Σαρωτικές αλλαγές σε κράτος και θεσμούς προτείνει η κυβέρνηση.
Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΛΥΚΟΥΡΕΝΤΖΟΥ – ΠΗΓΗ: Realnews
Σαρωτικές αλλαγές στους θεσμούς, στη λειτουργία της δημοκρατίας και στις ίδιες τις δομές του κράτους περιλαμβάνει η πρόταση της Νέας Δημοκρατίας για τη Συνταγματική Αναθεώρηση, με τον Κυριάκο Μητσοτάκη να επιχειρεί ουσιαστικά μια θεσμική «επανίδρυση» της χώρας. Η ατζέντα περιλαμβάνει από τη ριζική αλλαγή του νόμου περί ευθύνης υπουργών και την ενίσχυση του ρόλου της Δικαιοσύνης μέχρι την αξιολόγηση στο Δημόσιο, τη θωράκιση του ρόλου του βουλευτή, την προστασία της ελληνικής γλώσσας και της σημαίας, αλλά και τη συνταγματική κατοχύρωση νέων κανόνων για τα κόμματα, τα πανεπιστήμια και τη δημόσια διοίκηση. Η κυβερνητική πρόταση συνιστά στην πραγματικότητα ένα σχέδιο για ένα «νέο κράτος». Ενα κράτος πιο συγκεντρωμένο σε κανόνες λογοδοσίας, πιο αυστηρό στη λειτουργία του, πιο παρεμβατικό σε ζητήματα αξιολόγησης και αποτελεσματικότητας, αλλά ταυτόχρονα και πιο έντονα προσανατολισμένο σε ζητήματα ταυτότητας, θεσμικής σταθερότητας και κυβερνησιμότητας.
Το σχέδιο που παρουσίασε η κυβερνητική πλειοψηφία προέκυψε έπειτα από τις προτάσεις που έκαναν περισσότεροι από 50 βουλευτές και περιλαμβάνει παρεμβάσεις σε 30 άρθρα του Συντάγματος. Στο κυβερνητικό επιτελείο περιγράφουν την αναθεώρηση ως μια «απάντηση στις προκλήσεις του 2026», επιμένοντας ότι το Σύνταγμα του 1975 χρειάζεται πλέον βαθιές τομές προκειμένου να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις μιας νέας εποχής.
Εθνική θωράκιση
Μολονότι η συζήτηση επικεντρωνόταν γύρω από το άρθρο 86 για την ευθύνη των υπουργών, οι καινοτόμες προτάσεις αφορούν το άρθρο 16, με τη Νέα Δημοκρατία να μην περιορίζεται μόνο στο ζήτημα των μη κρατικών πανεπιστημίων, αλλά να επιχειρεί να προσδώσει στο άρθρο έναν συνολικότερο χαρακτήρα εθνικής και πολιτισμικής θωράκισης. Η πρόταση προβλέπει ρητή κρατική μέριμνα για την προστασία, την καλλιέργεια και τη διάδοση της ελληνικής γλώσσας, αλλά και συνταγματική προστασία της ελληνικής σημαίας ως συμβόλου του ελληνικού έθνους και του ελληνικού πολιτισμού.
Πρόκειται για μια παρέμβαση με σαφές πολιτικό και συμβολικό φορτίο. Κυβερνητικά στελέχη υποστηρίζουν ότι σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρώπη αναζητεί ξανά τις πολιτισμικές και ιστορικές αναφορές της, η Ελλάδα οφείλει να κατοχυρώσει συνταγματικά στοιχεία της εθνικής της συνέχειας. Στην πράξη, η διάταξη αυτή μπορεί να λειτουργήσει ως βάση για μια σειρά πολιτικών γύρω από την εκπαίδευση, την ιστορική μνήμη, τη γλωσσική πολιτική και τη διατήρηση των εθνικών συμβόλων. Την ίδια στιγμή, στο ίδιο άρθρο περιλαμβάνεται και η πρόβλεψη για αύξηση των ετών υποχρεωτικής εκπαίδευσης από 9 σε 11, αλλά και η δυνατότητα λειτουργίας ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων μη κρατικού, μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα με πλήρη αυτοδιοίκηση και εποπτεία ανεξάρτητης Αρχής. Η κυβέρνηση επιδιώκει με αυτόν τον τρόπο να κλείσει οριστικά μια συζήτηση δεκαετιών για το άρθρο 16, ενσωματώνοντας παράλληλα στο Σύνταγμα την ήδη ειλημμένη πολιτική επιλογή για μη κρατικά πανεπιστήμια.
Από τις σημαντικότερες αλλαγές θεωρείται και η παρέμβαση στο άρθρο 86 περί ευθύνης υπουργών. Η Νέα Δημοκρατία, ακούγοντας και την κοινωνία, προτείνει τον σαφή περιορισμό -όχι την κατάργηση- του ρόλου της Βουλής και το τέλος των προανακριτικών επιτροπών όπως τις γνωρίσαμε μέχρι σήμερα, με την αρμοδιότητα της προκαταρκτικής εξέτασης να περνά ουσιαστικά στη Δικαιοσύνη. Σύμφωνα με την πρόταση, την προκαταρκτική έρευνα θα διενεργεί εισαγγελέας εφετών, ενώ την πρόταση άσκησης δίωξης θα υποβάλλει εισαγγελέας του Αρείου Πάγου. Η Βουλή θα εξακολουθεί να έχει ρόλο μόνο στο τελικό στάδιο, δηλαδή στην απόφαση για άσκηση δίωξης με απόλυτη πλειοψηφία του συνόλου των βουλευτών και με ονομαστική ψηφοφορία. Η συγκεκριμένη αλλαγή θεωρείται κομβική, καθώς αγγίζει έναν από τους πιο αμφιλεγόμενους θεσμούς της Μεταπολίτευσης. Για χρόνια, το άρθρο 86 βρέθηκε στο στόχαστρο της κοινής γνώμης, θεωρώντας ότι λειτουργεί ως «ασπίδα προστασίας» για τα πολιτικά πρόσωπα. Η κυβέρνηση επιχειρεί τώρα να εμφανιστεί ως δύναμη θεσμικής αποφόρτισης, μεταφέροντας το μεγαλύτερο βάρος της διερεύνησης στη Δικαιοσύνη και περιορίζοντας την άμεση κομματική αντιπαράθεση μέσα στο Κοινοβούλιο.
Ο ρόλος των βουλευτών
Σημαντική θεωρείται και η παρέμβαση για την ενίσχυση του ρόλου του βουλευτή. Στο άρθρο 60 προβλέπεται πλέον ρητή θωράκιση του θεσμικού ρόλου του βουλευτή κατά την άσκηση της νομοθετικής και ελεγκτικής του αρμοδιότητας, αλλά και κατά την επικοινωνία με την εκλογική του περιφέρεια. Η πρόταση αυτή έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία ολοένα και περισσότεροι βουλευτές, ακόμη και εντός της συμπολίτευσης, εκφράζουν προβληματισμό για την υπερσυγκέντρωση εξουσιών στο πρωθυπουργικό κέντρο. Η Νέα Δημοκρατία επιχειρεί να δείξει ότι αναγνωρίζει την ανάγκη αναβάθμισης της κοινοβουλευτικής λειτουργίας και της επαναφοράς του βουλευτή σε πιο κεντρικό θεσμικό ρόλο.
Την ίδια ώρα, πάντως, η πρόταση προβλέπει και δυνατότητα λειτουργικού ασυμβίβαστου μεταξύ βουλευτή και υπουργού, καθώς και δυνατότητα προσωρινής αναπλήρωσης. Πρόκειται για μια αλλαγή που θα μπορούσε να αλλάξει συνολικά τη φυσιογνωμία της εκτελεστικής εξουσίας, περιορίζοντας το φαινόμενο της ταυτόχρονης κοινοβουλευτικής και κυβερνητικής ιδιότητας.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται και στις αλλαγές που αφορούν τη Δικαιοσύνη. Η κυβέρνηση προτείνει οι προαγωγές των ανώτατων δικαστών να μην εξαρτώνται πλέον από κυβερνητική απόφαση, αλλά να γίνονται μέσω ειδικής κοινοβουλευτικής επιτροπής, μεταξύ των αρχαιότερων δικαστών και από κατάλογο που θα προτείνουν οι ίδιες οι ολομέλειες των ανώτατων δικαστηρίων. Παράλληλα, προτείνεται νέα σύνθεση και ενίσχυση του ρόλου του Ανώτατου Ειδικού Δικαστηρίου, το οποίο θα αποκτά ακόμη και αρμοδιότητα προληπτικού ελέγχου συνταγματικότητας νομοσχεδίων πριν από την έκδοση των νόμων. Ουσιαστικά, πρόκειται για μια απόπειρα δημιουργίας ενός ισχυρότερου μηχανισμού συνταγματικού ελέγχου, στα πρότυπα άλλων ευρωπαϊκών χωρών.
Στο πεδίο της δημόσιας διοίκησης, η πρόταση της Ν.Δ. περιλαμβάνει ίσως τις πιο βαθιές αλλαγές από τη Μεταπολίτευση και μετά. Στο άρθρο 103 προβλέπεται επανακαθορισμός της έννοιας της μονιμότητας στο Δημόσιο, με δυνατότητα επιβολής ακόμη και οριστικής παύσης δημοσίων υπαλλήλων ύστερα από αξιολόγηση και απόφαση υπηρεσιακού συμβουλίου.
Η αξιολόγηση θα γίνεται με βάση την αποδοτικότητα, την επαγγελματική ικανότητα και την ουδετερότητα, ενώ προβλέπεται ακόμη και αμφίδρομη αξιολόγηση, δηλαδή από υφισταμένους προς προϊσταμένους, αλλά και από τους πολίτες προς τις δημόσιες υπηρεσίες. Πρόκειται για μια σαφή προσπάθεια της κυβέρνησης να συνδέσει συνταγματικά πλέον το Δημόσιο με την έννοια της λογοδοσίας και της αποτελεσματικότητας.
Η λειτουργία των κομμάτων
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται και στις αλλαγές που αφορούν τη λειτουργία των κομμάτων. Η πρόταση προβλέπει ότι τα κόμματα οφείλουν να οργανώνονται και να λειτουργούν με δημοκρατικό τρόπο, ενώ το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο θα μπορεί να ελέγχει τις προϋποθέσεις συμμετοχής τους στις εκλογές. Η συγκεκριμένη διάταξη συνδέεται ευθέως με τη συζήτηση που έχει ανοίξει τα τελευταία χρόνια για τα όρια συμμετοχής κομμάτων με ακραία χαρακτηριστικά στο πολιτικό σύστημα.
Παράλληλα, η πρόταση προβλέπει συνταγματική κατοχύρωση της επιστολικής ψήφου και για τους εκλογείς εντός της επικράτειας, αλλά και αλλαγές στο εκλογικό σύστημα, ώστε να διασφαλίζονται τόσο η αναλογικότητα όσο και η κυβερνησιμότητα της χώρας. Με αυτόν τον τρόπο, η κυβέρνηση επιχειρεί να θωρακίσει θεσμικά τη λογική της πολιτικής σταθερότητας. Ιδιαίτερη πολιτική σημασία έχει και η πρόβλεψη για εξαετή θητεία του Προέδρου της Δημοκρατίας, με μεταβατική ωστόσο διάταξη για τον εν ενεργεία Πρόεδρο. Η πρόταση αυτή ερμηνεύεται ως προσπάθεια αποσύνδεσης της προεδρικής εκλογής από τον εκλογικό κύκλο και περιορισμού πιθανών πολιτικών εντάσεων. Το ίδιο ισχύει και για την πρόταση κατάργησης της δυνατότητας διάλυσης της Βουλής λόγω εθνικού θέματος εξαιρετικής σημασίας, με αντικατάστασή της από διαδικασία αυτοδιάλυσής της με απόφαση του ίδιου του Κοινοβουλίου.
Η πρόταση περιλαμβάνει ακόμη συνταγματική κατοχύρωση της δημοσιονομικής ισορροπίας, πρόβλεψη για κρατική μέριμνα στην προσιτή στέγη, αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και προστασία των ζώων, αλλά και συνταγματική πρόβλεψη ώστε η τεχνητή νοημοσύνη να υπηρετεί την ελευθερία του ατόμου και την ευημερία της κοινωνίας. Συνολικά, η κυβερνητική πρόταση επιχειρεί να διαμορφώσει ένα νέο πολιτικό και διοικητικό μοντέλο για τη χώρα. Ενα μοντέλο με ισχυρότερες δικλείδες λογοδοσίας, αυστηρότερη διοικητική λειτουργία, μεγαλύτερη έμφαση στην αποτελεσματικότητα του κράτους και σαφέστερες θεσμικές γραμμές μεταξύ πολιτικής και Δικαιοσύνης.