Τα βασικά σημεία του άρθρου
- Καθώς η Ευρώπη ενισχύει τις αμυντικές της δαπάνες, η απουσία ανοιχτών διαύλων επικοινωνίας με τη Μόσχα αυξάνει επικίνδυνα τις πιθανότητες μιας ακούσιας ανάφλεξης. Σε ανάλυσή του στους Financial Times, ο Σάιμον Γκας προειδοποιεί ότι η αληθινή αποτροπή δεν βασίζεται μόνο στα όπλα.
- Πολλές από τις δικλίδες ασφαλείας που υπήρχαν κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου έχουν πλέον εκλείψει. Όπως και το 1983, ενδέχεται να υπάρχει μικρότερος κίνδυνος μιας εσκεμμένης σύγκρουσης απ’ ό,τι εσφαλμένων εκτιμήσεων ή ατυχημάτων σε μια περίοδο υψηλής έντασης.
- Τα ευρωπαϊκά μέλη του ΝΑΤΟ οφείλουν να αφιερώσουν εξίσου μεγάλη προσπάθεια στην αποφυγή του πολέμου, όση αφιερώνουν στην προετοιμασία για αυτόν. Οι ευρωπαϊκές χώρες θα πρέπει να αξιοποιήσουν όσο το δυνατόν περισσότερους διαύλους για να συνομιλήσουν με τη Ρωσία και να διερευνήσουν δυνατότητες μείωσης των παρεξηγήσεων.
Καθώς η Ευρώπη ενισχύει τις αμυντικές της δαπάνες και η ρητορική αντιπαράθεσης με τη Ρωσία κλιμακώνεται, η απουσία ανοιχτών διαύλων επικοινωνίας με τη Μόσχα αυξάνει επικίνδυνα τις πιθανότητες μιας ακούσιας ανάφλεξης.
Σε ανάλυσή του στους Financial Times, ο Σάιμον Γκας, ανώτερος σύμβουλος στην SC Strategy και πρώην πρόεδρος της Μικτής Επιτροπής Πληροφοριών του Ηνωμένου Βασιλείου, προειδοποιεί ότι η αληθινή αποτροπή δεν βασίζεται μόνο στα όπλα, καλώντας τους Ευρωπαίους ηγέτες να ανοίξουν ξανά τον διάλογο με το Κρεμλίνο, προτού επαναληφθεί ένα σενάριο αντίστοιχο με το 1983.
Τα διδάγματα και το φάσμα ενός νέου πολέμου
Το 1983 υπήρξε μια επικίνδυνη χρονιά, γράφουν οι FT. Οι Σοβιετικοί ηγέτες πίστευαν ότι η πύρινη αντικομμουνιστική ρητορική του Αμερικανού προέδρου Ρόναλντ Ρίγκαν ενδέχεται να σήμαινε προθυμία για πόλεμο.
Τον Σεπτέμβριο, εντόπισαν κάτι που έμοιαζε με αμερικανική επίθεση βαλλιστικών πυραύλων. Ευτυχώς, ένας Σοβιετικός αξιωματικός έκρινε ότι επρόκειτο πιθανότατα για σφάλμα του συστήματος και απέτρεψε ένα πυρηνικό ανταποδοτικό πλήγμα.
Τον Νοέμβριο του ίδιου έτους, οι Σοβιετικοί ερμήνευσαν την ετήσια άσκηση πολεμικών παιγνίων του ΝΑΤΟ «Able Archer» ως προετοιμασία για επίθεση κατά της χώρας τους.
«Δεν μπορούμε να πούμε με ακρίβεια πόσο κοντά φτάσαμε σε έναν πυρηνικό πόλεμο, αλλά ήταν υπερβολικά κοντά για να νιώθουμε άνετα», σημειώνει ο Γκας στους FT.
Περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες αργότερα, το φάσμα του πολέμου μεταξύ Ρωσίας και Δύσης έχει επανεμφανιστεί.
Ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, δηλώνει ότι πρέπει να είμαστε έτοιμοι για μια ρωσική επίθεση εντός των επόμενων πέντε ετών. Αντίστοιχα, η Ρωσία είναι πεπεισμένη ότι τα μέλη του ΝΑΤΟ αποτελούν εμπόλεμα μέρη στην Ουκρανία.
Η απάντηση της Ευρώπης υπήρξε τριπλή: στήριξη της Ουκρανίας, αύξηση των αμυντικών δαπανών σε μια προσπάθεια να καλυφθούν χρόνια υποεπένδυσης, και ενίσχυση της ανθεκτικότητας απέναντι σε επιθέσεις «γκρίζας ζώνης».
Ωστόσο, σύμφωνα με την ανάλυση των Financial Times, αυτά τα αναγκαία βήματα δεν θα μειώσουν επαρκώς τον μικρό, αλλά όχι αμελητέο, κίνδυνο ενός αμοιβαία καταστροφικού πολέμου με τη Ρωσία.
Οι αυξημένες αμυντικές δαπάνες μπορεί να βοηθήσουν στην αποτροπή του ρωσικού τυχοδιωκτισμού, όμως η αποτροπή είναι κάτι περισσότερο από ισχυρότερες ένοπλες δυνάμεις.
Τα ευρωπαϊκά μέλη του ΝΑΤΟ οφείλουν να αφιερώσουν εξίσου μεγάλη προσπάθεια στην αποφυγή του πολέμου, όση αφιερώνουν στην προετοιμασία για αυτόν.
Το «παράδοξο της ασφάλειας» και η επικίνδυνη ρητορική
Πολλές από τις δικλίδες ασφαλείας που υπήρχαν κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου έχουν πλέον εκλείψει.
Οι συμφωνίες ελέγχου των εξοπλισμών είναι ουσιαστικά ανύπαρκτες. Η αμοιβαία κατανόηση της θεωρίας της αποτροπής έχει εξατμιστεί. Οι διαδικασίες διαχείρισης της κλιμάκωσης είναι αδύναμες, ενώ οι αξιόπιστοι δίαυλοι στρατιωτικής ή πολιτικής επικοινωνίας με τη Ρωσία είναι ελάχιστοι και αντιπαραγωγικοί.
Αυτό συνεπάγεται υψηλότερο κίνδυνο οι δύο πλευρές να παρερμηνεύσουν η μία τις προθέσεις της άλλης. Οι φοιτητές διεθνών σχέσεων διδάσκονται αυτό που ονομάζεται «παράδοξο της ασφάλειας» (security paradox), κατά το οποίο δύο αντίπαλοι προχωρούν σε βήματα ενίσχυσης της άμυνάς τους, αλλά με τρόπους που ο άλλος ερμηνεύει ως επιθετικούς και ως απαιτούντες αμοιβαία απάντηση.
Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ένας φαύλος κύκλος κλιμάκωσης που καμία πλευρά δεν επιθυμεί τελικά. Όπως και το 1983, ενδέχεται να υπάρχει μικρότερος κίνδυνος μιας εσκεμμένης σύγκρουσης απ’ ό,τι εσφαλμένων εκτιμήσεων ή ατυχημάτων σε μια περίοδο υψηλής έντασης.
Όπως επισημαίνεται στο άρθρο των FT, ο κίνδυνος αυτός γίνεται ακόμη μεγαλύτερος εάν οι πολιτικοί χρησιμοποιούν πολεμοχαρή γλώσσα — κάτι που ερμηνεύεται πολύ εύκολα ως τυμπανοκρουσία πολέμου.
Μπορεί να είναι λογικό για το ΝΑΤΟ να διαθέτει σχέδια για την εξουδετέρωση της ρωσικής αεράμυνας γύρω από τον θύλακα του Καλίνινγκραντ. Δεν είναι όμως καθόλου λογικό όταν ένας υπουργός Εξωτερικών της ΕΕ το δηλώνει δημοσίως και στη συνέχεια ισχυρίζεται ότι οι παρατηρήσεις του δεν προορίζονταν για ρωσικά αυτιά.
Ανάγκη για διάλογο
Δεν υπάρχουν εύκολες λύσεις. Τα τελευταία χρόνια, ο διάλογος με τη Ρωσία υπήρξε αντιπαραγωγικός και χρωματίστηκε από την εμμονή του Βλαντίμιρ Πούτιν με αυτό που ο ίδιος αντιλαμβάνεται ως ιστορικές αδικίες.
«Υποτιμούμε με δικό μας κίνδυνο την πεποίθηση των Ρώσων ηγετών ότι η διεύρυνση του ΝΑΤΟ απειλεί την ασφάλειά τους. Δεν αποδέχονται ότι το ΝΑΤΟ είναι απλώς μια αμυντική συμμαχία», τονίζει ο Γκας.
Παρ’ όλα αυτά, σύμφωνα με τους Financial Times, οι ευρωπαϊκές χώρες θα πρέπει να αξιοποιήσουν όσο το δυνατόν περισσότερους διαύλους για να συνομιλήσουν με τη Ρωσία, τόσο για να εξηγήσουν πώς αντιλαμβάνονται την ευρωπαϊκή ασφάλεια όσο και για να διερευνήσουν δυνατότητες μείωσης των παρεξηγήσεων.
Αυτό απαιτεί μεγαλύτερη ενότητα απ’ όση έχουν επιδείξει μέχρι στιγμής οι ευρωπαϊκές χώρες.
Οι ηγέτες της ηπείρου θα πρέπει να ορίσουν εκπροσώπους που μπορούν να λειτουργήσουν ως οι κύριοι κομιστές μηνυμάτων σε αυτή την προσπάθεια διαλόγου — χωρίς να αποκλείουν άλλους από το να έρχονται σε επαφή με τη Ρωσία.
Οι χώρες μας θα μπορούσαν επίσης να κάνουν περισσότερα για να οξύνουν τη στρατηγική τους σκέψη πέρα από το αρχηγείο του ΝΑΤΟ. Εάν πρέπει να είμαστε έτοιμοι για πόλεμο με τη Ρωσία, οι ηγέτες της Ευρώπης πρέπει να έχουν επεξεργαστεί σε βάθος πώς θα λειτουργούσε στην πράξη η διαχείριση της κλιμάκωσης και η αντιμετώπιση κρίσεων.
Η βελτιωμένη στρατηγική κατανόηση θα βοηθούσε επίσης στην ευθυγράμμιση και την αποσαφήνιση των μηνυμάτων.
Η επιτυχής αποτροπή απαιτεί αποτελεσματική στρατιωτική ικανότητα, αλλά και προσεκτική σηματοδότηση των συνεπειών της επιθετικότητας με το σωστό μείγμα σαφήνειας και ασάφειας — κάτι που είναι ακόμη πιο σημαντικό όταν τα μηνύματα των ΗΠΑ είναι τόσο ασυνεπή.
Καταλήγοντας στους FT, ο Σάιμον Γκας υπενθυμίζει ένα ιστορικό προηγούμενο: το 1983, η Μάργκαρετ Θάτσερ αφιέρωσε μια ολόκληρη ημέρα σε ένα σεμινάριο με ειδικούς για να κατανοήσει τη Σοβιετική Ένωση — πώς λειτουργούσε, τι πίστευαν οι ηγέτες της, ποια ήταν τα δυνατά και τα αδύνατα σημεία της.
Οι σημερινοί ηγέτες μας δεν θα είχαν παρά να κερδίσουν αν επαναλάμβαναν αυτή την άσκηση. Η Θάτσερ ήταν δικαίως πεπεισμένη ότι η Δύση βρισκόταν σε μια συστημική αντιπαράθεση με τους Σοβιετικούς.
Πίστευε όμως ότι η απομόνωσή τους θα ήταν λάθος και ήθελε να είμαστε έτοιμοι για τη στιγμή που θα ερχόταν η αλλαγή. Έναν χρόνο αργότερα, υποδέχθηκε τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ στην ιστορική του επίσκεψη.
