Αν και για δεκαετίες η συγκατοίκηση στην Ελλάδα ταυτιζόταν σχεδόν αποκλειστικά με τα φοιτητικά χρόνια και την ανάγκη επιβίωσης στις μεγάλες πόλεις, σήμερα ένα διαφορετικό ηλικιακό κοινό έρχεται να ανατρέψει τα στερεότυπα. Άνθρωποι που έχουν περάσει τα δεύτερα ή τρίτα «-ήντα» και βρίσκονται στην τρίτη ηλικία, αναζητούν συγκατοίκους της ηλικίας τους, όχι μόνο ως λύση ανάγκης, αλλά ως συνειδητή επιλογή ζωής. Απορρίπτοντας την προοπτική του γηροκομείου και το αίσθημα ότι αποτελούν βάρος για τα παιδιά και τους συγγενείς τους, επιδιώκουν να δημιουργήσουν δομές συγκατοίκησης ηλικιωμένων, ένα φαινόμενο σχεδόν αχαρτογράφητο για την Ελλάδα. Όπως λένε στο enikos.gr, πρόκειται για μία απάντηση στη μοναξιά, στην οικονομική ασφυξία των πενιχρών συντάξεων και στον φόβο της κοινωνικής απομόνωσης.
Ρεπορτάζ: Κωνσταντίνα Χαϊνά
Δεν πρόκειται για μεμονωμένες περιπτώσεις, αλλά για δεκάδες ανθρώπους που οργανώνονται συλλογικά. Συγκεκριμένα, περισσότερα από 8.000 άτομα συμμετέχουν στην ομάδα «Συγκατοίκηση Φίλων 60+&60-, Θεσσαλονίκη» στο Facebook, όπου τα μέλη της αυτοπροσδιορίζονται ως baby boomers, ανταλλάσσοντας ιδέες και σκέψεις γύρω από την κοινή στέγη που οραματίζονται το μέλλον τους. Η δραστηριότητά τους, ωστόσο, δεν περιορίζεται στο διαδίκτυο, καθώς τα μέλη της ομάδας επιδιώκουν κάθε εβδομάδα να βρίσκονται διά ζώσης, με στόχο να γνωριστούν από κοντά και να χτίσουν σχέσεις που θα ξεπερνούν τα όρια της οθόνης.
Ο κ. Σάκης Καβακόπουλος, είναι ένας από τους εμπνευστές της πρωτοβουλίας που ξεκίνησε διαδικτυακά στη Θεσσαλονίκη το 2022, όταν ο ίδιος, τον Αύγουστο του συγκεκριμένου έτους προσπαθούσε να βρει σπίτι, και αντιλήφθηκε την κατάσταση που επικρατούσε στην αγορά με τα σπίτια και τα αυξημένα ενοίκια. «Τότε, ήταν το διάστημα που είχε αρχίσει να ανεβαίνει το κόστος της στέγης, σε σημείο που πολλές φορές ήταν απρόσιτο. Σκέφτηκα πως αρκετοί άνθρωποι βρίσκονται στην ίδια κατάσταση με εμένα» αναφέρει αρχικά στο enikos.gr και συμπληρώνει πως «ψάχνοντας, βρέθηκα μπροστά στην συγκεκριμένη ιδέα, της δημιουργίας δομών συγκατοίκησης ηλικιωμένων, η οποία έχει ήδη πραγματοποιηθεί σε άλλες χώρες της Ευρώπης».
«Με τον καιρό συνειδητοποιήσαμε πως αρκετός κόσμος έχει τις ίδιες ανάγκες με εμάς. Στόχος είναι να καταπολεμήσουμε την μοναξιά, η οποία φέρνει κατάθλιψη και πολλές αρρώστιες στην τρίτη ηλικία. Να γίνουμε φίλοι με ανθρώπους που έχουν μείνει μόνοι τους λόγω χωρισμού ή θανάτου του συντρόφου τους, και τα παιδιά τους λείπουν στο εξωτερικό ή ζουν σε κάποια άλλη πόλη. Είναι πολλοί εκείνοι που δυστυχώς μένουν μόνοι, και η ποιότητα της ζωής τους υποβαθμίζεται, γιατί όταν βγαίνουμε στην σύνταξη και μετά, ο μόνος που μας χτυπάει την πόρτα είναι η μοναξιά». Έτσι, γεννήθηκε η ιδέα για την δημιουργία κοινοτήτων αλληλοϋποστήριξης και αλληλοβοήθειας, όπως λέει ο κ. Καβακόπουλος και προσθέτει ότι αφορά «όσους είναι περίπου 60 ετών, με στόχο να υπάρχει αποδοχή και αλληλοκατανόηση, ώστε όταν έρθει η ώρα να πάρουμε αποφάσεις, να μπορούμε να συνεργαστούμε για την συγκατοίκηση».
Πώς είναι μία δομή συγκατοίκησης ηλικιωμένων
Μέχρι τότε, δίνεται μεγάλη βαρύτητα στην γνωριμία ανάμεσα στα μέλη, προκειμένου να «γίνουμε φίλοι και να κάνουμε διάφορες δραστηριότητες μαζί, γιατί γνωρίζουμε πως είναι δύσκολο να μείνεις μαζί με κάποιον άγνωστο. Έχουμε κάνει αρκετές συναντήσεις εδώ και 3 περίπου χρόνια, κάθε εβδομάδα. Παράλληλα, έχουμε αρκετά εγγεγραμμένα μέλη στον Πανελλήνιο Σύλλογο Ωφελούμενων Συγκατοίκησης 60+, ενώ δημιουργήσαμε και την ιστοσελίδα μας, όπου υπάρχουν ερωτηματολόγιο, χρήσιμες πληροφορίες και εγχειρίδιο για τη συγκατοίκηση».
Σύμφωνα με τον κ. Καβακόπουλο, τα μέλη είναι κοντά στη δημιουργία μίας δομής συγκατοίκησης ηλικιωμένων στη Θεσσαλονίκη, αλλά και στην Αθήνα που υπάρχουν εξίσου ενεργές ομάδες. Όπως λέει, έχουν εντοπίσει ήδη κτίρια που ανήκουν είτε σε ιδιώτες είτε σε ιδρύματα, και επιθυμούν να τα διεκδικήσουν και τα νοικιάσουν. «Ακολούθως, να βρούμε τα κεφάλαια και τις χρηματοδοτήσεις, ώστε να τα διαμορφώσουμε εσωτερικά, σε μικρά δίχωρα διαμερίσματα, ώστε ο κάθε συγκάτοικος να έχει την ιδιωτική του κατοικία, και να μπορεί να αποσύρεται όποτε το επιθυμεί. Αυτές οι δομές, συνήθως έχουν κοινή κουζίνα και αίθουσα συνεδριάσεων/εκδηλώσεων. Θέλουμε να δημιουργήσουμε μία κοινότητα ανθρώπων που μπορούν να συγκατοικήσουν μαζί, έχοντας και επαγγελματίες φροντιστές, γυμναστές και οτιδήποτε άλλο χρειάζεται. Όλα αυτά, θεωρώ πως μπορούμε να τα καταφέρουμε. Παράλληλα, αυτόν τον μήνα εκπρόσωπός μας από την Αθήνα θα συναντηθεί με τον Ευρωπαίο Επίτροπο Στέγασης, προκειμένου να καταθέσουμε τα αιτήματά μας και να ζητήσουμε θεσμική στήριξη, ενδεχομένως μέσω νομοθετικών ρυθμίσεων ή φορολογικών διευκολύνσεων, ώστε το εγχείρημα να γίνει πραγματικότητα στην Ελλάδα και να σταματήσει να υπάρχει και ο ηλικιακός ρατσισμός, με τον κίνδυνο της παραίτησης των μεγαλύτερων σε ηλικία ανθρώπων αλλά και της λογικής “εγώ μεγάλωσα και τώρα δεν με θέλει κανείς”».
Ακολουθώντας το παράδειγμα άλλων χωρών, όπως της Ολλανδίας, της Γαλλίας και της Γερμανίας, πραγματοποιούνται μία σειρά “μαθημάτων” στα μέλη, ώστε να γνωρίζουν όλοι περί τίνος πρόκειται για το μέλλον τους, αλλά και να ξέρουν τι απαιτείται σε μία συγκατοίκηση. «Δεν είναι όλοι έτοιμοι για συγκατοίκηση, και αυτό είναι κάτι που θα γίνει σταδιακά, όταν θα ωριμάσει ο καθένας μέσα μας και θα καταλάβει ότι αυτή είναι μία λύση. Από την άλλη, υπάρχουν και αυτοί που η πρωτοβουλία μας είναι σαν να τους έδωσε ξανά ζωή, και συνεχίζουν να έρχονται ενθουσιασμένοι στις συναντήσεις μας».
«Περάσαμε τις γιορτές όλοι μαζί»
Από την πλευρά της, η κα Ρίτσα Τζούτζου, που γνώρισε τον κ. Καβακόπουλο μέσω της ομάδας στο Facebook, και έκτοτε αποτελεί ενεργό μέλος της, αναφέρει στο enikos.gr πως τόσο πέρυσι, όσο και φέτος, γιόρτασε τα Χριστούγεννα και την Πρωτοχρονιά με μέλη της πρωτοβουλίας. «Ήρθαν άνθρωποι να φάμε όλοι μαζί, εκείνοι που ήταν μόνοι τους» και προσθέτει με χαμόγελο πως «όταν με ρώτησε η κόρη μου τι θα κάνω τις γιορτές, της απάντησα “έχουμε συνάντηση με την ομάδα!”».
Όπως λέει, η συμμετοχή της στην ομάδα την έκανε πιο δυνατή, και αντιλήφθηκε πως μπορεί να έχει δική της προσωπική ζωή. «Έμεινα ξαφνικά μόνη μου όταν πέθανε ο άνδρας μου, μεγάλωσα τα εγγόνια μου, και τώρα έχει αλλάξει η ψυχολογία μου. Απέκτησα ανεξαρτησία και το σημαντικότερο είναι πως δεν νιώθουμε μοναξιά. Αν και μπορούμε να περάσουμε τον χρόνο μας στα ΚΑΠΗ, όταν γυρίσουμε στα σπίτια μας, είμαστε μόνοι, ενώ αν είμαστε μέσα στη δομή, μπορούμε να στηρίζουμε ο ένας τον άλλον, ενώ είναι πιο εύκολο και το οικονομικό κομμάτι».
Όσον αφορά τις συναντήσεις των μελών, η κα Τζούτζου εξηγεί πως συμμετέχουν καθηγητές πανεπιστημίων και γιατροί που ουσιαστικά «μας εκπαιδεύουν σε θέματα υγείας, κοινωνικά, μας μιλούν για την άνοια, για την κατάθλιψη, για τις πρώτες βοήθειες. Εν ολίγοις, κάνουμε εκπαιδευτικά προγράμματα, δεν πίνουμε μόνο καφέ και τρώμε. Έχουμε γυμνάστρια που στο τέλος κάθε συνάντησης μας βάζει να κάνουμε ασκήσεις. Ωστόσο, δεν μπορώ να σας κρύψω πως δυσκολευτήκαμε πολύ να βρούμε χώρο που θα μας δεχόταν, γιατί είμαστε πολλοί ηλικιωμένοι και τους χαλάμε την βιτρίνα. Αναγκαστήκαμε πολλές φορές να κάνουμε τις συναντήσεις σε πατάρια καφετεριών».
Τα δύο σενάρια στην Αθήνα
Στην Αθήνα, η ομάδα στο Facebook «Κοινότητες Συγκατοίκησης ανθρώπων μεγαλύτερης ηλικίας “Νάμα”» αριθμεί πάνω από 10.000 μέλη, και όπως λέει η κα Μαλάμω Στεργίου στο enikos.gr, ενδέχεται μέσα στο 2026 να υπάρξει και το πρώτο διαμέρισμα συγκατοίκησης ηλικιωμένων.
«Ενώ το σκεφτόμαστε από πολύ νέοι να συγκατοικήσουμε, μετά για κάποιο λόγο το ξεχνάμε. Αυτή η ιδέα επανήλθε όταν συνειδητοποίησα ότι χρειάζομαι περισσότερη κοινωνικότητα, πέρα από τους φίλους μου έξω από το σπίτι. Αυτή η συντροφικότητα που μπορεί να έχει μία παρέα μέσα σε μία κατοικία, είναι θεραπευτική. Οπότε, από προσωπική ανάγκη, ξεκίνησε όλο αυτό το εγχείρημα».
Έτσι, το 2022, η κα Στεργίου ξεκίνησε την δική της έρευνα με την απορία, όπως λέει, «τι στο καλό συμβαίνει στον υπόλοιπο κόσμο, σε αυτές τις περιπτώσεις;» και ανακάλυψε πως στην Ευρώπη, στην Αμερική, στην Ιαπωνία και στην Ασία, η Πολιτεία αλλά και ο ιδιωτικός τομέας, δημιουργεί κοινότητες. «Εδώ δεν υπάρχει κάτι αντίστοιχο. Στην χώρα μας, η τρίτη ηλικία είναι παραμελημένη. Είμαστε εκτός παιχνιδιού και σε μία σκοτεινή πλευρά της κοινωνίας, μόνοι μας. Ο ηλικιακός ρατσισμός ζει και βασιλεύει, και αυτό το χάσμα γενεών είναι απαραίτητο να κλείσει. Όλοι έχουμε ανάγκη όλους, για αυτό και στο δικό μας εγχείρημα, μπορούν να συμμετέχουν και μονογονεϊκές οικογένειες».
Σύμφωνα με την ίδια, η συγκατοίκηση ηλικιωμένων είναι ένα εγχείρημα με πάρα πολλά πεδία, οπότε πρακτικά απαιτεί αρκετό χρόνο. «Εμείς έχουμε δύο σενάρια στο τραπέζι. Το πρώτο, πιο βραχυπρόθεσμο, είναι να βρούμε ένα μεγάλο διαμέρισμα για 5 άτομα για να το νοικιάσουμε, είτε από ιδιώτη, είτε μέσω φορέων. Αυτό ενδέχεται να πραγματοποιηθεί το 2026, και θεωρώ πως είναι μία πολύ καλή αρχή. Το δεύτερο σενάριο, είναι να βρεθεί ένα κτίριο, όπου θα συγκατοικήσουν 15-20 άτομα».
Στις συναντήσεις συμμετείχαν περίπου 30 άτομα, ενώ, όπως λέει η κα Στεργίου, «τα άτομα που είναι πιο “κοντά” στο εγχείρημα είναι περίπου 350. Παράλληλα, 60-80 άνθρωποι έχουν στείλει, μέσω του site μας, αίτημα ενδιαφέροντος για συγκατοίκηση. Οπότε θεωρώ πως είμαστε σε ένα πολύ καλό στάδιο για την υλοποίηση αυτής της ιδέας».
«Δεν θέλουμε να είμαστε η γιαγιά και ο παππούς που απλώς προσέχουμε τα εγγόνια»
Αξίζει να σημειωθεί, πως ανάλογη πρωτοβουλία αναπτύσσεται τόσο στον Βόλο, όσο και στην Πιερία. Η ομάδα στο Facebook «Κοινότητα Συμβίωσης Ενεργών Εν ηλικιωμένων Μαγνησίας» αριθμεί πάνω από 600 μέλη, ενώ όπως λέει στο enikos.gr η κα Έλενα Δημητρίου, ενεργά είναι 15-20 άτομα που συμμετέχουν σε κάθε συνάντηση που πραγματοποιείται κάθε Πέμπτη.
«Στις μικρότερες περιοχές είναι κάπως διαφορετικά τα πράγματα, γιατί υπάρχει η ντροπή, ο φόβος του να εκτεθούν οι άνθρωποι, για αυτό δεν είμαστε πολλοί στις συναντήσεις. Κάποιοι ζουν στην απομόνωση και δεν τολμούν να δοκιμάσουν κάτι διαφορετικό, που ίσως τους αλλάξει την ζωή» τονίζει και προσθέτει πως η πρωτοβουλία στον Βόλο ξεκίνησε περίπου μετά την περίοδο της καραντίνας. «Ζήσαμε απομονωμένοι και δεν μπορούσαμε να επικοινωνήσουμε, αλλά και λόγω των χαμηλών συντάξεων και κυρίως της μοναξιάς που μπορεί να νιώθει ένας ηλικιωμένος, σκεφτήκαμε να υλοποιήσουμε και εμείς μία τέτοια κοινότητα».
Όπως επισημαίνει η κα Δημητρίου, αυτό που επιθυμούν τα μέλη της κοινότητας είναι να συνεχίσουν να είναι ανεξάρτητα, όπως ήταν και στα προηγούμενα χρόνια της ζωής τους. «Μάθαμε να ζούμε αυτόνομα. Μπορεί να έχουμε παιδιά και εγγόνια, αλλά δεν θέλουμε να είμαστε απλά ο παππούς και η γιαγιά που τα προσέχουμε. Είμαστε η γενιά των baby boomers, και προσπαθούμε μέσω των συναντήσεων να είμαστε δημιουργικοί και ενεργοί στην κοινωνία. Συμμετέχουμε σε κοινωνικές δράσεις της πόλης, κάνουμε ομάδα ενδυνάμωσης ώστε να προχωράμε όλοι μαζί, και εάν υπάρχουν συγκρούσεις στην συγκατοίκηση να ξέρουμε πως να τις αντιμετωπίσουμε. Θα θέλαμε να είμαστε έτοιμοι όταν καταφέρουμε να βρούμε τον χώρο που θα μείνουμε, ο οποίος δεν είναι εύκολο να βρεθεί, γιατί δεν υπάρχει η κουλτούρα της συγκατοίκησης ηλικιωμένων».
Πανελλαδικά, τα μέλη των κοινοτήτων, είχαν προχωρήσει σε μία «πρόβα» συγκατοίκησης στην Αιδηψό, όπου παρέμειναν για 10 ημέρες. «Νοικιάσαμε ένα ξενοδοχείο, έναν χώρο, και μείναμε εκεί. Η αλήθεια είναι ότι ως εμπειρία ήταν πολύ όμορφη. Είμαστε η γενιά που λέγαμε και ως νέοι να συγκατοικήσουμε, οπότε, γιατί να μην το κάνουμε και τώρα;» προσθέτει η κα Δημητρίου χαμογελώντας.
