Κρυμμένη 7 μέτρα κάτω από το έδαφος: Ανακαλύφθηκε επιβλητική μαρμάρινη πισίνα – Τα σπάνια νομίσματα και το μνημείο με τη μυστηριώδη επιγραφή

Μια εντυπωσιακή αρχαιολογική ανακάλυψη ήρθε στο φως στην αρχαία πόλη Ίσαρ–Μαρβίντσι, κοντά στο Βαλάντοβο, στη Βόρεια Μακεδονία. Επτά μέτρα κάτω από την επιφάνεια του εδάφους, οι αρχαιολόγοι εντόπισαν μια μνημειώδη ρωμαϊκή πισίνα, επενδυμένη με περισσότερα από οκτώ διαφορετικά είδη μαρμάρου, καθώς και ένα εξαιρετικά διατηρημένο σύστημα υποδαπέδιας θέρμανσης. Η πισίνα, μήκους άνω των 4,5 μέτρων, πλάτους 2,5 μέτρων και βάθους πάνω από 1,5 μέτρο, αποτελούσε μέρος ενός συγκροτήματος δημόσιων λουτρών.

Γενική άποψη των αρχαιολογικών καταλοίπων στη θέση Ίσαρ–Μαρβίντσι (Isar–Marvinci) στα Σκόπια, όπου οι ανασκαφές έφεραν στο φως ένα μνημειώδες ρωμαϊκό συγκρότημα λουτρών. Πηγή φωτογραφίας: Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Βόρειας Μακεδονίας (National Archaeological Museum of North Macedonia)

Γενική άποψη των αρχαιολογικών καταλοίπων στη θέση Ίσαρ–Μαρβίντσι (Isar–Marvinci) στα Σκόπια, όπου οι ανασκαφές έφεραν στο φως ένα μνημειώδες ρωμαϊκό συγκρότημα λουτρών. Πηγή φωτογραφίας: Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Βόρειας Μακεδονίας (National Archaeological Museum of North Macedonia)

Τα βασικά σημεία του άρθρου

  • Επτά μέτρα κάτω από την επιφάνεια της γης, οι ανασκαφές στην αρχαία πόλη Ίσαρ–Μαρβίντσι έφεραν στο φως μια μνημειώδη πισίνα επενδυμένη με περισσότερα από οκτώ διαφορετικά είδη μαρμάρου.
  • Το πλέον σημαντικό τμήμα της ανακάλυψης είναι το καλοδιατηρημένο σύστημα θέρμανσης (υπόκαυστο) κάτω από την πισίνα, το οποίο συνδέεται με τη δεξαμενή νερού της αρχαίας πόλης.
  • Εκτός από τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, η ανασκαφική ομάδα εντόπισε νομίσματα από διάφορες εποχές, μαρμάρινα γλυπτά και ένα ενεπίγραφο μνημείο από γαλάζιο μάρμαρο.

Επτά μέτρα κάτω από την επιφάνεια της γης, η σκαπάνη των αρχαιολόγων στα Σκόπια έφερε στο φως ένα εντυπωσιακό δείγμα ρωμαϊκής πολυτέλειας και μηχανικής. Στην αρχαία πόλη Ίσαρ–Μαρβίντσι, μια μνημειώδης πισίνα επενδυμένη με περισσότερα από οκτώ διαφορετικά είδη μαρμάρου και ένα άθικτο υπόγειο σύστημα θέρμανσης αποκαλύπτουν την αίγλη της δημόσιας ζωής και την υψηλή τεχνογνωσία της ρωμαϊκής περιόδου.

Οι ανασκαφές στην αρχαία πόλη Ίσαρ–Μαρβίντσι (Isar–Marvinci) στα Σκόπια έφεραν στο φως μια μεγάλη ρωμαϊκή πισίνα επενδυμένη με περισσότερα από οκτώ διαφορετικά είδη μαρμάρου, καθώς και ένα καλοδιατηρημένο σύστημα θέρμανσης κάτω από αυτήν. Τα αρχιτεκτονικά αυτά κατάλοιπα, τα οποία βρίσκονται περίπου επτά μέτρα κάτω από την επιφάνεια του εδάφους, αποκαλύπτουν άγνωστες μέχρι σήμερα λεπτομέρειες για τα δημόσια κτίρια και τις υποδομές ύδρευσης της πόλης κατά τη ρωμαϊκή περίοδο.

Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο των Σκοπίων, το οποίο διεξάγει τις ανασκαφές κοντά στο Βαλάντοβο (Valandovo), επικεντρώθηκε στο συγκρότημα των δημόσιων λουτρών της πόλης κατά την ανασκαφική περίοδο του 2026. Η ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής τον ανώτερο επιμελητή Γιάνε Κλεκόφσκι (Jane Klekovski), εντόπισε τη μεγάλη πισίνα, καθώς και νομίσματα από διάφορες περιόδους, μαρμάρινα γλυπτά και ένα ενεπίγραφο μνημείο.

Καλοδιατηρημένο σύστημα θέρμανσης κάτω από τη μαρμάρινη πισίνα

Οι αρχαιολόγοι έφεραν στο φως μια μνημειώδη πισίνα στα δημόσια λουτρά της θέσης Ίσαρ–Μαρβίντσι, η οποία έχει μήκος πάνω από 4,5 μέτρα, πλάτος άνω των 2,5 μέτρων και βάθος που ξεπερνά το 1,5 μέτρο. Οι εσωτερικές επιφάνειες της πισίνας είναι επενδυμένες με περισσότερα από οκτώ διαφορετικά είδη μαρμάρου.

Το αρχιτεκτονικό αυτό χαρακτηριστικό υποδηλώνει ότι η κατασκευή δεν είχε σχεδιαστεί μόνο ως ένας λειτουργικός χώρος καθαρισμού, αλλά και ως ένας περίτεχνα φιλοτεχνημένος δημόσιος χώρος. Το πλέον σημαντικό, από τεχνικής άποψης, τμήμα της ανακάλυψης είναι το καλοδιατηρημένο σύστημα θέρμανσης (υπόκαυστο) κάτω από την πισίνα.

Αποτελώντας χαρακτηριστικό στοιχείο της ρωμαϊκής αρχιτεκτονικής των λουτρών, το υπόκαυστο λειτουργούσε διοχετεύοντας θερμό αέρα —ο οποίος παραγόταν σε έναν κλίβανο (praefurnium)— μέσα από κενά διαστήματα κάτω από το δάπεδο. Με αυτόν τον τρόπο θερμαίνονταν τα δάπεδα και τα θερμά τμήματα του λουτρού, δημιουργώντας τις κατάλληλες συνθήκες για μπάνιο σε ζεστό νερό.

Βαθιά ανασκαφική τομή που αποκαλύπτει θολωτή τοιχοποιία και υπόγεια αρχιτεκτονικά κατάλοιπα στην αρχαία πόλη Ίσαρ–Μαρβίντσι (Isar–Marvinci), στη Βόρεια Μακεδονία. Πηγή φωτογραφίας: Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Βόρειας Μακεδονίας (National Archaeological Museum of North Macedonia)

Πολύτιμα στοιχεία για τις ρωμαϊκές υποδομές

Σύμφωνα με ανακοίνωση του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου των Σκοπίων, ο μηχανισμός στη θέση Ίσαρ–Μαρβίντσι αποτελείται από έναν ειδικό κλίβανο και ένα σύστημα που εξασφαλίζει την κυκλοφορία του θερμού αέρα κάτω από την πισίνα. Οι ερευνητές αναφέρουν ότι ένα σημαντικό τμήμα αυτού του μηχανισμού παραμένει άθικτο.

Ωστόσο, επειδή το λεπτομερές αρχιτεκτονικό σχέδιο της κατασκευής δεν έχει ακόμη δημοσιευτεί, δεν είναι προς το παρόν εφικτή η οριστική ταυτοποίηση των στηρικτικών στοιχείων του υπόκαυστου και της διάταξης των αγωγών θερμού αέρα. Το συγκρότημα των λουτρών, το οποίο βρίσκεται περίπου επτά μέτρα κάτω από τη σημερινή επιφάνεια του εδάφους, συνδέεται επίσης με τη δεξαμενή νερού της αρχαίας πόλης.

Η ταυτόχρονη διατήρηση τόσο του συστήματος θέρμανσης της πισίνας όσο και των υποδομών ύδρευσης παρέχει στους ερευνητές σημαντικά δεδομένα για τη μελέτη της τεχνικής λειτουργίας των δημόσιων λουτρών κατά τη ρωμαϊκή περίοδο και της σχέσης τους με τις αστικές υποδομές.

Ενεπίγραφο λίθινο μνημείο που ανακαλύφθηκε κατά τη διάρκεια αρχαιολογικών ερευνών στη θέση Ίσαρ–Μαρβίντσι (Isar–Marvinci), στη Βόρεια Μακεδονία. Πηγή φωτογραφίας: Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Βόρειας Μακεδονίας (National Archaeological Museum of North Macedonia)

Τα πολύτιμα κειμήλια που έκρυβε η αρχαία πόλη

Εκτός από τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, η ανασκαφική ομάδα εντόπισε πολυάριθμα κινητά ευρήματα από διαφορετικές εποχές. Ανάμεσα σε αυτά ξεχωρίζει ένα ασημένιο νόμισμα που χρονολογείται το 500–480 π.Χ. και συνδέεται με την κοινότητα που είναι γνωστή ως Ιχναίοι. Χάλκινα νομίσματα της ελληνιστικής και της ρωμαϊκής περιόδου συγκαταλέγονται στα υπόλοιπα ευρήματα που τεκμηριώνουν τις μακροχρόνιες οικονομικές σχέσεις της πόλης.

Οι ερευνητές εντόπισαν επίσης μια μαρμάρινη προτομή που απεικονίζει έναν στρατιωτικό διοικητή, θραύσματα γλυπτών και αρχιτεκτονικά διακοσμητικά στοιχεία. Ένα από τα ευρήματα είναι ένα μνημείο από γαλάζιο μάρμαρο που φέρει αναθηματική επιγραφή.  Η λεπτομερής ανάλυση της επιγραφής δεν έχει ακόμη δημοσιοποιηθεί και, ως εκ τούτου, δεν είναι δυνατόν να γίνει οριστική εκτίμηση για το σε ποιον ή για ποιον σκοπό δημιουργήθηκε το μνημείο.

Τα νεοανακαλυφθέντα αντικείμενα δεν ανήκουν όλα στην ίδια περίοδο. Ειδικότερα, το ασημένιο νόμισμα που χρονολογείται στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. αντιπροσωπεύει μια ιστορική περίοδο αιώνες πριν από τη δημιουργία των ρωμαϊκών λουτρών.

Μια αρχαία πόλη της οποίας το όνομα παραμένει ανεπιβεβαίωτο

Η θέση Ίσαρ–Μαρβίντσι βρίσκεται σε έναν λόφο που δεσπόζει πάνω από την πεδιάδα του Βαλαντόβο και την κοιλάδα του ποταμού Αξιού (Vardar), στα νοτιοανατολικά των Σκοπίων. Η τοποθεσία της προσέφερε σημαντικά πλεονεκτήματα για τον έλεγχο των οδικών και εμπορικών δρόμων που διέσχιζαν την περιοχή. Τα αρχαιολογικά ευρήματα δείχνουν ότι η κατοίκηση στην περιοχή χρονολογείται από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού, περίπου το 1200 π.Χ.

Νεκροταφεία της Εποχής του Σιδήρου, κτίσματα της ελληνιστικής περιόδου και ρωμαϊκή αρχιτεκτονική τεκμηριώνουν τους μετασχηματισμούς που γνώρισε ο οικισμός στο πέρασμα των αιώνων. Ωστόσο, το ακριβές όνομα της αρχαίας πόλης παραμένει αντικείμενο συζήτησης. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι ο οικισμός θα μπορούσε να είναι είτε η Ειδομένη (Idomene) είτε η Δόβηρος (Dober), οι οποίες αναφέρονται αμφότερες στις αρχαίες πηγές.

Ένα ελληνόφωνο ενεπίγραφο μιλιάριο που βρέθηκε το 1984 παρέχει πληροφορίες σχετικά με την απόσταση μεταξύ αυτών των δύο πόλεων, αλλά δεν αποδεικνύει οριστικά ποια από τις δύο είναι η θέση Ίσαρ–Μαρβίντσι. Κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, ο οικισμός επεκτάθηκε προς τους πρόποδες του λόφου. Έντονη οικοδομική δραστηριότητα παρατηρήθηκε ιδιαίτερα κατά τον 2ο και τον 3ο αιώνα μ.Χ.

Σε μεταγενέστερες περιόδους, ορισμένα τμήματα της πόλης αναδιοργανώθηκαν λόγω των αυξημένων αμυντικών αναγκών. Προηγούμενες έρευνες είχαν αποκαλύψει την ύπαρξη ναών, δημόσιων κτιρίων, τειχών, καθώς και μιας μεγάλης νεκρόπολης στον οικισμό. Μια παλαιότερη επιγραφή σχετικά με τις υποδομές ύδρευσης της πόλης καταγράφει επίσης ότι το κεντρικό σύστημα υδροδότησης κατασκευάστηκε με δαπάνη ενός ευεργέτη.

Πλινθόκτιστα υπόγεια αρχιτεκτονικά κατάλοιπα στη θέση Ίσαρ–Μαρβίντσι (Isar–Marvinci), όπου οι αρχαιολόγοι κατέγραψαν ένα καλοδιατηρημένο ρωμαϊκό σύστημα θέρμανσης λουτρών. Πηγή φωτογραφίας: Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Βόρειας Μακεδονίας (National Archaeological Museum of North Macedonia)

Οι προηγούμενες ανασκαφές δείχνουν τη μεταβαλλόμενη ιστορία του οικισμού

Οι συστηματικές ανασκαφές στη θέση Ίσαρ–Μαρβίντσι δείχνουν ότι κτίσματα διαφορετικών περιόδων διαδέχονταν το ένα το άλλο στον ίδιο χώρο. Το 2023, έρευνα του Εθνικού Μουσείου εντόπισε αμυντικές κατασκευές που χρονολογούνται στον 4ο αιώνα μ.Χ., στην περιοχή όπου βρίσκεται η ρωμαϊκή νεκρόπολη.

Η ανακάλυψη αυτή υπέδειξε ότι η πόλη άλλαξε την αμυντική της διάταξη κατά την Ύστερη Αρχαιότητα. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι χώροι που προηγουμένως χρησιμοποιούνταν ως νεκροταφεία ενδέχεται να επαναχρησιμοποιήθηκαν για στρατιωτικούς σκοπούς τους επόμενους αιώνες. Οι ανασκαφές του μουσείου το 2025 επικεντρώθηκαν σε επτά τάφους στη ρωμαϊκή νεκρόπολη.

Το γεγονός ότι τρεις από τους τάφους παρέμειναν ασύλητοι παρείχε σημαντικά δεδομένα για τη μελέτη των ταφικών εθίμων και των κτερισμάτων της περιόδου. Η επενδυμένη με μάρμαρο πισίνα και το σύστημα θέρμανσης που αποκαλύφθηκαν κατά την ανασκαφική περίοδο του 2026 προσθέτουν μια νέα διάσταση σε αυτή τη μακρόχρονη ιστορία ερευνών.

Ειδικότερα, η διατηρημένη αρχιτεκτονική της κατασκευής και η σύνδεσή της με τη δεξαμενή επιτρέπουν τη λεπτομερή εξέταση των τεχνικών υποδομών της δημόσιας ζωής κατά τη ρωμαϊκή περίοδο. Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο ανακοίνωσε ότι οι εργασίες στο συγκρότημα των λουτρών θα συνεχιστούν το 2027, στο πλαίσιο του ετήσιου προγράμματος του Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού.