Φοβερή ανακάλυψη από φοιτητές: Έφεραν στο φως ρωμαϊκή χρυσή αλυσίδα και πολύτιμο λίθο με τον Δία

Μια ρωμαϊκή χρυσή αλυσίδα, ένας σφραγιδόλιθος με παράσταση του Διός, ένα διπλωμένο φύλλο μολύβδου με επιγραφή και ένα επιχρυσωμένο εξάρτημα ιππικού ήρθαν στο φως σε εκπαιδευτική ανασκαφή στο Ρίντεσντεϊλ του Νορθάμπερλαντ. Τα ευρήματα, τα οποία ανακαλύφθηκαν από πρωτοετείς φοιτητές αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου του Νιούκαστλ, ρίχνουν φως στις υποδομές, τις βιοτεχνίες και την καθημερινή ζωή στα βόρεια σύνορα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Η εξαιρετική ποιότητα και η κατάσταση διατήρησης των αντικειμένων υποδηλώνουν την παρουσία προσώπων υψηλού κοινωνικού και στρατιωτικού κύρους στην περιοχή.

Χρυσή αλυσίδα με πλέξη κρίκου-μέσα-σε-κρίκο (loop-in-loop), διάτρητο κούμπωμα και περίαπτο του θεού Βησά, από την Αίγυπτο, ρωμαϊκή περίοδος, 2ος αιώνας μ.Χ. Παρουσιάζεται ως συγκρίσιμη ρωμαϊκή αλυσίδα και δεν αποτελεί το εύρημα του Redesdale. (Εικόνα: Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης / The Metropolitan Museum of Art, Δωρεά της κας Edward S. Harkness, 1940, 40.9.12, CC0 κοινό κτήμα)

Χρυσή αλυσίδα με πλέξη κρίκου-μέσα-σε-κρίκο (loop-in-loop), διάτρητο κούμπωμα και περίαπτο του θεού Βησά, από την Αίγυπτο, ρωμαϊκή περίοδος, 2ος αιώνας μ.Χ. Παρουσιάζεται ως συγκρίσιμη ρωμαϊκή αλυσίδα και δεν αποτελεί το εύρημα του Redesdale. (Εικόνα: Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης / The Metropolitan Museum of Art, Δωρεά της κας Edward S. Harkness, 1940, 40.9.12, CC0 κοινό κτήμα)

Τα βασικά σημεία του άρθρου

  • Μια ρωμαϊκή χρυσή αλυσίδα εξαιρετικής διατήρησης ήρθε στο φως από πρωτοετή φοιτήτρια την πρώτη κιόλας ημέρα εκπαιδευτικής ανασκαφής στο Ρίντεσντεϊλ του Νορθάμπερλαντ.
  • Η ανασκαφή έφερε επίσης στην επιφάνεια έναν σφραγιδόλιθο με παράσταση του Διός, ένα επιχρυσωμένο εξάρτημα ιππικού, ενεπίγραφα κεραμικά και ένα διπλωμένο φύλλο μολύβδου με λατινική επιγραφή.
  • Τα πολύτιμα αυτά ευρήματα προσφέρουν μοναδικά στοιχεία για τις δραστηριότητες, τις κοινότητες και τον τρόπο ζωής των ανθρώπων στα βόρεια σύνορα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Η εύρεση χρυσού είναι κάτι που πολλοί αρχαιολόγοι δεν βιώνουν ποτέ σε ολόκληρη την καριέρα τους, σύμφωνα με αρχαιολόγο του Πανεπιστημίου του Νιούκαστλ. Η Ελίζ Ζάλου (Elise Zallu), πρωτοετής φοιτήτρια στο Πανεπιστήμιο του Νιούκαστλ, βρήκε τον δικό της την πρώτη κιόλας ημέρα της πρώτης της ανασκαφής.

Το εύρημά της, ένα τμήμα ρωμαϊκής χρυσής αλυσίδας μήκους περίπου 7 εκατοστών, ήταν ένα από τα πολλά ευρήματα μιας εκπαιδευτικής ανασκαφής του καλοκαιριού του 2026 σε μια τοποθεσία στο Ρίντεσντεϊλ (Redesdale) του Νορθάμπερλαντ, τα οποία ανακοινώθηκαν από το πανεπιστήμιο στις 18 Νοεμβρίου.

Σύμφωνα με την ανακοίνωση του πανεπιστημίου, η ανασκαφική περίοδος έφερε επίσης στο φως ένα διπλωμένο φύλλο μολύβδου με λατινική επιγραφή, ένα επιχρυσωμένο εξάρτημα ιππικού, κεραμικά με χαραγμένο ένα προσωπικό όνομα και έναν σφραγιδόλιθο από σάρδιο (καρνεόλη) με εγχάρακτη παράσταση του Διός. Η ανακοίνωση αναφέρει ότι «η ποσότητα και η ποιότητα των φετινών ευρημάτων εξέπληξαν ακόμη και έμπειρους ερευνητές».

Μαθήματα αρχαιολογίας στα ρωμαϊκά σύνορα

Η ανασκαφή συγκέντρωσε 52 πρωτοετείς φοιτητές αρχαιολογίας, χωρισμένους σε δύο ομάδες, καθεμία από τις οποίες πέρασε δύο εβδομάδες στον χώρο. Εργάστηκαν πλάι σε εθελοντές από την Αρχαιολογική Ομάδα του Ρίντεσντεϊλ (Redesdale Archaeology Group), ενώ τις ανασκαφές διηύθυνε η εταιρεία The Archaeological Practice Ltd.

Οι εργασίες εντάσσονται σε ένα μακροχρόνιο ερευνητικό πρόγραμμα που μελετά τις υποδομές, τις βιοτεχνίες και τις δραστηριότητες που στήριζαν τη ζωή στα βόρεια σύνορα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Σύμφωνα με το δελτίο Τύπου, το προσωπικό, οι φοιτητές και οι συνεργάτες του Πανεπιστημίου του Νιούκαστλ ερευνούν τον χώρο από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, έχοντας πραγματοποιήσει μεγάλες ανασκαφικές περιόδους από το 1992 έως το 1998, καθώς και το 2010.

Το τρέχον έργο, το οποίο ξεκίνησε το 2021, έχει εξερευνήσει μέχρι στιγμής τα θαμμένα κατάλοιπα δύο μεγάλων περιβόλων —ή παραρτημάτων— μαζί με τις οχυρώσεις, τα εσωτερικά κτίρια και τους δρόμους τους, καθώς και στοιχεία που μαρτυρούν βιοτεχνική δραστηριότητα. Η ανακοίνωση συνδέει αυτούς τους χώρους με τα εργαστήρια, τις αποθήκες ανεφοδιασμού, τους εμπόρους και τις οικογένειες που θα υποστήριζαν τις ρωμαϊκές παραμεθόριες κοινότητες.

Χάλκινο αγαλμάτιο του Καπιτωλίνου Διός που κρατά σκήπτρο, Ρωμαϊκή Αυτοκρατορική περίοδος, 1ος έως 2ος αιώνας μ.Χ. Παρουσιάζεται για λόγους σύγκρισης και δεν προέρχεται από το Redesdale. (Εικόνα: Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης / The Metropolitan Museum of Art, Δωρεά του Henry G. Marquand, 1897, 97.22.8, CC0 κοινό κτήμα)

Μια αλυσίδα «έτοιμη» να φορεθεί ξανά

Η αλυσίδα είναι εύθραυστη, αλλά βρίσκεται σε τόσο καλή κατάσταση ώστε, αν ήταν ολόκληρη, θα μπορούσε να φορεθεί ακόμα και σήμερα, σύμφωνα με το δελτίο Τύπου. Κατασκευάστηκε με τη ρωμαϊκή τεχνική «βρόχος μέσα σε βρόχο» (loop-in-loop), κατά την οποία, αντί για απλούς στρογγυλούς κρίκους, κάθε δακτύλιος πιεζόταν ώστε να πάρει το σχήμα του αριθμού οκτώ, διπλωνόταν και στη συνέχεια πλεκόταν με τον επόμενο, δημιουργώντας μια εύκαμπτη αλυσίδα.

Η ανακοίνωση προσθέτει ότι αυτού του είδους οι αλυσίδες κατασκευάζονταν συνήθως από εξαιρετικά καθαρό χρυσό και συχνά συνδέονται με κοσμήματα της ελίτ, διακοσμητικά στρατιωτικά φυλαχτά ή εξαρτήματα που ανήκαν σε υψηλόβαθμους αξιωματικούς και τις οικογένειές τους. Δεν διευκρινίζεται, ωστόσο, σε ποιον ανήκε η αλυσίδα του Ρέντεσντεϊλ.

«Η ανακάλυψη της χρυσής αλυσίδας ήταν πραγματικά σουρεαλιστική, ειδικά δεδομένου ότι ήταν η πρώτη μέρα της πρώτης μου ανασκαφής», δήλωσε η Ζαλού. «Δεν περίμενα να βρω κάτι τέτοιο σε ολόκληρη την καριέρα μου, οπότε ήταν σίγουρα μια έκπληξη».

Ο Έρικ Τουρινί, επίκουρος καθηγητής ιστορικής αρχαιολογίας στη Σχολή Ιστορίας, Κλασικών Σπουδών και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου του Νιούκαστλ, έδωσε τη σωστή διάσταση στο εύρημα. «Η εύρεση ενός χρυσού αντικειμένου είναι κάτι που πολλοί αρχαιολόγοι μπορεί να περάσουν μια ολόκληρη καριέρα χωρίς να το βιώσουν», ανέφερε. «Το να ανακαλύψει ένας πρωτοετής φοιτητής μια τόσο όμορφα διατηρημένη ρωμαϊκή χρυσή αλυσίδα την πρώτη του κιόλας μέρα στο σκάμμα είναι πραγματικά αξιοσημείωτο».

Ρωμαϊκό κόσμημα (εξάρτημα) ιπποσκευής, πιθανώς από τη Γερμανία, 2ος έως 3ος αιώνας μ.Χ., από κράμα χαλκού, ενδεχομένως με χρυσό, διακοσμημένο με διάτρητο μοτίβο πέλτης. Παρουσιάζεται ως συγκρίσιμο παράδειγμα και δεν προέρχεται από το Redesdale. (Εικόνα: Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης / The Metropolitan Museum of Art, Δωρεά του Stephen V. Grancsay, 1942, 42.50.229, CC0 κοινό κτήμα)

Το μυστήριο ενός διπλωμένου φύλλου μολύβδου

Επίσης κατά την πρώτη ημέρα, η φοιτήτρια Σάνον Γουντ εντόπισε ένα διπλωμένο κομμάτι μολύβδου που φέρει ίχνη λατινικής επιγραφής, με το μικρό αυτό φύλλο να διατηρεί εν μέρει δυσδιάκριτα, επισεσυρμένα γράμματα χαραγμένα στην επιφάνειά του. Η επικρατέστερη εξήγηση των αρχαιολόγων είναι ότι πρόκειται για εμπορική σφραγίδα, συνδεδεμένη με το εμπόριο, τη φορολογία, την ιδιοκτησία ή τη διακίνηση αγαθών μέσω του ρωμαϊκού δικτύου στρατιωτικού ανεφοδιασμού.

Το δελτίο Τύπου παραθέτει και μια δεύτερη εκδοχή, σύμφωνα με την οποία το φύλλο αποτελούσε προσωπικό μήνυμα ή πινακίδα κατάρας (κατάδεσμο). Άνθρωποι σε ολόκληρο τον ρωμαϊκό κόσμο χάραζαν προσευχές, παράπονα, αιτήματα και ενίοτε κατάρες σε λεπτά φύλλα μολύβδου, προτού τα διπλώσουν και τα αφήσουν σε ιερούς χώρους. Όπως αναφέρει η ανακοίνωση, η περαιτέρω μελέτη της επιγραφής αναμένεται να αποκαλύψει περισσότερα στοιχεία για τον σκοπό της.

Η λάμψη ενός επιχρυσωμένου εξαρτήματος ιππέα

Τη δεύτερη ημέρα, η φοιτήτρια Μέγκαν Πότερ έφερε στο φως ένα διακοσμημένο ρωμαϊκό στρατιωτικό εξάρτημα με ίχνη επιχρύσωσης. Ταυτοποιήθηκε ως πελτόσχημο κρεμαστό κόσμημα ιππικού —ένα διακοσμητικό χάλκινο στοιχείο που κρεμόταν από στρατιωτική ζώνη, ιπποσκευή ή ενδεχομένως από το κάτω άκρο της θήκης ενός ξίφους (κολεού). Το σχέδιο της πέλτης έχει σχήμα ημισελήνου, βασισμένο στις μικρές ασπίδες που έφεραν οι πολεμιστές στην κλασική τέχνη.

Στο εύρημα του Ρέντεσντεϊλ, τα καμπύλα άκρα στρέφονται προς τα μέσα, προς έναν κεντρικό άξονα, ενώ η μπροστινή όψη φέρει ανάγλυφες ομόκεντρες ραβδώσεις. Το εξάρτημα είναι έντονα διαβρωμένο, ωστόσο διατηρείται μεγάλο μέρος της επιχρύσωσης, γεγονός που δείχνει ότι κάποτε είχε λαμπερή, χρυσή όψη.

Αντικείμενα αυτής της ποιότητας ήταν δαπανηρά και ιδιαίτερα ευδιάκριτα και υποδήλωναν υψηλό κοινωνικό και στρατιωτικό κύρος στον ρωμαϊκό στρατό. Οι αρχαιολόγοι εκτιμούν ότι το εξάρτημα ενδέχεται να ανήκε σε αξιωματικό του ιππικού ή σε κάποιο άλλο υψηλόβαθμο πρόσωπο.

Ρωμαϊκός έγγλυφος σφραγιδόλιθος από σάρδιο (καρνεόλη) με παράσταση του θεού Ήλιου (Sol) να οδηγεί τέθριππο άρμα, 2ος αιώνας π.Χ. έως 2ος αιώνας μ.Χ. Παρουσιάζεται ως συγκρίσιμος σφραγιδόλιθος από σάρδιο και δεν αποτελεί τον σφραγιδόλιθο του Διός από το Redesdale. (Εικόνα: Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης / The Metropolitan Museum of Art, Κληροδότημα του W. Gedney Beatty, 1941, 41.160.688, CC0 κοινό κτήμα)

Ποιος ήταν ο Μαρτίνος;

Οι φοιτητές ανέσυραν επίσης νομίσματα, αιχμές δοράτων, εξαρτήματα ένδυσης, κεραμικά και άλλα αντικείμενα καθημερινής χρήσης, με πολλά θραύσματα αγγείων να φέρουν ρωμαϊκά χαράγματα (γκράφιτι). Ένα καλοδιατηρημένο παράδειγμα είναι ένα κύπελλο σαμιακής κεραμικής —του γυαλιστερού κόκκινου επιτραπέζιου σκεύους που είναι γνωστό και ως terra sigillata. Πάνω του είναι χαραγμένη η επιγραφή «MARTIN[I]» ή «MARTIN[US]», η οποία, σύμφωνα με το δελτίο Τύπου, πιθανότατα αναφέρεται σε έναν άνδρα ονόματι Μαρτίνο (Martinus). Αρκετά ακόμη όστρακα που εντοπίστηκαν κατά τη φετινή ανασκαφική περίοδο φαίνεται να φέρουν το ίδιο όνομα.

Η ανακοίνωση τα ερμηνεύει ως ενδείξεις ιδιοκτησίας ή προσωπικής ταυτοποίησης, χαραγμένες από κάποιον που έζησε ή εργάστηκε στον χώρο πριν από σχεδόν 2.000 χρόνια.

Ο Δίας χαραγμένος σε ημιπολύτιμο λίθο

Την τελευταία εβδομάδα της ανασκαφικής περιόδου, οι φοιτήτριες Μέιζι Γουότμοου και Ζόι Γιούιλ εντόπισαν έναν σκαλιστό δακτυλιόλιθο (intaglio) από σάρδιο. Οι δακτυλιόλιθοι ήταν χαραγμένοι πολύτιμοι ή ημιπολύτιμοι λίθοι τοποθετημένοι σε δαχτυλίδια, οι οποίοι χρησιμοποιούνταν ως προσωπικές σφραγίδες· όταν πιέζονταν πάνω σε ζεστό κερί, επικύρωναν έγγραφα και πιστοποιούσαν την ταυτότητα των κατόχων τους.

Ο λίθος του Ρέντεσντεϊλ είναι λαξευμένος σε γυαλισμένο πορτοκαλί σάρδιο και απεικονίζει τον Δία (Γιούπιτερ), βασιλιά των ρωμαϊκών θεών, να κρατά ένα σκήπτρο και ένα μικρό αγαλματίδιο της Νίκης, με έναν αετό στα πόδια του. Το δελτίο Τύπου επισημαίνει ότι η μορφή του θεού ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής μεταξύ των στρατιωτών, των διοικητικών υπαλλήλων και των εύπορων πολιτών σε ολόκληρη τη Ρωμαϊκή Βρετανία.

Πρόκειται για τον τέταρτο δακτυλιόλιθο που έρχεται στο φως από τη συγκεκριμένη θέση, σύμφωνα με την ανακοίνωση, μετά από δύο που βρέθηκαν κατά την ανασκαφική περίοδο του 2025 και έναν ακόμη που είχε εντοπιστεί τον 19ο αιώνα.
«Ήταν τόσο συναρπαστικό που βρήκαμε τον δακτυλιόλιθο», δήλωσε η Γουότμοου στο δελτίο Τύπου. Η Γιούιλ, η οποία πραγματοποιεί τις προπτυχιακές της σπουδές στην αρχαιολογία, πρόσθεσε: «Μου άρεσε πολύ ο χρόνος μου στην εκπαιδευτική ανασκαφή, ειδικά επειδή όλοι εκεί ήταν τόσο φιλικοί και πρόθυμοι να βοηθήσουν».

Ιστορίες από την εσχατιά της Αυτοκρατορίας

Για τον διευθυντή της ανασκαφής, τα ευρήματα έχουν μεγαλύτερη αξία για όσα αποκαλύπτουν σχετικά με τους ανθρώπους που έζησαν εκεί. Ο Ρίτσαρντ Κάρλτον, διευθυντής της ανασκαφής και επισκέπτης ερευνητής αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Νιούκαστλ, δήλωσε: «Αυτά τα ευρήματα είναι συναρπαστικά όχι μόνο λόγω της ποιότητάς τους, αλλά και εξαιτίας των ιστοριών που αφηγούνται».

«Μια χρυσή αλυσίδα, ένας σφραγιδόλιθος, ενεπίγραφα κεραμικά και μια διακοσμημένη πόρπη ρίχνουν φως στις ζωές των ανθρώπων που έκαναν αυτόν τον τόπο να λειτουργεί πριν από σχεδόν δύο χιλιετίες», ανέφερε. «Σε συνδυασμό με τα κτίρια και τις βιοτεχνικές εγκαταστάσεις που ανασκάπτει η ομάδα, μας βοηθούν επίσης να κατανοήσουμε πώς λειτουργούσε η μεθόριος και πώς αλληλεπιδρούσαν οι ρωμαϊκές με τις αυτόχθονες κοινότητες».

Η εφημερίδα The Independent, αναφερόμενη στο δελτίο Τύπου, χαρακτήρισε τα ευρήματα «θησαυρό» από το βορειότερο άκρο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Αναμένεται περαιτέρω μελέτη της επιγραφής στο φύλλο μολύβδου, ενώ η ανακοίνωση παρουσιάζει το έργο ως μια προσπάθεια που βοηθά τους αρχαιολόγους να ανασυνθέσουν τον τρόπο με τον οποίο στρατιώτες, πολίτες και έμποροι ζούσαν δίπλα-δίπλα στα σύνορα.