν είχε απομείνει δάσος στην περιοχή. «Δεν σου δίνεται συχνά η ευκαιρία να δεις πώς ήταν το παρελθόν μέσα από τα μάτια μιας κουκουβάγιας σε έναν αρχαιολογικό χώρο», συνοψίζει ο Κλάρκσον, ο οποίος ηγήθηκε της μελέτης.
Οι συγγραφείς της μελέτης πιστεύουν ότι οι βαλτόμπουφοι δεν ήταν μόνοι τους. Ορισμένα οστά από ποντίκια και αρουραίους του αγρού παρουσιάζουν ελαφρώς υψηλότερο βαθμό πέψης από αυτόν που θα αναμενόταν από τις συγκεκριμένες κουκουβάγιες, γεγονός που οι ερευνητές αποδίδουν στην παρουσία βαλτόκιρκων (Circus cyaneus), οι οποίοι συχνά κουρνιάζουν στα ίδια ανοιχτά λιβάδια.
Ένα «τσιμπούσι» που κράτησε έναν χειμώνα
Για να προσδιορίσουν χρονικά το επεισόδιο, οι ερευνητές κατέφυγαν στη ραδιοχρονολόγηση άνθρακα. Τρία οστά βατράχων —ένα από κάθε άκρη της τάφρου και ένα από το κέντρο— χρονολογήθηκαν στο εργαστήριο Higham του Πανεπιστημίου της Βιέννης. Και τα τρία αποτελέσματα συμπίπτουν στον 3ο αιώνα μ.Χ., στα μέσα της Ρωμαϊκής περιόδου, περίπου εκατό χρόνια αφότου ο αυτοκράτορας Αδριανός διέταξε την κατασκευή του τείχους του στη βόρεια Βρετανία.
Η ηλικία των βατράχων κρύβει ένα μυστικό. Οι βάτραχοι συνεχίζουν να αναπτύσσονται καθώς μεγαλώνουν, επομένως το μέγεθος του οστού του βραχίονα (του βραχιόνιου οστού) μπορεί να βοηθήσει στην εκτίμηση του χρόνου ζωής τους. Οι ερευνητές μέτρησαν 179 από αυτά και τα συνέκριναν με το οστό ενός κοινού βατράχου (Rana temporaria) γνωστής ηλικίας, που φυλάσσεται στη συλλογή του Μπόρνμουθ.
Τα περισσότερα ήταν νεαρά άτομα που είχαν πεθάνει το φθινόπωρο ή τον χειμώνα του πρώτου έτους της ζωής τους, ή το αργότερο την επόμενη άνοιξη. Αυτό το προφίλ ταιριάζει απόλυτα με το κυνήγι κατά τη διάρκεια ενός και μόνο χειμώνα. Παράλληλα, συμπίπτει με τα ευρήματα της ανασκαφής, τα οποία παραπέμπουν σε ένα μεμονωμένο επεισόδιο πλήρωσης της τάφρου.
Τα οστά θάφτηκαν γρήγορα, γεγονός που πιθανότατα και τα διέσωσε. Όσα μένουν στην επιφάνεια διασκορπίζονται από τα σκουλήκια και άλλους οργανισμούς του εδάφους μέσα σε λίγους μήνες, και στη συνέχεια το υνί του αρότρου αναλαμβάνει τα υπόλοιπα.
Το παρασκήνιο της «σφαγής»: Γιατί συνέβη στη Βρετανία του 3ου αιώνα;
Το κλειδί βρίσκεται στο τοπίο. Κατά τη διάρκεια της Ρωμαϊκής περιόδου το κλίμα βελτιώθηκε και η στάθμη της θάλασσας υποχώρησε κατά περίπου 1,5 μέτρο. Καθώς το νερό αποτραβιόταν, έμειναν πίσω προσωρινές λιμνούλες που στέρευαν η μία μετά την άλλη — και οι κοινοί βάτραχοι είναι εξαιρετικά ικανοί στο να εκμεταλλεύονται αυτού του είδους τους βάλτους, επειδή αναπαράγονται μαζικά και γρήγορα.
Υπήρξε όμως και μια ανθρώπινη παρέμβαση.
Ήδη από την Εποχή του Σιδήρου, τα δάση της περιοχής είχαν αποψιλωθεί για τη δημιουργία βοσκοτόπων και, μέχρι τη Ρωμαϊκή περίοδο, ο περιβάλλων χώρος του Μπαρ Χιλ (Bar Hill) αποτελούνταν κυρίως από λιβάδια.
Αυτός ο τύπος εδάφους ταιριάζει απόλυτα στους βαλτόμπουφους, οι οποίοι κυνηγούν και ξεκουράζονται στο έδαφος, σε ανοιχτές εκτάσεις. Αυτά τα πουλιά είναι γνωστά για το ότι ακολουθούν την τροφή τους όπου κι αν εμφανιστεί.
Ορισμένα διανύουν τεράστιες αποστάσεις —που ξεπερνούν τα 4.000 χιλιόμετρα, σύμφωνα με μελέτες εντοπισμού— απόσταση μεγαλύτερη από εκείνη που χωρίζει τη Νέα Υόρκη από το Λος Άντζελες. Σε χρονιές με έλλειψη αρουραίων —που αποτελούν τη συνηθισμένη λεία τους— γίνονται καιροσκόποι και κυνηγούν οτιδήποτε άλλο βρουν. Οι συγγραφείς της μελέτης υποστηρίζουν ότι μια ξαφνική πληθυσμιακή έκρηξη βατράχων ενδέχεται να προσέλκυσε τόσο τα τοπικά αρπακτικά πουλιά όσο και άλλα που περνούσαν από εκεί, με αποτέλεσμα να καταλήξουν να κουρνιάζουν όλα μαζί στο ίδιο λιβάδι.
Ένα τοπίο ερήμωσης, μακριά από την ανθρώπινη παρουσία
Υπάρχει μια λεπτομέρεια που αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύεται η αρχαιολογική τοποθεσία. Οι βαλτόμπουφοι και οι βαλτόκιρκοι επιλέγουν μόνο ήσυχα μέρη για να κουρνιάσουν και αποφεύγουν σημεία που επισκέπτονται άνθρωποι — ειδικά εκείνα στα οποία κυκλοφορούν σκύλοι.
Επομένως, αν αυτά τα πουλιά ήταν υπεύθυνα για τη συσσώρευση των οστών, αυτό το τμήμα του οικισμού ήταν σχεδόν απάτητο εκείνον τον χειμώνα. Οι ερευνητές προτείνουν δύο πιθανές εξηγήσεις. Η πρώτη, και πιο πιθανή, είναι πρακτικής φύσεως: Η περιοχή ίσως αποτελούσε μέρος ενός περάσματος που χρησιμοποιούνταν για τα κοπάδια κυρίως το καλοκαίρι, με αποτέλεσμα το φθινόπωρο και τον χειμώνα να ερημώνει.
Η δεύτερη είναι πιο υποθετική: ο χώρος αποφευγόταν σκόπιμα από τους ανθρώπους για κοινωνικούς ή τελετουργικούς λόγους, ή και για τα δύο. Αυτό το δεύτερο σενάριο βασίζεται σε λιγότερο ισχυρά στοιχεία.
Ο περιφραγμένος χώρος της Εποχής του Σιδήρου που περιείχε την τάφρο χρησιμοποιούνταν ελάχιστα, και μέχρι τη Ρωμαϊκή περίοδο είχε δημιουργηθεί ένα μικρό νεκροταφείο ακριβώς στο σημείο όπου ο χώρος αυτός επικαλυπτόταν από μια μεταγενέστερη περίφραξη.
Δύο από τις ταφές χρονολογήθηκαν μεταξύ του 200 και του 410 μ.Χ. Οι συγγραφείς της μελέτης αναγνωρίζουν ότι τα στοιχεία είναι αποσπασματικά, αλλά θέτουν το ερώτημα αν οι άνθρωποι της εποχής διατηρούσαν τη μνήμη του τόπου, και αν οι κουκουβάγιες θα μπορούσαν να συνδεθούν με αυτή τη χρήση — με τον ίδιο τρόπο που ακόμα και σήμερα συνδέουμε αυτά τα πουλιά με τη νύχτα και τον θάνατο.
Παραμένει ακόμα άγνωστο γιατί η τάφρος μπαζώθηκε κατά τον τρίτο αιώνα, ή αν οι άνθρωποι το είδαν και το έλαβαν υπόψη τους. Επίσης, δεν είναι γνωστό αν οι συνήθειες αυτών των κουκουβαγιών τότε ήταν οι ίδιες με αυτές που παρατηρούνται σήμερα — μια υπόθεση πάνω στην οποία στηρίζεται ολόκληρο το μοντέλο των συγγραφέων της μελέτης.
Αυτό που φαίνεται ξεκάθαρο είναι ότι, για έναν χειμώνα, αυτό που κατέλαβε εκείνη τη γωνιά της Ρωμαϊκής Βρετανίας δεν ήταν ένα κοπάδι ή μια τελετουργία, αλλά ένα σμήνος πουλιών με μια αναπάντεχη αποθήκη τροφίμων.