Η ανακάλυψη σε αιγυπτιακό τάφο που ξαναγράφει την ιστορία της Ιατρικής – Τα χάλκινα εργαλεία 1.800 χρόνια πριν από τον Ιπποκράτη

Η ιστορία της ιατρικής είναι γεμάτη από σταθμούς που άλλαξαν την πορεία της ανθρωπότητας, με τον Ιπποκράτη να θεωρείται παγκοσμίως ο «πατέρας» της επιστήμης αυτής.

Τι συμβαίνει, όμως, όταν η αρχαιολογική σκαπάνη φέρνει στο φως ευρήματα που δείχνουν ότι εξελιγμένες ιατρικές πρακτικές εφαρμόζονταν σχεδόν δύο χιλιετίες πριν από τη γέννησή του;

Μια νέα, εντυπωσιακή ανακάλυψη στην καρδιά της Αιγύπτου έρχεται να ταράξει τα νερά της αρχαιολογίας, λύνοντας ένα μοναδικό μυστήριο:

Έναν αρχαίο τάφο γεμάτο με εξειδικευμένα εργαλεία, τα οποία ανήκαν σε έναν άνθρωπο που –τουλάχιστον στα χαρτιά– δεν ήταν καν γιατρός.

Αιγύπτιοι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν τον τάφο του Ουένι (Weni), ενός ανώτατου αξιωματούχου του Αρχαίου Βασιλείου, δίπλα στην πυραμίδα του βασιλιά Μερενρέ στη Σακκάρα.

Ανάμεσα στα ευρήματα περιλαμβάνονται δύο ξύλινες φιγούρες σε στάση λατρείας και χάλκινα εργαλεία που ενδέχεται να είναι ιατρικά. Καμία επιγραφή δεν αποκαλεί τον Ουένι γιατρό.

Πολλοί αιγυπτιακοί τάφοι αποκαλύπτουν το επάγγελμα του νεκρού που βρίσκεται στο εσωτερικό τους. Ένας γραφέας θάβεται με την παλέτα γραφής του, ένας στρατιώτης με τα όπλα του. Ο τάφος που μόλις ήρθε στο φως στη Σακκάρα σπάει αυτό το μοτίβο.

Στο ταφικό φρεάτιο ενός άνδρα ονόματι Ουένι, οι αρχαιολόγοι εντόπισαν αρκετά χάλκινα εργαλεία που μπορεί να χρησιμοποιούνταν στην ιατρική. Κι όμως, τα κείμενα που είναι χαραγμένα στον θάλαμό του δεν τον περιγράφουν ποτέ ως γιατρό.

Τον αποκαλούν δήμαρχο, ιερέα και αξιωματούχο του θησαυροφυλακίου. Το Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου ανακοίνωσε το εύρημα μετά την επίσκεψη του υπουργού Σερίφ Φατχί (Sherif Fathy) στην ανασκαφή.

Η ανασκαφή διεξάγεται από αιγυπτιακή αποστολή υπό το Ανώτατο Συμβούλιο Αρχαιοτήτων.

Η ομάδα εργάζεται στο νεκροταφείο του βασιλιά Μερενρέ, στο νότιο τμήμα της Σακκάρα, του μεγάλου νεκροταφείου της αρχαίας πρωτεύουσας, της Μέμφιδας.

Ο Μερενρέ ήταν φαραώ της Έκτης Δυναστείας και γιος του Πέπι Α’. Κυβέρνησε για περίπου μία δεκαετία γύρω στο 2280 π.Χ., την εποχή που ο Σαργκών του Ακκάδ έχτιζε την πρώτη αυτοκρατορία της Μεσοποταμίας.

Η πυραμίδα του είναι σήμερα σοβαρά κατεστραμμένη. Κάποτε είχε ύψος 52,5 μέτρα (172 πόδια). Βορειοδυτικά αυτού του μνημείου, η ομάδα αποκάλυψε έναν μασταμπά από πλίνθους (λάσπη και άχυρο).

Η λέξη προέρχεται από τα αραβικά και σημαίνει “πάγκος”, κάτι που του ταιριάζει απόλυτα: αυτού του είδους ο τάφος είναι ένας χαμηλός, μακρόστενος όγκος που κάθεται στο έδαφος σαν πάγκος.

Η κατασκευή περιλαμβάνει αρκετά ταφικά φρεάτια. Ένα από αυτά καταλήγει σε έναν ενεπίγραφο ταφικό θάλαμο, και αυτός ο θάλαμος ανήκει στον Ουένι.
Αυτό το νεκροταφείο έχει επιφυλάξει εκπλήξεις και στο παρελθόν.

Το 2022, μια άλλη αιγυπτιακή αποστολή ανακοίνωσε την ανακάλυψη πέντε τάφων με καλοδιατηρημένες τοιχογραφίες γύρω από την ίδια πυραμίδα. Ο ένας ανήκε στον Χένου (Henu), έναν αξιωματούχο που έφερε επίσης τον τίτλο του δημάρχου.

Ένας άλλος ανήκε στην Πέττυ (Petty), μια ιέρεια της Αθώρ, η οποία ήταν υπεύθυνη για την προσωπική φροντίδα του βασιλιά, σύμφωνα με τις αναφορές της εποχής.

Δήμαρχος, ιερέας και… χειρουργός; Οι μυστηριώδεις τίτλοι του Ουένι

Οι επιγραφές στον θάλαμο διασώθηκαν σε σχετικά καλή κατάσταση, γεγονός που επέτρεψε στους ερευνητές να διαβάσουν το όνομα του ιδιοκτήτη και τους περισσότερους από τους τίτλους του.

Σύμφωνα με τον Χισάμ Ελ-Λέιθι (Hisham El-Leithy), γενικό γραμματέα του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων, ο Ουένι ήταν “δήμαρχος”, “ιερέας σεμ”, “διευθυντής κάθε βασιλικής περισκελίδας”, “θησαυροφύλακας του Βασιλιά της Κάτω Αιγύπτου”, “μοναδικός σύντροφος” και “κύριος της πόλης Ελ Καμπ”.

Ο ιερέας “σεμ” εκτελούσε τις ταφικές τελετουργίες και στα ανάγλυφα των τάφων είναι εύκολο να εντοπιστεί, καθώς φοράει μια προβιά λεοπάρδαλης.

Ο “μοναδικός σύντροφος” ήταν ένας από τους υψηλότερους βαθμούς στην αυλή, ένα είδος επίσημα αναγνωρισμένου έμπιστου του βασιλιά. Η περισκελίδα (κίλτο) ήταν το πτυχωτό ένδυμα που τύλιγαν γύρω από τη μέση τους οι άνδρες εκείνη την εποχή, επομένως ένας τίτλος που αφορούσε την επίβλεψη “κάθε βασιλικής περισκελίδας” υποδηλώνει μια θέση πολύ κοντά στο πρόσωπο του βασιλιά και στα προσωπικά του αντικείμενα, αν και η ανακοίνωση δεν δίνει περισσότερες λεπτομέρειες.

Ο τίτλος του θησαυροφυλακίου συνδέει τον Ουένι με την Κάτω Αίγυπτο, το βόρειο μισό της χώρας. Ο τελευταίος τίτλος είναι ο πιο ενδιαφέρων, λόγω της περιοχής στην οποία αναφέρεται.

Η Ελ Καμπ, η αρχαία Νεχέμπ, βρίσκεται στην Άνω Αίγυπτο, περίπου 80 χιλιόμετρα νότια του Λούξορ. Ήταν η πόλη της θεάς-γύπα Νεχμπέτ και η πρωτεύουσα μιας από τις νότιες επαρχίες.
Έτσι, ο Ουένι είχε έναν επίσημο σύνδεσμο με μια πόλη που βρισκόταν πολύ μακριά, στα νότια της Σακκάρα, και παρ’ όλα αυτά θάφτηκε στο βασιλικό νεκροταφείο του βορρά.

Η ανακοίνωση δεν εξηγεί τον λόγο. Δεν διευκρινίζει αν ζούσε στη Μέμφιδα, αν ταξίδευε ανάμεσα στις δύο περιοχές ή αν κατείχε τον τίτλο της Ελ Καμπ κυρίως ως τιμητική διάκριση.

Τα σπάνια ξύλινα ειδώλια πάνω από τον ταφικό θάλαμο

Η ανασκαφή αποκάλυψε επίσης έναν μικρό θολωτό θάλαμο ακριβώς πάνω από αυτόν του Ουένι. Στο εσωτερικό του βρίσκονταν δύο ξύλινα αγαλματίδια σε στάση λατρείας, μια εύρεση που το υπουργείο χαρακτηρίζει ασυνήθιστη.

Ο Μοχάμεντ Αμπντέλ-Μπαντί (Mohamed Abdel-Badie), επικεφαλής του Τομέα Αιγυπτιακών Αρχαιοτήτων, δηλώνει ότι τα ευρήματα προσθέτουν νέες πληροφορίες για τον ταφικό εξοπλισμό και για τη χρήση του κάθε χώρου στο εσωτερικό ενός μασταμπά.

Η ανακοίνωση δεν διευκρινίζει ποιους αναπαριστούν οι φιγούρες ή ποια ακριβώς είναι η χειρονομία τους.

Αυτή η λεπτομέρεια θα γίνει γνωστή με τις μελλοντικές επιστημονικές δημοσιεύσεις.

Η ίδια κατασκευή απέδωσε επίσης μια ψευδόθυρα αφιερωμένη σε μια γυναίκα ονόματι Σεχέτ-Νεμπτί (Sekhet-Nebti). Οι ψευδόθυρες ήταν πέτρινες πλάκες λαξευμένες έτσι ώστε να μοιάζουν με πόρτα.

Σύμφωνα με τις αιγυπτιακές δοξασίες, το πνεύμα του νεκρού περνούσε μέσα από αυτές για να δεχτεί τις προσφορές των ζωντανών. Η ίδια ήταν ιέρεια της Αθώρ, της θεάς που συνδεόταν με την αγάπη, τη μουσική και τη μητρότητα, γεγονός που προσθέτει ένα ακόμη αποδεικτικό στοιχείο για τους θρησκευτικούς ρόλους που κατείχαν οι γυναίκες στο Αρχαίο Βασίλειο. Προς το παρόν, τίποτα δεν μαρτυρά πώς σχετιζόταν με τον Ουένι.

Τα οδοντικά προβλήματα που «μιλούν» για το παρελθόν

Ίσως το πιο ανθρώπινο κομμάτι της ανακάλυψης είναι ο ίδιος ο σκελετός του Ουένι. Ο Αμρ ελ-Τίμπι (Amr el-Tibi), επικεφαλής της αποστολής και γενικός διευθυντής της αρχαιολογικής περιοχής της Σακκάρα, δήλωσε ότι οι πρώτες μελέτες δείχνουν πως ο Ουένι πέθανε σε ηλικία άνω των 50 ετών, μια αξιοσημείωτη ηλικία για τα δεδομένα εκείνου του κόσμου.
Τα οστά δείχνουν προχωρημένη νόσο στα δόντια και στους ιστούς που τα περιβάλλουν, αυτό που σήμερα θα αποκαλούσαμε ουλίτιδα ή περιοδοντίτιδα.

Δείχνουν επίσης αλλοιώσεις που συνάδουν με σωματική καταπόνηση, η οποία επαναλαμβανόταν κατά τη διάρκεια της ζωής του. Αυτή η τελευταία λεπτομέρεια είναι περίεργη για έναν ανώτερο αξιωματούχο.

Τα καθήκοντα ενός δημάρχου, ενός ιερέα και ενός διαχειριστή του θησαυροφυλακίου δεν ταιριάζουν εκ πρώτης όψεως με κάποιον που έκανε βαριά σωματική εργασία.

Η ανακοίνωση δεν προσφέρει κάποια ερμηνεία, και μια προκαταρκτική έκθεση δεν μπορεί να προχωρήσει το ζήτημα πολύ περισσότερο. Σύμφωνα με το υπουργείο, τα δεδομένα θα συγκριθούν με άλλες ταφές προκειμένου να αναπαρασταθεί ο τρόπος με τον οποίο ζούσαν και αρρώσταιναν οι άνθρωποι εκείνης της εποχής.

Είναι ο ίδιος Ουένι; Το μυστήριο με τη διάσημη αρχαία αυτοβιογραφία

Κάθε αιγυπτιολόγος θα έχει ήδη προσέξει το όνομα. Ο Ουένι ο Πρεσβύτερος, γνωστός και ως Ούνι (Uni), είναι ένας από τους πιο γνωστούς αξιωματούχους ολόκληρου του Αρχαίου Βασιλείου.

Υπηρέτησε υπό τρεις βασιλείς, τον Τέτι, τον Πέπι Α’ και τον Μερενρέ, με τον τελευταίο να τον διορίζει κυβερνήτη ολόκληρης της Άνω Αιγύπτου.

Η αυτοβιογραφία του είχε χαραχθεί σε μια πέτρινη πλάκα στο παρεκκλήσι του στην Άβυδο και ήρθε στο φως από τον Ογκίστ Μαριέτ (Auguste Mariette) το 1860.

Περιγράφει πώς οργάνωσε αποστολές για τη μεταφορά λίθων για την πυραμίδα του Μερενρέ, μεταξύ των οποίων μια σαρκοφάγο, το κάλυμμά της και το πυραμίδιο (pyramidion), τον λίθο που στεφανώνει την κορυφή μιας πυραμίδας.

Ο δικός του τάφος είχε χαθεί για περισσότερο από έναν αιώνα, μέχρι που μια ομάδα με επικεφαλής την αιγυπτιολόγο Τζάνετ Ρίτσαρντς (Janet Richards) του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν τον εντόπισε στο μεσαίο νεκροταφείο της Αβύδου γύρω στο 1999.

Το κοινό όνομα είναι μια σύμπτωση που τραβάει την προσοχή, όμως η αιγυπτιακή ανακοίνωση δεν αφήνει να εννοηθεί καμία σχέση ανάμεσα στους δύο άνδρες. Οι τίτλοι που παραθέτει δεν περιλαμβάνουν αυτόν του κυβερνήτη της Άνω Αιγύπτου—τον πιο διάσημο τίτλο του Ουένι της Αβύδου—αν και η λίστα παρουσιάζεται ως αποσπασματική.

Πρόκειται, κατά πάσα πιθανότητα, για δύο διαφορετικά πρόσωπα, και η πλήρης μελέτη των επιγραφών αναμένεται να μας προσφέρει περισσότερες απαντήσεις.

Τα χάλκινα σύνεργα και το μεγάλο αρχαιολογικό αίνιγμα

Αυτό μας φέρνει σε εκείνο που έχει τραβήξει περισσότερο την προσοχή: Το σετ των εργαλείων που βρέθηκε στο ταφικό φρεάτιο του Ουένι.

Ο Αμπντέλ-Μπαντί τα περιγράφει ως πιθανώς ιατρικά και τονίζει ότι τέτοια κομμάτια είναι σχετικά σπάνια σε ταφικά περιβάλλοντα. Στη συνέχεια, προσθέτει μια περιπλοκή.
Οι επιγραφές στον θάλαμο δεν αναφέρουν ότι ο Ουένι ήταν γιατρός, επομένως η παρουσία των εργαλείων στο φρεάτιο απαιτεί περισσότερη έρευνα σχετικά με τη χρήση τους και τον τρόπο με τον οποίο σχετίζονται με τον νεκρό. Υπάρχουν προηγούμενα που επιβάλλουν προσοχή.

Στον τάφο του βεζίρη Ανχμαχόρ (Ankhmahor) στη Σακκάρα, από το 2330 π.Χ. περίπου, οι τοιχογραφίες δείχνουν ιατρικές επεμβάσεις, μεταξύ των οποίων και μια περιτομή.

Το 2006, η μούμια του Καρ (Qar), ενός βασιλικού γιατρού της Έκτης Δυναστείας, ανακοινώθηκε μαζί με μεταλλικά εργαλεία τα οποία ο τύπος παρουσίασε ως τα παλαιότερα χειρουργικά εργαλεία στον κόσμο.

Έκτοτε, ωστόσο, έχει επισημανθεί ότι τέτοιου είδους μικροσκοπικά εργαλεία εμφανίζονται σε πολλές ταφές αξιωματούχων με πολύ διαφορετικά επαγγέλματα, επομένως θα μπορούσαν να είναι συμβολικά αντικείμενα και όχι χρηστικός εξοπλισμός.

Το μέταλλο αποτελεί επίσης έναν σημαντικό παράγοντα. Ο μπρούντζος (χαλκός) είναι ένα κράμα με βάση τον χαλκό, και ο χαλκός ήταν το μέταλλο που δουλευόταν συχνότερα κατά το Αρχαίο Βασίλειο, επομένως η ανάλυση του κράματος στα αντικείμενα του Ουένι θα αποτελέσει ένα πολύ σημαντικό δεδομένο.

Ό,τι κι αν είναι, μιλάμε για μια χρονική περίοδο περίπου 1.800 χρόνια πριν από τον Ιπποκράτη, τον Έλληνα γιατρό που συχνά αποκαλείται πατέρας της ιατρικής, και πολύ πριν γραφτούν οι μεγάλοι αιγυπτιακοί ιατρικοί πάπυροι.

Αν τα αντικείμενα του Ουένι αποδειχθούν πραγματικά κλινικά εργαλεία, θα αποτελούσαν μια αξιοσημείωτη σπανιότητα.

Αν πρόκειται για τελετουργικές προσφορές, θα εξακολουθούσαν να μαρτυρούν κάτι για τον τρόπο με τον οποίο ένας ανώτερος αξιωματούχος φανταζόταν τη μεταθανάτια ζωή. Προς το παρόν, η αποστολή συνεχίζει τις αρχαιολογικές, αρχιτεκτονικές, γλωσσολογικές και καλλιτεχνικές της μελέτες.

Το ερώτημα γιατί ένας δήμαρχος χωρίς τίτλο γιατρού πήρε μαζί του αυτό το σετ εργαλείων παραμένει αναπάντητο.