Τα βασικά σημεία του άρθρου
- Οι πρωτεύουσες των κρατών-μελών της ΕΕ προετοιμάζονται αθόρυβα για τον τρόπο αντίδρασης σε μια μείζονα υβριδική επίθεση που θα στοιχίσει τη ζωή σε Ευρωπαίους πολίτες, ένα ενδεχόμενο που φαντάζει πλέον όλο και πιο πιθανό.
- Ωστόσο, η προσπάθεια της ΕΕ φέρνει στην επιφάνεια βαθιές εσωτερικές διαιρέσεις, με πρωτεύουσες να προειδοποιούν για τον κίνδυνο σύγχυσης αρμοδιοτήτων με τις δομές του ΝΑΤΟ.
- Η Μόσχα έχει εντατικοποιήσει τις εχθρικές της δραστηριότητες σε όλη την Ευρώπη, με αξιωματούχους να τονίζουν πως «είναι καθαρή τύχη που δεν θρηνήσαμε ακόμα θύματα» από τις υβριδικές επιθέσεις.
Καθώς η Ρωσία εντείνει τις εχθρικές της δραστηριότητες σε ολόκληρη τη Γηραιά ήπειρο, η Ευρωπαϊκή Ένωση έρχεται αντιμέτωπη με τη σκληρή πραγματικότητα μιας κλιμακούμενης, «σκιώδους» αμυντικής κρίσης. Στις Βρυξέλλες, το ενδεχόμενο μιας υβριδικής επίθεσης με μαζικά θύματα δεν θεωρείται πλέον ένα μακρινό, θεωρητικό σενάριο, αλλά μια επικείμενη απειλή που απαιτεί άμεσο συντονισμό.
Ωστόσο, η προσπάθεια της ΕΕ να ορθώσει ένα αποτελεσματικό μέτωπο προστασίας φέρνει στην επιφάνεια βαθιές εσωτερικές διαιρέσεις, με αρκετές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες να προειδοποιούν για τον κίνδυνο σύγχυσης αρμοδιοτήτων με τις επιχειρησιακές δομές του ΝΑΤΟ και να αμφισβητούν την ικανότητα των Βρυξελλών να διαχειριστούν απόρρητες πληροφορίες.
Μυστικές διαβουλεύσεις
Όπως αποκαλύπτει σε εκτενές ρεπορτάζ του το Politico, επικαλούμενο πέντε Ευρωπαίους διπλωμάτες και αξιωματούχους, οι πρωτεύουσες των κρατών-μελών της ΕΕ προετοιμάζονται αθόρυβα για τον τρόπο με τον οποίο το μπλοκ θα πρέπει να αντιδράσει σε μια μείζονα υβριδική επίθεση που θα στοιχίσει τη ζωή σε Ευρωπαίους πολίτες – ένα ενδεχόμενο που φαντάζει πλέον όλο και πιο πιθανό.
Οι συζητήσεις για αυτό το εφιαλτικό σενάριο πραγματοποιήθηκαν τις τελευταίες εβδομάδες μεταξύ των πρεσβευτών των 27 κρατών-μελών σε «περιορισμένη σύνθεση», δηλαδή σε συναντήσεις κεκλεισμένων των θυρών, χωρίς την παρουσία βοηθών και με αυστηρή απαγόρευση κινητών τηλεφώνων.
Σύμφωνα με το δημοσίευμα, οι διαβουλεύσεις εντάθηκαν ιδιαίτερα μετά τον Αύγουστο, όταν εντοπίστηκε στο αεροδρόμιο της Λειψίας, στη Γερμανία, ένα drone φορτωμένο με εκρηκτικά.
Αν και η ΕΕ συζητά τέτοια σενάρια εδώ και χρόνια -έχοντας παρουσιάσει μια «υβριδική εργαλειοθήκη» για τον συντονισμό των απαντήσεων σε κυβερνοεπιθέσεις, εκλογικές παρεμβάσεις και δολιοφθορές- οι τελευταίες συνομιλίες εστίασαν συγκεκριμένα στον κίνδυνο σοβαρότερων επιθέσεων που θα προκαλέσουν πολύνεκρα πλήγματα.
Δύο διπλωμάτες επιβεβαίωσαν στο Politico ότι η συνεδρίαση των πρεσβευτών της ΕΕ την περασμένη Τετάρτη επικεντρώθηκε αποκλειστικά σε τέτοιου είδους παραδείγματα.
«Είναι καθαρή τύχη που δεν θρηνήσαμε ακόμα θύματα»
Από την έναρξη της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία, η ΕΕ επισημαίνει ότι η Μόσχα έχει εντατικοποιήσει την εκστρατεία κυβερνοεπιθέσεων, δολιοφθορών και άλλων μυστικών επιχειρήσεων σε ολόκληρη την επικράτεια της Ένωσης.
Μιλώντας στο Politico, ο Ευρωπαίος Επίτροπος Δικαιοσύνης, Μάικλ ΜακΓκράθ, τόνισε: «Οι δημοκρατίες της Ευρώπης βρίσκονται αντιμέτωπες με έναν αυξανόμενο αριθμό απειλών. Ενισχύουμε την ικανότητά μας να προβλέπουμε και να ανιχνεύουμε τις απειλές, να βελτιώνουμε την έγκαιρη προειδοποίηση και να διασφαλίζουμε ότι η Ευρώπη μπορεί να αντιδράσει γρήγορα και συλλογικά όταν δοκιμάζεται η δημοκρατική μας ανθεκτικότητα».
Σύμφωνα με Ευρωπαίο αξιωματούχο, οι διαβουλεύσεις μεταξύ διπλωματών και υπουργών επικεντρώνονται στην ανάπτυξη ομάδων έκτακτης ανάγκης, στην αποδέσμευση κονδυλίων της ΕΕ για τη στήριξη του πληγέντος κράτους-μέλους, καθώς και στη διαχείριση της επικοινωνιακής στρατηγικής από την ηγεσία των ευρωπαϊκών θεσμών.
«Πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι για κάτι σοβαρό», δήλωσε στο Politico ανώτερος Ευρωπαίος διπλωμάτης. «Δυστυχώς, το περιστατικό στη Λειψία μας έδειξε ότι ένα πολύ σοβαρό επεισόδιο, κάτι που θα προκαλέσει πολλαπλά θύματα, δεν είναι εκτός πραγματικότητας».
Ένας δεύτερος Ευρωπαίος αξιωματούχος πρόσθεσε: «Δεδομένου του εύρους και της κλίμακας των ενεργειών της Ρωσίας, αργά ή γρήγορα θα υπάρξουν θύματα. Είναι καθαρή τύχη που δεν είχαμε ακόμα κάποιο τέτοιο περιστατικό».
Ένα περιβάλλον συνεχών υβριδικών χτυπημάτων
Η ΕΕ βρίσκεται αντιμέτωπη με σχεδόν καθημερινές αναφορές για λεγόμενες «υβριδικές επιθέσεις» — έναν όρο που χρησιμοποιούν η ΕΕ και το ΝΑΤΟ για να περιγράψουν υπονομευτικές ενέργειες που βρίσκονται κάτω από το όριο του πολέμου.
Όπως αναφέρει το Politico, την Τρίτη αρκετοί ναυτικοί κηρύχθηκαν αγνοούμενοι μετά τη βύθιση ενός πλοίου από drones στη Μαύρη Θάλασσα, σύμφωνα με Βούλγαρους αξιωματούχους.
Το περιστατικό αυτό ακολούθησε το συμβάν στο αεροδρόμιο της Λειψίας, μια ύποπτη πυρκαγιά σε πολωνικό επίγειο σταθμό επικοινωνιών Starlink, καθώς και ένα σχέδιο τοποθέτησης εμπρηστικών μηχανισμών σε εμπορικούς διαμετακομιστικούς κόμβους στην ΕΕ και το Ηνωμένο Βασίλειο, παράλληλα με τις τακτικές παραβιάσεις του εναέριου χώρου αρκετών χωρών,
Η Τέιγια Τιιλικάινεν, διευθύντρια του Ευρωπαϊκού Κέντρου Αριστείας για την Αντιμετώπιση Υβριδικών Απειλών, δήλωσε στο Politico: «Είναι ολοφάνερο ότι όταν η Ρωσία χρησιμοποιεί όλο και πιο φονικά εργαλεία για να δοκιμάσει την ετοιμότητά μας και τη βούλησή μας να λάβουμε αντίμετρα, κάποια στιγμή θα υπάρξουν θύματα. Κάποια στιγμή, είτε σκόπιμα είτε από λάθος, αυτό είναι που θα συμβεί».
Εάν πολίτες κρατών-μελών της ΕΕ ή του ΝΑΤΟ χάσουν τη ζωή τους σε μια τέτοια επίθεση, η πίεση για ανάληψη δράσης θα είναι συντριπτική και για τους δύο οργανισμούς.
«Φοβόμαστε πολύ ότι κάποια στιγμή θα χαθεί η ζωή ενός συμμάχου», ανέφερε ΝΑΤΟϊκός διπλωμάτης στο Politico, εξέλιξη που θα καταστήσει την πίεση για απάντηση «εξαιρετικά υψηλή».
Διχογνωμία, φόβοι και διαρροές
Ωστόσο, όπως επισημαίνει το Politico, οι συζητήσεις σε επίπεδο ΕΕ προκαλούν έντονες αντιδράσεις από ορισμένες πρωτεύουσες, οι οποίες υποστηρίζουν ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση υπερβαίνει τον ρόλο της στον τομέα της ασφάλειας και κινδυνεύει να επικαλύψει τις βασικές λειτουργίες του ΝΑΤΟ – της διατλαντικής συμμαχίας που αποτελεί το θεμέλιο της ευρωπαϊκής ασφάλειας εδώ και 80 χρόνια.
Η Οάνα Λουνγκέσκου, διακεκριμένη ερευνήτρια στο ινστιτούτο RUSI και πρώην εκπρόσωπος Τύπου του ΝΑΤΟ, σημείωσε στο Politico: «Υπάρχει ο κίνδυνος να προκληθεί μεγάλη σύγχυση σε αυτούς που λαμβάνουν αποφάσεις, σε όλα τα επίπεδα. Εάν υπάρξει σύγχυση ή επικάλυψη αρμοδιοτήτων, αυτό κινδυνεύει να επιβραδύνει τη λήψη αποφάσεων —κάτι που έχει σοβαρές επιπτώσεις, καθώς ο χρόνος είναι πάντα κρίσιμος παράγοντας».
Ένα επιπλέον ακανθώδες ζήτημα είναι η έλλειψη ασφαλών διαύλων επικοινωνίας στην ΕΕ, αλλά και η καχυποψία ότι ευαίσθητες πληροφορίες που μοιράζονται στις συναντήσεις των πρεσβευτών ενδέχεται να διαρρεύσουν.
Οι αναφορές ότι ο πρώην υπουργός Εξωτερικών της Ουγγαρίας μοιράστηκε το περιεχόμενο συνομιλιών ηγετών με τον Ρώσο ομόλογό του ενέτειναν αυτές τις ανησυχίες, οδηγώντας ορισμένες πρωτεύουσες στο να περιορίζουν την κοινοποίηση πραγματικά απόρρητων πληροφοριών αποκλειστικά στα σχήματα του ΝΑΤΟ.
«Η κυβέρνησή μου είναι εξαιρετικά καχύποπτη όσον αφορά την κοινοποίηση ευαίσθητων πληροφοριών στην Επιτροπή των Μόνιμων Αντιπροσώπων ή ακόμη και στην αίθουσα των ηγετών», δήλωσε στο Politico διπλωμάτης από χώρα της ανατολικής πτέρυγας της Συμμαχίας. «Είτε εμφανίζονται στα μέσα ενημέρωσης είτε πηγαίνουν απευθείας στη Μόσχα».
Τα πρωτόκολλα της Κομισιόν και η στάση του Πούτιν
Οι επιφυλάξεις αυτές συμπίπτουν με τις προσπάθειες της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, να ενισχύσει το προφίλ της ΕΕ στον τομέα της ασφάλειας.
Στην τελευταία της ομιλία για την Κατάσταση της Ένωσης στο Στρασβούργο, η πρώην υπουργός Άμυνας της Γερμανίας πρότεινε ένα «πρωτόκολλο ασφαλείας έκτακτης ανάγκης» για να βοηθήσει τα κράτη-μέλη να συντονιστούν σε σενάρια όπως αυτό που συζητείται.
Το πρωτόκολλο αυτό, μαζί με την πρόταση για τη δημιουργία ενός «Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ασφαλείας», αναμένεται να περιληφθεί σε μια εμβληματική «Ευρωπαϊκή Στρατηγική Ασφαλείας» που θα παρουσιαστεί στις αρχές Νοεμβρίου, σύμφωνα με δύο διπλωμάτες.
Ωστόσο, αρκετοί διπλωμάτες εξέφρασαν την αντίθεσή τους, υποστηρίζοντας ότι τέτοιες πρωτοβουλίες θα απαιτήσουν μήνες για να δημιουργηθούν και ενδέχεται να επικαλύψουν μηχανισμούς που ήδη υφίστανται εντός της ΕΕ.
Αντί για τη δημιουργία νέων σχημάτων που προσθέτουν γραφειοκρατική πολυπλοκότητα, ανώτερος εθνικός διπλωμάτης δήλωσε στο Politico ότι η ΕΕ θα πρέπει να αξιοποιήσει στο έπακρο τα υφιστάμενα εργαλεία διαχείρισης κρίσεων.
«Είμαστε ιδιαίτερα επιφυλακτικοί όσον αφορά το πρωτόκολλο ασφαλείας έκτακτης ανάγκης. Διαθέτουμε ήδη μηχανισμούς. Εάν υπάρξει κρίση, έχουμε τους Μηχανισμούς Ταχείας Αντίδρασης σε Κρίσεις (IPCR), οι οποίοι λειτούργησαν εξαιρετικά κατά τη διάρκεια της πανδημίας και σε άλλες δοκιμασίες».
Ο μηχανισμός IPCR, που θεσπίστηκε στο πλαίσιο της Συνθήκης της Λισαβόνας, επιτρέπει στην εκάστοτε κυκλική προεδρία της ΕΕ, έπειτα από αίτημα πληγέντος κράτους, να συγκαλεί εκτάκτως συνεδριάσεις με τη συμμετοχή εμπειρογνωμόνων από το ΝΑΤΟ, τον ΟΗΕ ή άλλους διεθνείς οργανισμούς.
Σε περίπτωση μείζονος υβριδικής επίθεσης, το βάρος της απόφασης για την περαιτέρω πορεία εξακολουθεί να πέφτει στο επηρεαζόμενο κράτος.
Η Γαλλία ενεργοποίησε το Άρθρο 42.7 της ΕΕ μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Μπατακλάν το 2015, στη μοναδική φορά που έχει γίνει χρήση της ρήτρας αμοιβαίας συνδρομής.
Ωστόσο, όπως σημείωσε η Λουνγκέσκου, αυτή ήταν μια «πολιτική απόφαση» του Παρισιού που δεν οδήγησε σε ευρείας κλίμακας αμοιβαία συνδρομή, πέραν του συντονισμού των ερευνών μεταξύ Γαλλίας και Βελγίου.
Για την αποφυγή σύγχυσης σχετικά με τους ρόλους κατά τη διάρκεια ενός πολύνεκρου περιστατικού, η Λουνγκέσκου υπογράμμισε στο Politico ότι οι δύο οργανισμοί θα πρέπει να διαχωρίσουν τα καθήκοντά τους: το ΝΑΤΟ να αναλάβει την ανταλλαγή πληροφοριών και τη στρατιωτική αποτροπή, και η ΕΕ να εστιάσει πολιτική προστασία και τη διαχείριση πολιτικών αποκρισεων.
Από την πλευρά της, η Τέιγια Τιιλικάινεν θεωρεί χρήσιμες τις προσπάθειες της ΕΕ για συντονισμό, αλλά τονίζει ότι «δεν μπορούν να συγκριθούν με τα μέτρα ανθεκτικότητας σε εθνικό επίπεδο», όπως το μοντέλο «συνολικής ασφάλειας» που εφαρμόζει η Φινλανδία.
Τέλος, η Λουνγκέσκου υπογράμμισε μια κρίσιμη παράμετρο: η Μόσχα δεν κάνει καμία διάκριση μεταξύ των δύο οργανισμών.
«Ειλικρινά, ο Πούτιν δεν νοιάζεται αν οι αποφάσεις λαμβάνονται στην Επιτροπή Μόνιμων Αντιπροσώπων της ΕΕ ή στο Βορειοατλαντικό Συμβούλιο (NAC)», κατέληξε η ίδια. «Δεν είναι αυτός ο τρόπος με τον οποίο σκέφτεται η Μόσχα».