Τι θα γινόταν αν μια ουσία που δημιουργήθηκε στο εργαστήριο μπορούσε να δραπετεύσει από τον περιορισμό της και να σπείρει τον όλεθρο στον φυσικό κόσμο σε τέτοιο βαθμό, ώστε να εξαφανίσει τη ζωή στη Γη σε μια στιγμή;
Αυτή η σκέψη πέρασε σίγουρα από το μυαλό του θρυλικού Αμερικανού συγγραφέα Κερτ Βόνεγκατ, ο οποίος εξέδωσε το μυθιστόρημα “Η Φούντα του Κληρονόμου” (Cat’s Cradle), το 1963. Στο βιβλίο, η κυβέρνηση των ΗΠΑ αναπτύσσει μια θανάσιμη ουσία γνωστή ως “ice-nine” – μια παράξενη μορφή νερού που παραμένει παγωμένη σε θερμοκρασία δωματίου και μπορεί να παγώσει ακαριαία το υγρό νερό μόλις έρθει σε επαφή μαζί του.
Τελικά, ένα μικρό κομμάτι ice-nine δραπετεύει στους ωκεανούς του πλανήτη, παγώνοντάς τους και τερματίζοντας ουσιαστικά τη ζωή στη Γη. Παραδόξως, αν και ο Βόνεγκατ δεν θα μπορούσε να το γνωρίζει εκείνη την εποχή, Σοβιετικοί επιστήμονες μελετούσαν με ζήλο ακριβώς εκείνη τη στιγμή αυτό που πίστευαν ότι ήταν μια νέα μορφή νερού.
Παρόμοια με το “ice-nine”, αυτό το νερό -που δημιουργήθηκε τοποθετώντας καθαρισμένο νερό σε δοχεία διαφορετικών σχημάτων- πάγωνε σε πολύ χαμηλότερες θερμοκρασίες (περίπου 204 °C.) και έβραζε σε πολύ υψηλότερες (περίπου 400 βαθμούς Φαρενάιτ) από το κανονικό νερό.
Η δημιουργία αυτού του τροποποιημένου νερού, που ανακαλύφθηκε από τον Σοβιετικό επιστήμονα Νικολάι Φεντιάκιν το 1962, τράβηξε τελικά την προσοχή του Μπόρις Ντεργιάγκιν, διευθυντή του Ινστιτούτου Φυσικοχημείας στη Μόσχα.
Ο Ντεργιάγκιν πείστηκε ότι αυτή η ουσία ήταν η πιο θερμοδυναμικά σταθερή μορφή του νερού και ότι οποιαδήποτε ποσότητα νερού ερχόταν σε επαφή μαζί της θα μετατρεπόταν ομοίως σε αυτή την τροποποιημένη εκδοχή. Σας θυμίζει κάτι;
Το “χάσμα του πολυ-νερού”: Όταν το Πεντάγωνο άρχισε να κυνηγά φαντάσματα
Αδυνατώντας να προκαλέσει μεγάλο ενδιαφέρον για το έργο του εκτός Σοβιετικής Ένωσης, ο Ντεργιάγκιν έδωσε τελικά μια διάλεξη στο Πανεπιστήμιο του Νότιγχαμ στην Αγγλία, όπου ο Βρετανός επιστήμονας Μπράιαν Πέθικα (διευθυντής του Ερευνητικού Εργαστηρίου της Unilever στο Τσέσαϊρ) έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Δίνοντας στην ουσία το όνομα «ανώμαλο νερό» (anomalous water), ο Πέθικα επιβεβαίωσε τα ευρήματα του Ντεργιάγκιν και δημοσίευσε τα αποτελέσματα στο περιοδικό Nature, διατυπώνοντας την υπόθεση ότι ίσως πυριτικά άλατα από το γυαλί είχαν διαρρεύσει στο νερό, δημιουργώντας ως αποτέλεσμα αυτή την παράξενη ουσία.
Αυτή η δημοσίευση έφερε τελικά την «ανακάλυψη» στο προσκήνιο. Περιοδικά και εφημερίδες έγραφαν για αυτή την παράξενη ουσία που θα μπορούσε να φέρει το τέλος του κόσμου, η οποία απέκτησε και ένα νέο όνομα: «polywater» (πολυ-νερό), ένας συνδυασμός των λέξεων «πολυμερισμένο» και «νερό».
Με τις ειδήσεις αυτές να γίνονται γνωστές στο αποκορύφωμα του Ψυχρού Πολέμου, το Πεντάγωνο άρχισε σύντομα να χρηματοδοτεί προσπάθειες για να «κλείσει το χάσμα του polywater» με τη Σοβιετική Ένωση, σύμφωνα με τη Wall Street Journal — και ο φόβος ήταν πραγματικός.
Σε μια έκδοση του Nature τον Οκτώβριο του 1969, για παράδειγμα, ένας φυσικός ονόματι Φρανκ Ντόναχιου έγραψε μια ανατριχιαστική προειδοποίηση που θα έμοιαζε απόλυτα ταιριαστή στις σελίδες του προφητικού μυθιστορήματος του Βόνεγκατ.
“Θεωρώ αυτό το πολυμερές ως το πιο επικίνδυνο υλικό στη Γη”, έγραψε ο Ντόναχιου. “Θεωρήστε το τον πιο θανατηφόρο ιό μέχρι να αποδειχθεί η ασφάλειά του”. Ενώ ο ενθουσιασμός (και ένας μικρός πανικός) είχε εδραιωθεί, ο θόρυβος γύρω από το πολυ-νερό, ενέπνευσε επίσης μια ομάδα σκεπτικιστών – κανένας από τους οποίους δεν ήταν πιο ένθερμος από τον Ντένις Ρουσσώ.
Μεταδιδακτορικός επιστήμονας στα εργαστήρια Bell Labs τότε, σε ηλικία 29 ετών, ο Ρουσσώ ήταν αποφασισμένος να αποδείξει ότι το πολυ-νερό δεν ήταν πραγματικό, καθώς είχε εντοπίσει υψηλές συγκεντρώσεις νατρίου, καλίου, άνθρακα, οξυγόνου και χλωρίου, που έμοιαζαν να δείχνουν ότι αυτά τα δείγματα νερού ήταν απλώς μολυσμένα με ιδρώτα.
Παθολογική Επιστήμη: Όταν η επιθυμία για ανακάλυψη θολώνει την κρίση
Το 1971, το περιοδικό Science δημοσίευσε αυτά τα ευρήματα, αποδεικνύοντας ουσιαστικά μια για πάντα ότι το πολυ-νερό δεν ήταν τίποτα περισσότερο από νερό μολυσμένο με ιδρώτα.
Σήμερα, η ιστορία του polywater αποτελεί ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα “παθολογικής επιστήμης“ – ενός φαινομένου όπου η επιθυμία να πιστέψει κανείς σε μια νέα ανακάλυψη υπερισχύει των απαιτήσεων για τεκμηριωμένες αποδείξεις.
Άλλα γνωστά παραδείγματα παθολογικής επιστήμης περιλαμβάνουν τις ακτίνες Ν (οι οποίες έχουν περιγραφεί και ως μαζική παραίσθηση) και την ψυχρή πυρηνική σύντηξη (η οποία ομοίως αψηφά πολλούς θεμελιώδεις νόμους της φύσης, αλλά παρ’ όλα αυτά κέρδισε σημαντική απήχηση και ενδιαφέρον).
Έτσι, παρά το γεγονός ότι δεν οδήγησε σε κάποια ουσιαστική πρόοδο, το polywater ενίσχυσε ένα πολύτιμο μάθημα: Στην επιστήμη, αν κάτι φαίνεται πολύ καλό για να είναι αληθινό, πιθανότατα δεν είναι.