Οι εγκιβωτισμένες κατασκευές, ομόκεντρες δομές που εντοπίστηκαν με τη χρήση τεχνολογίας λέιζερ, φαίνεται να αποτελούν μια περιφερειακή παραλλαγή των αρχαίων αγορών των μάγια της Κλασικής περιόδου.
Αποκαλύπτοντας τα εμπορικά κέντρα των Μάγια: Μια νέα ματιά στην οικονομία της κλασικής περιόδου
Στα βάθη της ζούγκλας του νοτιοανατολικού Μεξικού, μια ομάδα αρχαιολόγων εντόπισε πενήντα αρχιτεκτονικά συγκροτήματα με ένα εκπληκτικό χαρακτηριστικό: Αποτελούνται από ομόκεντρες σειρές χαμηλών, επιμήκων αναβαθμίδων οι οποίες, σύμφωνα με όλες τις διαθέσιμες ενδείξεις, αποτελούσαν τα ερείπια αρχαίων αγορών των Μάγια.
Η ανακάλυψη, που δημοσιεύθηκε πρόσφατα από τον ερευνητή Ivan Šprajc του Επιστημονικού Ερευνητικού Κέντρου της Σλοβενικής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών, προσφέρει μια νέα οπτική στην οικονομική και εμπορική οργάνωση αυτού του πολιτισμού κατά την Κλασική περίοδο (περίπου μεταξύ των ετών 250 και 900 μ.Χ.).
Ο εντοπισμός αυτών των ομάδων δεν θα ήταν εφικτός χωρίς τη χρήση μιας επαναστατικής τεχνολογίας για την αρχαιολογία: Του LiDAR (εντοπισμός και μέτρηση αποστάσεων με φως).
Tο σύστημα αυτό, εγκατεστημένο σε αεροσκάφη και με την ικανότητα να σαρώνει το έδαφος μέσα από την πυκνή βλάστηση, έχει μεταμορφώσει τον τρόπο εξερεύνησης περιοχών που καλύπτονται από ζούγκλα.
Τα συγκροτήματα αποτελούνται από χαμηλές, επιμήκεις και στενές δομές σε ομόκεντρους κύκλους ή ορθογώνια, σύμφωνα με τον Šprajc. Ερευνητές έχουν καταγράψει 50 τέτοιες κατασκευές στο Καμπέτσε του Μεξικού και στη Γουατεμάλα, με πολλούς ακόμη να αναμένεται να ανακαλυφθούν.
Ο ίδιος ο Šprajc σημειώνει ότι το δείγμα που μελετήθηκε είναι αναγκαστικά ελλιπές:
Επειδή αυτά τα συγκροτήματα αποτελούνται κυρίως από χαμηλές αναβαθμίδες, είναι δύσκολο να εντοπιστούν αποκλειστικά μέσω επιτόπιων αυτοψιών. Στην πραγματικότητα, μπορούν να αναγνωριστούν με σαφήνεια μόνο σε εικόνες που λαμβάνονται μέσω της τεχνολογίας LiDAR.
Τι ακριβώς είναι οι εγκιβωτισμένες κατασκευές;
Αυτά τα αρχιτεκτονικά συγκροτήματα παρουσιάζουν μια πολύ ιδιαίτερη διάταξη, την οποία οι αρχαιολόγοι αποκαλούν “εγκιβωτισμένες κατασκευές” (nested constructions) ακριβώς λόγω αυτής της ομόκεντρης δομής τους. Αποτελούνται από χαμηλές αναβαθμίδες που σχηματίζουν διαδοχικούς δακτυλίους, ανοίγοντας ανάμεσά τους διαδρόμους.
Το πιθανότερο, σύμφωνα με τους ερευνητές, είναι ότι αυτές οι αναβαθμίδες αποτελούσαν τις βάσεις πάνω στις οποίες στήνονταν πάγκοι από φθαρτά υλικά —δηλαδή κατασκευασμένοι από ξύλο, φοίνικα ή άλλα υλικά που δεν άντεξαν στο πέρασμα του χρόνου— όπου οι έμποροι εξέθεταν τα εμπορεύματά τους.
Οι διάδρομοι που έμεναν ανάμεσα στους δακτυλίους των κατασκευών θα λειτουργούσαν ως δρόμοι ή περάσματα από όπου κυκλοφορούσαν οι αγοραστές.
Η διάταξη αυτών των χώρων δεν είναι τυχαία. Πολλά από τα συγκροτήματα διαθέτουν ανοίγματα στην περίμετρό τους που επέτρεπαν την πρόσβαση στο κοινό, αν και σε ορισμένες περιπτώσεις αυτές οι είσοδοι είναι πιο περιορισμένες, γεγονός που θα μπορούσε να υποδηλώνει έλεγχο όσων εισέρχονταν και εξέρχονταν, πιθανώς για την είσπραξη φόρων από πωλητές και αγοραστές.
Ένα μοτίβο που επαναλαμβάνεται στις μεγάλες πόλεις των Μάγια
Ένα από τα ισχυρότερα επιχειρήματα για την ερμηνεία αυτών των κατασκευών ως αγορών είναι η εντυπωσιακή ομοιότητά τους με δύο αρχιτεκτονικά συγκροτήματα που είναι ήδη γνωστά σε δύο από τις σημαντικότερες πόλεις των Μάγια:
Την Ανατολική Πλατεία (East Plaza) του Τικάλ στη Γουατεμάλα και το συγκρότημα Chiik Nahb του Καλακμούλ στο Μεξικό. Και οι δύο χώροι έχουν ερμηνευθεί από διάφορους ερευνητές ως αγορές, βασιζόμενοι σε πολλαπλές σειρές στοιχείων.
Στην περίπτωση του Καλακμούλ, το επιχείρημα είναι ιδιαίτερα πειστικό χάρη στις τοιχογραφίες που βρέθηκαν στο εσωτερικό μιας από τις δομές του. Αυτές οι τοιχογραφίες απεικονίζουν ανθρώπους να επιδίδονται σε διάφορες δραστηριότητες σχετικές με προϊόντα όπως η καλαθοπλεκτική, τα κεραμικά, τα υφάσματα και το ξύλο.
Οι μορφές εμφανίζονται με ιερογλυφικές επιγραφές που περιλαμβάνουν το πρόθεμα “aj”, το οποίο στη σύγχρονη γλώσσα των Μάγια Τσόρτι (Ch’orti’) αναφέρεται συγκεκριμένα σε άτομα που πωλούν ορισμένα προϊόντα σε αγορές.
Πολλές γυναικείες μορφές συμμετέχουν σε εμπορικές συναλλαγές, επισημαίνει η μελέτη, μια σημαντική λεπτομέρεια αν αναλογιστούμε ότι οι γυναίκες παίζουν εξέχοντα ρόλο στις σύγχρονες αγορές των Μάγια.
Για τον Christopher Jones, έναν ερευνητή που μελέτησε την Ανατολική Πλατεία (East Plaza) του Τικάλ, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς άλλη χρήση για αυτό το συγκρότημα κτιρίων: “Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς μια διαφορετική χρήση για αυτό το τεράστιο συγκρότημα κτιρίων πέρα από αυτήν της αγοράς”.
Στοιχεία που υποστηρίζουν τη λειτουργία τους ως αγορές
Οι αρχαιολόγοι έχουν προσδιορίσει μια σειρά από κριτήρια που απαντώνται συχνά σε χώρους που λειτουργούσαν ως αγορές στη Μεσοαμερική. Οι εγκιβωτισμένες κατασκευές πληρούν όλα αυτά τα κριτήρια:
Χαρακτηριστικές δομές:
Οι χαμηλές, επιμήκεις αναβαθμίδες, δεν θα μπορούσαν να έχουν οικιστική λειτουργία, επομένως το πιθανότερο είναι ότι στήριζαν πάγκους πώλησης.
- Κύρια κτίρια: Πολλά συγκροτήματα περιλαμβάνουν τουλάχιστον μία μεγαλύτερη δομή που μπορεί να χρησίμευε για την αποθήκευση προϊόντων ή ως κατοικία ή γραφείο της αρχής που επέβλεπε τις δραστηριότητες της αγοράς.
- Παρακείμενες αυλές: Συνηθισμένες είναι επίσης οι μικρές παρακείμενες αυλές, οι οποίες μπορεί να ήταν περιοχές περιορισμένης πρόσβασης για ορισμένα προϊόντα ή κατοικίες που υποδηλώνουν τη συμμετοχή των ελίτ στις εμπορικές δραστηριότητες.
- Τελετουργικές πτυχές: Η παρουσία πέτρινων βωμών και καταλοίπων ιερών μέσα σε αυτά τα συγκροτήματα, καθώς και η γειτνίαση με γήπεδα μπάλας και τελετουργικά κτίρια, συνάδει με την τεκμηριωμένη σχέση μεταξύ εμπορίου και τελετουργίας στη Μεσοαμερική.
- Στρατηγική τοποθεσία: Πολλά από αυτά τα συγκροτήματα βρίσκονται στους αστικούς πυρήνες μεγάλων κέντρων, ενώ άλλα εντοπίζονται σε μικρότερους οικισμούς. Όλα διαθέτουν εύκολη πρόσβαση, είτε μέσω υπερυψωμένων οδών (causeways) είτε μέσω μονοπατιών.
- Γειτνίαση με το νερό: Σχεδόν όλα τα συγκροτήματα βρίσκονται κοντά σε πηγές νερού, όπως οι aguadas (φυσικές ή τεχνητές δεξαμενές νερού) ή ποτάμια. Το χαρακτηριστικό αυτό συμπίπτει με όσα γνωρίζουμε για τις παραδοσιακές αγορές.
Τι αποκαλύπτουν οι ανασκαφές
Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν σε ορισμένα από αυτά τα συγκροτήματα παρείχαν σημαντικά χρονολογικά δεδομένα.
Τα περισσότερα από τα υλικά που ανακτήθηκαν αντιστοιχούν στην Κλασική περίοδο, αν και σε μία περίπτωση βρέθηκαν ενδείξεις κατοίκησης από την Ύστερη Προκλασική περίοδο.
Στο Συγκρότημα 23, για παράδειγμα, οι αρχαιολόγοι βρήκαν στο κέντρο του εσωτερικού χώρου μια συγκέντρωση θραυσμάτων κεραμικής που σχετίζονται με έναν πέτρινο βωμό.
Στο Συγκρότημα 27, ανακτήθηκαν μικρά θραύσματα από μη ταυτοποιημένα οστά, τα οποία μπορεί να είναι υπολείμματα ζώων που καταναλώθηκαν στον χώρο.
Σε ένα άλλο συγκρότημα, βρέθηκαν ένας πυρήνας πυριτόλιθου και μια αιχμή βλήματος, γεγονός που θα μπορούσε να υποδηλώνει ότι σε αυτούς τους χώρους πραγματοποιούνταν επίσης δραστηριότητες βιοτεχνικής παραγωγής.
Οι ερευνητές σημειώνουν, ωστόσο, ότι οι δοκιμαστικές τομές που πραγματοποιήθηκαν —μεγέθους μόλις δύο τετραγωνικών μέτρων— δεν επιτρέπουν μια πλήρη εικόνα της χρήσης αυτών των χώρων, επομένως θα απαιτηθούν μεγαλύτερες ανασκαφές στο μέλλον.
Μία από τις πιο αξιοσημείωτες πτυχές της μελέτης είναι η υψηλή πυκνότητα των εγκιβωτισμένων κατασκευών σε ορισμένες περιοχές.
Σε μια ζώνη 121 τετραγωνικών χιλιομέτρων που σαρώθηκε με LiDAR στα βορειοδυτικά της περιοχής μελέτης, οι ερευνητές εντόπισαν 15 τέτοια συγκροτήματα.
Γιατί υπάρχει τόσο μεγάλη συγκέντρωση σε αυτή την περιοχή;
Οι αρχαιολόγοι επισημαίνουν αρκετές πιθανές εξηγήσεις. Μία σχετίζεται με τις περιβαλλοντικές συνθήκες.
Στην περιοχή του Τσακτούν (Chactún) και στην παρακείμενη λωρίδα που εκτείνεται προς τα δυτικά, έχουν τεκμηριωθεί εκτεταμένες περιοχές με αναβαθμίδες (πεζούλες) και όρια αγρών σε υψώματα, καθώς και κανάλια και υπερυψωμένα χαρακτηριστικά σε χαμηλές ελώδεις ζώνες — όλες τεχνικές που σχετίζονται με τη γεωργία. Αντίθετα, στις περιοχές που σαρώθηκαν δυτικότερα, αυτές οι τροποποιήσεις του τοπίου απουσιάζουν σχεδόν πλήρως.
Εάν αυτές οι περιβαλλοντικές συνθήκες συνέβαλαν σε περιφερειακές εξειδικεύσεις στις δραστηριότητες διαβίωσης, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι οι περιοχές που ήταν λιγότερο κατάλληλες για καλλιέργεια είχαν μεγαλύτερη ανάγκη να εισάγουν και να αναδιανέμουν γεωργικά προϊόντα, εξηγεί η μελέτη.
Μία συνέπεια αυτού θα ήταν η δημιουργία ενός πυκνότερου δικτύου αγορών.
Μια συγκέντρωση που τραβάει την προσοχή
Ένας άλλος παράγοντας που θα μπορούσε να εξηγήσει τη συγκέντρωση αυτών των συγκροτημάτων σε ορισμένες περιοχές είναι η παρουσία φυσικών πόρων. Τουλάχιστον οκτώ εγκιβωτισμένες κατασκευές βρίσκονται κοντά στον ποταμό Λα Ριγκένια (La Rigueña), ένα από τα ελάχιστα ρεύματα συνεχούς ροής στην περιοχή.
Οι ερευνητές παρατήρησαν μια επιμήκη συσσώρευση πετρών που διασχίζει τον ποταμό λοξά, την οποία ερμηνεύουν ως φράγμα σχεδιασμένο για τη διαχείριση των πληθυσμών ψαριών με σκοπό την αλίευση μεγάλης κλίμακας.
Αν ισχύει αυτό, τα ψάρια θα αποτελούσαν ένα διαθέσιμο προϊόν προς ανταλλαγή.
Ήταν όλα τα συγκροτήματα αγορές;
Οι συντάκτες της μελέτης είναι προσεκτικοί στα συμπεράσματά τους, αλλά εξίσου σταθεροί στις απόψεις τους.
Αν και δεν είναι οριστικά, τα στοιχεία που παρουσιάζονται εδώ υποδηλώνουν σθεναρά ότι αυτές οι εγκιβωτισμένες κατασκευές ήταν κτισμένες αγορές των Μάγια, δηλώνουν οι ίδιοι.
Το επιχείρημα στηρίζεται σε αρκετούς πυλώνες.
- Πρώτον, τα επίσημα χαρακτηριστικά αυτών των συγκροτημάτων αντιστοιχούν τόσο σε εθνοϊστορικές περιγραφές αγορών στο κεντρικό Μεξικό, όσο και στις διατάξεις της Ανατολικής Πλατείας (East Plaza) του Τικάλ και του συγκροτήματος Chiik Nahb του Καλακμούλ — δύο ομάδων των οποίων η λειτουργία ως αγορών υποδεικνύεται από διάφορους τύπους στοιχείων.
- Δεύτερον, οι ερευνητές θεωρούν δύσκολο να προτείνουν εναλλακτικές εξηγήσεις για αυτόν τον τύπο κατασκευής. Οι χαμηλές αναβαθμίδες που τις συνθέτουν δεν φαίνεται να στήριζαν λίθινα οικοδομήματα με δωμάτια, γεγονός που υποδηλώνει ότι έφεραν πάγκους κατασκευασμένους από φθαρτά υλικά. Τα κενά ανάμεσα στους δακτυλίους των κατασκευών μπορούν να ερμηνευθούν ως διάδρομοι που διευκόλυναν την κίνηση των ανθρώπων.
- Η αντίληψη ότι τα συγκροτήματα με αυτή την ιδιαίτερη διαμόρφωση αντιπροσωπεύουν τα κατάλοιπα κτισμένων αγορών φαίνεται να είναι η πιο βιώσιμη ερμηνεία υπό το πρίσμα των διαθέσιμων δεδομένων, καταλήγει ο Šprajc, αν και αναγνωρίζει ότι αυτή η λειτουργία μπορεί κάλλιστα να συνδυαζόταν με τελετουργικές δραστηριότητες, βιοτεχνική παραγωγή και κατανάλωση τροφής.
Ένα περιφερειακό φαινόμενο με τοπικές παραλλαγές
Παρόλο που οι ερευνητές εντόπισαν αυτές τις κατασκευές σε μια εκτεταμένη αλλά περιορισμένη περιοχή των Πεδιάδων των Μάγια, θεωρούν ότι πρόκειται για ένα περιφερειακό φαινόμενο.
Ορισμένα παρόμοια παραδείγματα έχουν βρεθεί στην περιοχή Πούουκ (Puuc) προς τα βόρεια, και είναι πιθανό αυτή η παράδοση να επεκτάθηκε ανατολικότερα με παραλλαγές της ίδιας λογικής.
Ωστόσο, η απουσία αυτών των κατασκευών σε άλλες περιοχές —αν όντως λειτουργούσαν ως αγορές— δεν συνεπάγεται ότι δεν υπήρχαν αγορές σε εκείνες τις περιοχές.
Όπως σημειώνει η μελέτη, οι ίδιες δραστηριότητες θα μπορούσαν να είχαν λάβει χώρα σε συγκροτήματα με διαφορετικές αρχιτεκτονικές διαμορφώσεις ή ακόμα και σε χώρους χωρίς μόνιμες δομές, αφήνοντας έτσι ελάχιστα αρχαιολογικά ανιχνεύσιμα ίχνη.
Αυτό που φαίνεται σαφές είναι ότι οι εγκιβωτισμένες κατασκευές αντιπροσωπεύουν μια συγκεκριμένη περιφερειακή παραλλαγή των αγορών των Μάγια, πιθανώς σχετιζόμενη με τις περιβαλλοντικές και οικονομικές ιδιαιτερότητες της περιοχής του κεντρικού Καμπέτσε.
Περιοδικές αγορές και κινητικότητα των εμπόρων
Η μελέτη εξετάζει επίσης την πιθανή ύπαρξη διαφορετικών τύπων αγορών.
Ορισμένες μπορεί να ήταν μόνιμες, ενώ άλλες λειτουργούσαν περιοδικά. Σύμφωνα με τον ερευνητή Ross Hassig, που αναφέρεται στο άρθρο, οι περιοδικές αγορές προσφέρουν τρία αλληλένδετα πλεονεκτήματα:
Επιτρέπουν την εκμετάλλευση περιοχών με χαμηλή ζήτηση μέσω μετακινούμενων εμπόρων, προσφέρουν στους καταναλωτές μεγαλύτερη ποικιλία προϊόντων συγκεντρώνοντας περιοδικά την προσφορά, και διευκολύνουν την αναδιανομή αγαθών προς και από κέντρα υψηλότερου επιπέδου.
Στην περιοχή που μελετήθηκε, είναι πιθανό να μην ήταν όλα τα συγκροτήματα σε χρήση ταυτόχρονα. Κάποια μπορεί να εγκαταλείφθηκαν όταν τέθηκαν σε λειτουργία άλλα.
Στο Οκομτούν (Ocomtún), για παράδειγμα, φαίνεται ότι η εγκιβωτισμένη κατασκευή στον δυτικό τομέα της τοποθεσίας ανακατασκευάστηκε και καλύφθηκε εν μέρει από μεγαλύτερες δομές, σημείο στο οποίο χτίστηκε μια νέα αγορά στον ανατολικό τομέα, καταλαμβάνοντας πολύ μεγαλύτερο χώρο.
Οι ερευνητές γνωρίζουν ότι η ερμηνεία τους, αν και στιβαρή, πρέπει να επαληθευτεί μέσω άλλων μεθοδολογικών προσεγγίσεων.
Για να αξιολογηθεί η εγκυρότητά της, θα είναι απαραίτητο να εφαρμοστούν και άλλες προσεγγίσεις, συμπεριλαμβανομένων συστηματικών ανασκαφών σε ορισμένα από αυτά τα συγκροτήματα, συνοδευόμενων από γεωχημικές αναλύσεις και λεπτομερείς μελέτες των σχετικών τεχνουργημάτων και οργανικών καταλοίπων, αναφέρει το άρθρο.
Προειδοποιούν επίσης ότι η κατανομή αυτών των συγκροτημάτων που παρουσιάζεται στη μελέτη δεν προσφέρει μια πλήρη εικόνα. Ορισμένα επιπλέον παραδείγματα έχουν βρεθεί, τόσο στην περιοχή Πούουκ (Puuc) όσο και στις κεντρικές πεδιάδες των Μάγια, τα οποία δεν συμπεριλήφθηκαν λόγω έλλειψης δημοσιευμένων δεδομένων για την ακριβή τοποθεσία και τη μορφή τους.
Η μελλοντική έρευνα, ειδικά καθώς θα γίνονται διαθέσιμα περισσότερα δεδομένα LiDAR και θα πραγματοποιούνται ευρύτερες ανασκαφές, θα αποκαλύψει αναμφίβολα περισσότερες κατασκευές αυτού του τύπου και θα επιτρέψει στους ερευνητές να αποσαφηνίσουν τη λειτουργία, τη χρονολόγηση και τη σημασία τους στην οικονομική και κοινωνική οργάνωση των αρχαίων Μάγια.