Τα βασικά σημεία του άρθρου
- Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προχωρά σε επανατοποθέτηση της στρατηγικής διεύρυνσης, ανοίγοντας τις πόρτες της ενιαίας αγοράς στα υποψήφια μέλη πολύ πριν από την επίσημη ένταξή τους.
- Το νέο μοντέλο «σταδιακής ενσωμάτωσης» υπόσχεται σημαντικά οικονομικά οφέλη, τα οποία όμως θα συνδέονται άμεσα με την πλήρη γεωπολιτική ευθυγράμμιση, τη διαφύλαξη της δημοκρατίας και την προστασία τεχνολογιών αιχμής.
- Στην Ουκρανία, τη Μολδαβία, την Αλβανία και το Μαυροβούνιο θα προσφερθούν «οδικοί χάρτες» για επιτάχυνση της ένταξης, ενώ για άλλες χώρες η διαδικασία συνεχίζει να καθυστερεί.
Σε μια τακτική επανατοποθέτηση της στρατηγικής διεύρυνσης προχωρά η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ανοίγοντας τις πόρτες της ενιαίας αγοράς στα υποψήφια μέλη πολύ πριν από την επίσημη ένταξή τους.
Το νέο μοντέλο «σταδιακής ενσωμάτωσης» υπόσχεται σημαντικά οικονομικά οφέλη, τα οποία όμως θα συνδέονται άμεσα με την πλήρη γεωπολιτική ευθυγράμμιση, τη διαφύλαξη της δημοκρατίας και την προστασία τεχνολογιών αιχμής από αντίπαλες δυνάμεις.
Σταδιακή ενσωμάτωση με ανταλλάγματα
Όπως αποκαλύπτει προσχέδιο πρότασης της Κομισιόν που περιήλθε στη γνώση του Politico, η Ευρωπαϊκή Ένωση ετοιμάζεται να ανοίξει την τεράστια οικονομία της στα κράτη που βρίσκονται στην «αίθουσα αναμονής» για την ένταξή τους, υπό την προϋπόθεση ότι θα συνταχθούν με το μπλοκ απέναντι σε εχθρικά κράτη και βιομηχανικούς ανταγωνιστές.
Στα υποψήφια προς ένταξη κράτη, ορισμένα από τα οποία περιμένουν επί δεκαετίες, θα προσφερθεί μια πρωτοφανής «σταδιακή ενσωμάτωση» στην ενιαία αγορά.
Αυτή θα περιλαμβάνει εμπόριο χωρίς φραγμούς και συμμετοχή σε ερευνητικά προγράμματα, την ίδια ώρα που οι αιτήσεις τους θα βρίσκονται υπό επεξεργασία.
«Η ενιαία αγορά αποτελεί την πρώτη προτεραιότητα για την οικονομική σύγκλιση», αναφέρεται στην επισκόπηση των «προ-ενταξιακών» οφελών που θα προσφερθούν στις υποψήφιες χώρες.
«Η νωρίτερη ενσωμάτωση θα δημιουργήσει ευκαιρίες για τις επιχειρήσεις της Ένωσης, θα ενισχύσει τις ευρωπαϊκές αλυσίδες αξίας και θα μειώσει τις στρατηγικές εξαρτήσεις. Η Επιτροπή θα προσδιορίσει τα πεδία όπου η επαληθευμένη κανονιστική ευθυγράμμιση και η ικανότητα επιβολής επιτρέπουν τη βαθύτερη συμμετοχή στην έρευνα, την καινοτομία και τη βιομηχανική συνεργασία, καθώς και την ευρύτερη πρόσβαση στην αγορά. Προτεραιότητα θα πρέπει να δοθεί στις ευκαιρίες που προωθούν τις προετοιμασίες ένταξης και καλύπτουν κοινές οικονομικές και στρατηγικές ανάγκες».
Ο ρόλος του Αλεξάντρ Αντάμ και ο «οδικός χάρτης» των Βαλκανίων
Η αναθεώρηση αυτή, της οποίας ηγείται ο κορυφαίος σύμβουλος της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, Αλεξάντρ Αντάμ, πρώην βοηθός του Γάλλου προέδρου Εμανουέλ Μακρόν, αναμένεται να αναμορφώσει ριζικά την προσεγγιση της ΕΕ προς τις γειτονικές χώρες.
Όπως σημειώνει το Politico, επί του παρόντος σχεδόν όλα τα οικονομικά οφέλη της στενότερης συνεργασίας διατηρούνται αποκλειστικά για τα πλήρη μέλη, την ώρα που κανένα νέο κράτος δεν έχει ενταχθεί στην ΕΕ μετά την Κροατία το 2013.
Στο πλαίσιο της δέσμης μέτρων του Αντάμ, στην Ουκρανία, τη Μολδαβία, την Αλβανία και το Μαυροβούνιο θα προσφερθούν «οδικοί χάρτες» με στόχο την επιτάχυνση της διαδικασίας ένταξης τα επόμενα χρόνια.
Αντίθετα, για άλλες χώρες, όπως η Βόρεια Μακεδονία, το Κόσοβο, η Βοσνία-Ερζεγοβίνη, η Σερβία και η Τουρκία, η διαδικασία συνεχίζει να καθυστερεί — τροφοδοτώντας τους φόβους ότι θα απομακρυνθούν ή θα διολισθήσουν εγγύτερα στη Ρωσία ή την Κίνα.
Γεωπολιτική ευθυγράμμιση και «κόκκινες γραμμές» στην τεχνολογία
Σύμφωνα με το σχέδιο της Κομισιόν, τα οικονομικά οφέλη θα εξαρτώνται άμεσα από την υποστήριξη που θα παρέχουν οι υποψήφιες χώρες στους στόχους της εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ.
Η πρόσβαση στην ενιαία αγορά θα προϋποθέτει ότι δεν θα μοιράζονται τεχνολογίες ζωτικής σημασίας με εχθρικά κράτη και εμπορικούς ανταγωνιστές.
«Καθώς η βιομηχανική ενοποίηση και η ενοποίηση της αγοράς βαθαίνουν, η συμμετοχή σε ευαίσθητους τομείς πρέπει να συνοδεύεται από συνεργασία στον έλεγχο των επενδύσεων, τους ελέγχους των εξαγωγών, την εφαρμογή των κυρώσεων και την προστασία ευαίσθητων τεχνολογιών», αναφέρεται στο έγγραφο της επισκόπησης.
«Οι αξιολογήσεις της πρόσβασης θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τη στρατηγική ευθυγράμμιση, τις κρίσιμες εξαρτήσεις και την ικανότητα διαχείρισης κινδύνων στις υποδομές και τις αλυσίδες εφοδιασμού. Όταν αυτοί οι όροι δεν πληρούνται, το πεδίο εφαρμογής της συμμετοχής θα πρέπει να αναπροσαρμόζεται βάσει του εκάστοτε ισχύοντος μηχανισμού».
Μεταξύ των τομέων που εξετάζονται για στενότερη συνεργασία περιλαμβάνονται οι ημιαγωγοί, οι κβαντικές τεχνολογίες, η βιοτεχνολογία, η τεχνητή νοημοσύνη και το διάστημα, όπως αναφέρει το Politico.
Η περιοδεία της Φον ντερ Λάιεν και η αντίδραση του Κοσόβου
Η πρόεδρος της Κομισιόν, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, μεταβαίνει την Τετάρτη στην Αλβανία στο πλαίσιο της περιοδείας της στα Δυτικά Βαλκάνια, ενώ θα επισκεφθεί επίσης το Κόσοβο και τη Βόρεια Μακεδονία.
Μιλώντας στο Politico, ο πρωθυπουργός του Κοσόβου, Αλμπίν Κούρτι, υπογράμμισε τη σημασία της πρωτοβουλίας. «Η σταδιακή ενσωμάτωση θα πρέπει να είναι απτή για τους πολίτες και τις επιχειρήσεις μας», δήλωσε.
«Θέλουμε μεγαλύτερη πρόσβαση στην ενιαία αγορά της ΕΕ, στα ευρωπαϊκά κονδύλια και τα χρηματοδοτικά σχήματα, καθώς και σε κοινά προγράμματα σε τομείς όπως η ενέργεια, η ψηφιοποίηση, η έρευνα, η εκπαίδευση και οι υποδομές».
«Υποστηρίζουμε τη σταδιακή ενσωμάτωση, αλλά αυτή πρέπει να αποτελεί μονοπάτι προς την πλήρη συμμετοχή στην ΕΕ, όχι μια παράλληλη διαδικασία ή ένα υποκατάστατό της. Το Κόσοβο είναι έτοιμο να πράξει το μέρος που του αναλογεί», πρόσθεσε ο Κούρτι.
Το έγγραφο της επισκόπησης ξεκαθαρίζει πάντως ότι ο τελικός στόχος παραμένει η πλήρης ένταξη.
«Η προσχώρηση, ωστόσο, απαιτεί χρόνο: οι υποψήφιες χώρες πρέπει να ολοκληρώσουν μια αυστηρή διαδικασία βασισμένη στην αξία τους και να υλοποιήσουν ευρείες και διαρκείς μεταρρυθμίσεις. Αυτός ο χρόνος θα πρέπει να αξιοποιηθεί πλήρως στρατηγικά, τόσο για την προετοιμασία της Ένωσης για μια διευρυμένη σύνθεση όσο και για την εμβάθυνση της σταδιακής ενσωμάτωσης σε τομείς κοινού ενδιαφέροντος».
Το κείμενο προειδοποιεί επίσης ότι τα προνόμια μπορούν να ανακληθούν: «Όταν αυτές οι υποχρεώσεις δεν εκπληρώνονται, η συμμετοχή πρέπει να παραμένει αναστρέψιμη. Η πρόσβαση θα πρέπει να αναστέλλεται ή να αφαιρείται όταν αυτό δικαιολογείται».
Εσωτερικές αλλαγές στην ΕΕ και το «μάθημα» από την Ουγγαρία
Τα σημερινά κράτη-μέλη της ΕΕ έχουν εκφράσει έντονη ανησυχία για το ενδεχόμενο εισδοχής νέων χωρών που στη συνέχεια θα μπορούσαν να αθετήσουν τις δεσμεύσεις τους και να ανατρέψουν βασικές πολιτικές.
Όπως υπενθυμίζει το Politico, υπό τον πρώην πρωθυπουργό Βίκτορ Όρμπαν, η Ουγγαρία χρησιμοποίησε επανειλημμένα το βέτο της για να μπλοκάρει κυρώσεις κατά της Ρωσίας και τη βοήθεια προς την Ουκρανία.
Η επισκόπηση του Αντάμ —η οποία αναμένεται να παρουσιαστεί σε ανώτερους αξιωματούχους στις 6 Οκτωβρίου— θα προτείνει νέους όρους για τα νέα μέλη, ώστε να διασφαλιστεί ότι δεν θα υπάρξει οπισθοδρόμηση στη δημοκρατία και το κράτος δικαίου.
«Η διαδικασία προσχώρησης πρέπει να καθιερώσει κάτι περισσότερο από μια νομική ευθυγράμμιση», σημειώνεται στο κείμενο.
«Οι θεσμοί πρέπει να λειτουργούν στην πράξη και οι μεταρρυθμίσεις πρέπει να αντέχουν στον χρόνο. Επομένως, η παρακολούθηση, τα κίνητρα και η επιβολή θα πρέπει να αποτελούν ένα συνεχές πλαίσιο που θα εκτείνεται πέρα από την προσχώρηση».
Αλλαγές στη λήψη αποφάσεων χωρίς αναθεώρηση Συνθηκών
Για να αντιμετωπιστεί η διεύρυνση, η ίδια η ΕΕ θα πρέπει να αλλάξει εσωτερικά. Σύμφωνα με τις διαπιστώσεις του εγγράφου που επικαλείται το Politico, το μπλοκ μπορεί να τροποποιήσει τους κανόνες του ώστε να καταστεί λιγότερο ευάλωτο στα βέτο μεμονωμένων κρατών, χωρίς να χρειαστεί να ανοίξουν ξανά τα θεμελιώδη άρθρα του ευρωπαϊκού δικαίου — εξέλιξη που θα μπορούσε να πυροδοτήσει εθνικά δημοψηφίσματα.
«Η Επιτροπή υποστηρίζει την αλλαγή των Συνθηκών όπου είναι απαραίτητο, αλλά θεωρεί ότι τα μέτρα που είναι ήδη διαθέσιμα βάσει των Συνθηκών θα πρέπει να προχωρήσουν τώρα», καταλήγει η έκθεση.
Μεταξύ των επιλογών που εξετάζονται είναι η διεύρυνση των αποφάσεων που λαμβάνονται με ειδική πλειοψηφία.
«Η ψηφοφορία με ειδική πλειοψηφία αποτελεί ήδη τον γενικό κανόνα βάσει των Συνθηκών, αλλά η ομοφωνία παραμένει σε αρκετούς στρατηγικά σημαντικούς τομείς. Καθώς τα μέλη αυξάνονται, ο κίνδυνος καθυστερήσεων ή μπλοκαρίσματος πιθανότατα θα αυξηθεί».
Οι λεγόμενες «ρήτρες γέφυρας», που επιτρέπουν τη λήψη αποφάσεων με πλειοψηφία αντί για ομοφωνία, θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη διευκόλυνση της υιοθέτησης κυρώσεων, την ανταπόκριση σε κρίσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την αποστολή πολιτικών αποστολών σε ζώνες συγκρούσεων.
Ωστόσο, σημειώνεται ότι οι ρήτρες αυτές απαιτούν ομόφωνη στήριξη από τα κράτη-μέλη για να ενεργοποιηθούν.
Οι ηγέτες της ΕΕ θα κληθούν να τοποθετηθούν επίσημα για το μέλλον της διεύρυνσης και τις προσφορές προς τις υποψήφιες χώρες στη διήμερη Σύνοδο Κορυφής στις Βρυξέλλες, στις 15 Οκτωβρίου.
Η νέα επίτροπος Διεύρυνσης της Κομισιόν, Μάρτα Κος, δήλωσε ότι οι νέες προτάσεις, σε συνδυασμό με τη στήριξη των ευρωπαϊκών πρωτευουσών, προσφέρουν την ευκαιρία για ένα «φθινόπωρο της διεύρυνσης», κατά το οποίο μπορούν να γίνουν πρωτοφανείς αλλαγές.