Τα βασικά σημεία του άρθρου
- Ερευνητές ανέπτυξαν ένα μοριακά πλεγμένο ύφασμα που διαχωρίζει το βενζόλιο από το κυκλοεξάνιο, προσφέροντας έναν ενεργειακά αποδοτικό τρόπο χημικού διαχωρισμού.
- Σε εργαστηριακές δοκιμές, μία μόνο εφαρμογή του αυτοσυναρμολογούμενου υλικού απορρόφησε το 97,9% του βενζολίου, ενώ το ύφασμα μπορεί να θερμανθεί και να επαναχρησιμοποιηθεί.
- Η τεχνολογία έχει δοκιμαστεί προς βιομηχανική κλίμακα και υπόσχεται να περιορίσει το περιβαλλοντικό αποτύπωμα σε κλάδους παραγωγής νάιλον, χρωμάτων και απορρυπαντικών.
Πώς θα σας φαινόταν αν μια από τις αρχαιότερες ανθρώπινες τέχνες, η υφαντική, έκρυβε το μυστικό για να γίνουν τα σύγχρονα εργοστάσια πιο «πράσινα» και οικονομικά; Ενώ μέχρι σήμερα γνωρίζαμε τα υφάσματα ως υλικά για τα ρούχα και τα σπίτια μας, η επιστήμη μεταφέρει πλέον την τέχνη του αργαλειού στη νανοκλίμακα. Εκεί, οι χημικοί καταφέρνουν να «πλέξουν» μεμονωμένα μόρια μεταξύ τους, δημιουργώντας επαναστατικά φίλτρα που υπόσχονται να λύσουν μερικά από τα πιο δύσκολα και ενεργοβόρα προβλήματα της βαριάς βιομηχανίας.
Η μείωση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος της βιομηχανίας απαιτεί κάτι περισσότερο από την εύρεση καθαρότερων υλικών. Σημαίνει επίσης την εύρεση τρόπων ώστε οι βιομηχανικές διεργασίες να καταναλώνουν λιγότερη ενέργεια και να παράγουν λιγότερα επικίνδυνα υποπροϊόντα.
Μια πολλά υποσχόμενη προσέγγιση προέρχεται από έναν απροσδόκητο χώρο: Την αρχαία τέχνη της υφαντικής. Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Τέξας στο Όστιν και το Πανεπιστήμιο Zhejiang ανέπτυξαν ένα μοριακά πλεγμένο ύφασμα που μπορεί να διαχωρίσει το βενζόλιο από το κυκλοεξάνιο, δύο χημικές ουσίες που είναι διαβόητα δύσκολο να διαχωριστούν με συμβατικές μεθόδους.
Το υλικό θα μπορούσε να προσφέρει έναν πιο ενεργειακά αποδοτικό τρόπο διαχείρισης του χημικού διαχωρισμού, μειώνοντας δυνητικά τις ενεργειακές απαιτήσεις των βιομηχανιών που κατασκευάζουν νάιλον, χρώματα, πολυουρεθάνη, αφρούς επίπλων και απορρυπαντικά. Η έρευνα δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Nature.
Η ενεργειακή «μαύρη τρύπα» του βενζολίου και του κυκλοεξανίου
Το κυκλοεξάνιο είναι μια σημαντική βιομηχανική χημική ουσία που χρησιμοποιείται για την παρασκευή μιας σειράς καθημερινών προϊόντων. Συνήθως παράγεται από το βενζόλιο, μια γνωστή καρκινογόνο ουσία, η οποία μπορεί επίσης να παραμείνει ως ανεπιθύμητο υποπροϊόν.
Η απομάκρυνση του βενζολίου είναι απαραίτητη, ωστόσο οι δύο χημικές ουσίες έχουν σχεδόν ταυτόσημα σημεία βρασμού, γεγονός που καθιστά δύσκολο τον συμβατικό διαχωρισμό τους. Τα χημικά εργοστάσια βασίζονται συνήθως στην απόσταξη, μια διαδικασία που θερμαίνει τα μείγματα για να διαχωρίσει τις ουσίες ανάλογα με τα σημεία βρασμού τους.
Οι χημικές ουσίες με αρκετά διαφορετικά σημεία βρασμού μπορούν να εξατμιστούν σε διαφορετικές θερμοκρασίες, επιτρέποντας τη χωριστή συλλογή της καθεμίας. Το βενζόλιο και το κυκλοεξάνιο, ωστόσο, εξατμίζονται σχεδόν στην ίδια θερμοκρασία και τείνουν να διαχωρίζονται δύσκολα Η διαδικασία απαιτεί συχνά επιπλέον πρόσθετα και σημαντική ποσότητα ενέργειας.
«Απίστευτες ποσότητες ενέργειας δαπανώνται στον χημικό διαχωρισμό. Είναι μια από τις μεγαλύτερες “μαύρες τρύπες” ενέργειας στον σύγχρονο κόσμο», δήλωσε ο χημικός του Πανεπιστημίου του Τέξας στο Όστιν (UT), Jonathan Sessler, ένας από τους επικεφαλής συγγραφείς της μελέτης. «Κατά μία έννοια, αντιμετωπίζουμε την πρόκληση της βελτίωσης της αποδοτικότητας χρησιμοποιώντας μια από τις αρχαιότερες τεχνολογίες της ανθρωπότητας: την υφαντική. Είναι αξιοσημείωτο ότι η ίδια αρχή της διαπλοκής λειτουργεί και σε μοριακό επίπεδο».
Ένα ύφασμα πλεγμένο από μοριακά δίκτυα
Οι ερευνητές ανέπτυξαν ένα υλικό που αποτελείται από τέσσερα μοριακά δίκτυα, τα οποία πλέκονται πάνω και κάτω το ένα από το άλλο, σχηματίζοντας μια αλληλοσυνδεόμενη δομή. Κάθε στρώμα μπορεί να λάβει μία από τις δύο κατοπτρικές διατάξεις. Στη μία, τα δίκτυα διασταυρώνονται σε δεξιόστροφη σπείρα, ενώ στην άλλη ακολουθούν αριστερόστροφη σπείρα. Αυτή η ιδιότητα, γνωστή ως χειρομορφία (chirality), επιτρέπει στους ερευνητές να εναλλάσσουν τις δύο διατάξεις καθώς στοιβάζουν τα στρώματα.
Το υλικό που προκύπτει σχηματίζει ένα ελαστικό, παχύ ύφασμα που μπορεί να παγιδεύσει το βενζόλιο από ένα μείγμα. Η αλληλοσυνδεόμενη δομή του, η οποία αποτελείται από πολλαπλά νήματα, το καθιστά επίσης ισχυρότερο από τα συμβατικά υφάσματα που κατασκευάζονται με την ύφανση μεμονωμένων νημάτων σε ένα μόνο στρώμα. Σε αντίθεση με τα υλικά που απαιτούν περίπλοκες διαδικασίες κατασκευής, αυτό το μοριακό ύφασμα είναι αυτοσυναρμολογούμενο.
Η χημική του δομή καθοδηγεί με φυσικό τρόπο τα δίκτυα στη πλεκτή τους διάταξη. «Το όλο σύστημα συγκλίνει από μόνο του με βάση τη θεμελιώδη χημεία του, κάτι που είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακό επειδή επιτρέπει τη δημιουργία αυτών των νέων υλικών με εύκολο τρόπο», δήλωσε ο Sessler.
Απορρόφηση 97,9% και επαναχρησιμοποίηση
Το επαναχρησιμοποιήσιμο φιλτράρισμα θα μπορούσε να μειώσει τις ενεργειακές απαιτήσεις της βιομηχανίας. Το ύφασμα μπορεί επίσης να επαναχρησιμοποιηθεί. Αφού απορροφήσει το βενζόλιο από ένα χημικό μείγμα, οι ερευνητές θερμαίνουν το υλικό για να εξατμίσουν το παγιδευμένο βενζόλιο, προετοιμάζοντάς το για έναν νέο κύκλο διαχωρισμού.
Ο Sessler και η ομάδα του Πανεπιστημίου Zhejiang, με επικεφαλής τους καθηγητές Feihe Huang και Guangfeng Li, δοκίμασαν το υλικό χρησιμοποιώντας ένα μείγμα που περιείχε ίσες ποσότητες βενζολίου και κυκλοεξανίου. Μία μόνο εφαρμογή απορρόφησε το 97,9% του βενζολίου.
Πολλαπλά περάσματα θα μπορούσαν να προσφέρουν ακόμη μεγαλύτερο διαχωρισμό για διεργασίες που απαιτούν υψηλότερη καθαρότητα. Οι ερευνητές απέδειξαν επίσης ότι το υλικό θα μπορούσε να διαχωρίσει αρκετές ακόμη ενώσεις εμπορικού ενδιαφέροντος, υποδηλώνοντας ότι οι πιθανές εφαρμογές του εκτείνονται πέρα από το βενζόλιο και το κυκλοεξάνιο.
Τα επόμενα βήματα προς τη βιομηχανική κλίμακα
Στο Πανεπιστήμιο Zhejiang, η ομάδα κατέδειξε πώς το ύφασμα θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί σε μεγαλύτερη, βιομηχανική κλίμακα. Ωστόσο, δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμη κάποια οικονομική ανάλυση, επομένως το τελικό κόστος και η εμπορική του πρακτικότητα παραμένουν αβέβαια. Εάν η τεχνολογία αποδειχθεί βιώσιμη, θα μπορούσε να προσφέρει στους κατασκευαστές έναν τρόπο να μειώσουν την ενέργεια που απαιτείται για τον διαχωρισμό των βιομηχανικών χημικών ουσιών.
Η βελτίωση αυτών των διεργασιών θα μπορούσε να συμβάλει στον περιορισμό του περιβαλλοντικού αποτυπώματος της βιομηχανικής παραγωγής, ιδιαίτερα σε κλάδους που εξαρτώνται από το κυκλοεξάνιο και άλλες εμπορικά σημαντικές ενώσεις.
