Μια ανασκόπηση περισσότερων από 500 αναφορών κανιβαλιστικής συμπεριφοράς στα φίδια διαπιστώνει ότι αυτή έχει εμφανιστεί πολλαπλές φορές σε διαφορετικές εξελικτικές γραμμές, οδηγώντας τους ερευνητές στην υπόθεση ότι είναι επωφελής για τα φίδια υπό ορισμένες συνθήκες.
Ο κανιβαλισμός μπορεί να φαίνεται ως ένα σπάνιο και αφύσικο φαινόμενο, όμως οι επιστήμονες διατυπώνουν τη θεωρία ότι η συμπεριφορά αυτή έχει εμφανιστεί σε αρκετές εξελικτικές γραμμές φιδιών κατά τη διάρκεια της ιστορίας, πυροδοτούμενη συχνά από περιβαλλοντικούς στρεσογόνους παράγοντες.
Στο μικροσκόπιο 500 αναφορές κανιβαλισμού σε φίδια
Όταν οι ερευνητές εξέτασαν 500 αναφορές κανιβαλιστικής συμπεριφοράς σε διάφορα είδη φιδιών, διαπίστωσαν ότι ο κανιβαλισμός έχει εξελιχθεί ανεξάρτητα τουλάχιστον 11 φορές, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στις 2 Νοεμβρίου 2025 στο περιοδικό Biological Reviews.
Αυτές οι κανιβαλιστικές συμπεριφορές εκδηλώνονται σε ποικίλα πλαίσια, αλλά συνολικά ο κανιβαλισμός είναι συνηθισμένος και φαίνεται να αναδύεται επανειλημμένα επειδή είναι επωφελής για τα φίδια σε καταστάσεις όπου χρειάζεται να κάνουν οπορτουνιστικές διατροφικές επιλογές, προτείνουν οι ερευνητές.
«Για εμάς τους ανθρώπους, ο κανιβαλισμός είναι κάτι ασυνήθιστο – είναι κάτι παράξενο και αποκρουστικό», δήλωσε στο Live Science η Bruna Falcão, επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης και μεταπτυχιακή φοιτήτρια βιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Σάο Πάολο. «Για τα φίδια όμως, είναι καλό· είναι καλό για την οικολογική τους καταλληλότητα. Είναι στρατηγική».
Γνωστά παραδείγματα κανιβαλισμού στη φύση
Μερικά από τα πιο γνωστά παραδείγματα κανιβαλισμού στη φύση παρατηρούνται στις αράχνες και στα αλογάκια της Παναγίας (μάντεις) κατά τη διάρκεια του ζευγαρώματος, καθώς μπορεί να είναι επωφελές για τα θηλυκά να τρώνε τους συντρόφους τους.
«Ο κανιβαλισμός είναι διαδεδομένος σε όλο το ζωικό βασίλειο», δήλωσε στο Live Science ο Xavier Glaudas, βιολόγος και εξερευνητής του National Geographic, ο οποίος δεν συμμετείχε στη μελέτη.
Αν και παλαιότερα οι επιστήμονες θεωρούσαν αυτή τη συμπεριφορά δυσπροσαρμοστική (maladaptive) –δηλαδή ότι δεν είναι επωφελής για ένα είδος συνολικά– όλο και περισσότερες μελέτες που αναφέρουν τον κανιβαλισμό στα ζώα διατυπώνουν υποθέσεις για τους λόγους εξέλιξης αυτής της συμπεριφοράς.
Για παράδειγμα, θα μπορούσε να βοηθά τους γονείς να ελέγχουν το μέγεθος της γέννας, ή μπορεί να προκύπτει ως απόκριση στην περιορισμένη διαθεσιμότητα πόρων, ως μια μορφή ελέγχου του πληθυσμού ή ως μια καιροφυλακτική θηρευτική επιλογή. Η κανιβαλιστική συμπεριφορά στα φίδια εξιστορούνταν συνήθως σε σύντομες και μεμονωμένες αναφορές, δήλωσε ο Glaudas.
Για παράδειγμα, η ερευνητική του ομάδα περιέγραψε αρσενικά σαπίτες (Malpolon monspessulanus) να τρέφονται με θηλυκά φίδια στη Γαλλία — μια συμπεριφορά που πιστεύεται ότι υποκινείται από τους περιορισμένους τροφικούς πόρους, ειδικά σε περιόδους έλλειψης εκτός της αναπαραγωγικής περιόδου. (Θα θεωρούνταν ασυνήθιστο για τα αρσενικά να τρώνε τα θηλυκά κατά την αναπαραγωγική περίοδο, καθώς αυτό θα μείωνε τις ευκαιρίες ζευγαρώματος).
Η εξέλιξη του κανιβαλισμού
Εκτός από την ευρεία εξάπλωσή του στα φίδια, ο κανιβαλισμός έχει εξελιχθεί ανεξάρτητα σε διαφορετικές εξελικτικές γραμμές και περιοχές, σύμφωνα με τη μελέτη, η οποία συνδύασε πολυάριθμες αναφορές για να εξηγήσει αυτή τη συμπεριφορά. Η ερευνητική ομάδα συγκέντρωσε 503 περιπτώσεις καταγεγραμμένου κανιβαλισμού σε 207 είδη φιδιών.
Οι αναφορές κάλυπταν ένα ευρύ φάσμα ομάδων φιδιών, καθώς και όλες τις ηπείρους όπου ζουν φίδια, συμπεριλαμβανομένων καταγραφών τόσο από την άγρια φύση όσο και από συνθήκες αιχμαλωσίας. «Κανείς μας δεν περίμενε ότι… τα φίδια θα μπορούσαν να είναι τόσο κανιβαλιστικά, και κανείς δεν μιλούσε γι’ αυτό», δήλωσε η Falcão.
Ο κανιβαλισμός ήταν πιο συνηθισμένος στις οικογένειες Colubridae (Κολουβρίδες), Viperidae (Εχιδνίδες – Έχιδνες) και Elapidae (Ελαπίδες), σύμφωνα με τα ευρήματα της ομάδας. Οι Ελαπίδες (Elapidae), η οικογένεια φιδιών που περιλαμβάνει τις κόμπρες, αντιπροσώπευαν περίπου το 19% των αναφορών κανιβαλισμού. Αυτό δεν προκάλεσε ιδιαίτερη έκπληξη στους ερευνητές, καθώς οι κόμπρες είναι γνωστό ότι θηρεύουν άλλα φίδια στην άγρια φύση.
Σχεδόν τα μισά από τα είδη κανίβαλων φιδιών έχουν πολυφαγική (generalist) δίαιτα, σύμφωνα με τη μελέτη, και οι ερευνητές συνέδεσαν αυτή τη διατροφική ευελιξία με την κανιβαλιστική συμπεριφορά όταν αυτή κρίνεται απαραίτητη. Ωστόσο, ο Glaudas υπέδειξε ότι αυτή η σύνδεση μπορεί να μην είναι σαφής, καθώς οι ερευνητές χαρακτήρισαν ως πολυφαγικό μόνο το 47,7% των ειδών.
Οι αποδείξεις για αυτή τη σχέση θα ήταν ισχυρότερες εάν το ποσοστό ήταν υψηλότερο, δήλωσε ο ίδιος. «Όσον αφορά την ιδέα ότι ο κανιβαλισμός θα μπορούσε να είναι πιο συνηθισμένος στα πολυφαγικά είδη, είμαι λίγο πιο σκεπτικός σχετικά με τα δεδομένα που παρουσιάζονται», ανέφερε ο Glaudas.
Πού οφείλετε η κανιβαλιστική συμπεριφορά
Η κανιβαλιστική συμπεριφορά φαίνεται όντως να σχετίζεται με τη δομή των σιαγόνων, επομένως το αν ένα φίδι διαθέτει σαγόνια που μπορούν να ανοίξουν αρκετά ώστε να κατασπαράξει ένα άλλο φίδι αποτελεί βασικό παράγοντα. Δεν υπήρξαν αναφορές κανιβαλισμού σε είδη φιδιών που στερούνται αυτής της ικανότητας. «Όσο περισσότερο ψάχναμε, τόσο περισσότερες περιπτώσεις βρίσκαμε».
Όταν οι ερευνητές ανέλυσαν την κανιβαλιστική συμπεριφορά κατά τη διάρκεια της εξελικτικής ιστορίας των φιδιών, κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η συμπεριφορά αυτή εξελίχθηκε ανεξάρτητα τουλάχιστον 11 φορές σε όλο το εξελικτικό δέντρο των φιδιών.
Επειδή οι περισσότερες αναφορές κανιβαλισμού στα φίδια είναι ανεκδοτολογικές, ο Glaudas δήλωσε ότι η μελέτη παρέχει μια χρήσιμη επισκόπηση. Πρόκειται για μια «καλοδεχούμενη μελέτη που μας επιτρέπει να κατανοήσουμε καλύτερα τους συσχετισμούς του κανιβαλισμού στα φίδια», ανέφερε ο ίδιος.
Τα φίδια αποτελούν έναν ιδιαίτερα επιτυχημένο κλάδο του εξελικτικού δέντρου. Βρίσκονται σε όλες τις ηπείρους εκτός από την Ανταρκτική και έχουν προσαρμοστεί στους περισσότερους οικολογικούς θώκους, σημείωσαν οι συγγραφείς της μελέτης.
Επειδή η κανιβαλιστική συμπεριφορά εμφανίζεται σε πολλούς διαφορετικούς τύπους φιδιών σε όλο τον κόσμο, η Falcão δήλωσε ότι αυτό μπορεί να αντικατοπτρίζει την ικανότητά τους να προσαρμόζονται καιροφυλακτικά στις περιστάσεις τους. «Είναι πραγματικά εκπληκτικό το γεγονός ότι ο κανιβαλισμός εξελίχθηκε ανεξάρτητα 11 φορές στις γραμμές των φιδιών», σημείωσε.
Η ανασκόπηση δεν ήταν δυνατόν να συμπεριλάβει όλες τις αναφορές κανιβαλισμού στα φίδια —πολλές βρίσκονται σε παλαιότερα βιβλία και αρχεία που δεν είναι εύκολα προσβάσιμα— επομένως είναι πιθανό να υπάρχουν πολύ περισσότερα προς ανακάλυψη πάνω στο θέμα, κατέληξε η Falcão.
