Μια νέα αρχαιολογική ανακάλυψη στο Τσαταλχογιούκ της κεντρικής Μικράς Ασίας ρίχνει φως στις κοινωνικές αλλαγές που συνέβησαν στον εμβληματικό αυτό νεολιθικό οικισμό πριν από 9.000 χρόνια.
Ο εντοπισμός οκτώ βρεφικών σκελετών δίπλα σε ένα ιδιόμορφο ταφικό συγκρότημα, το οποίο οι ανασκαφείς αποκαλούν «Σπίτι των Νεκρών», προσφέρει νέα δεδομένα για τον τρόπο με τον οποίο οι κάτοικοι οργάνωναν τις τελετουργίες και τον κοινοτικό τους χώρο.
Το εύρημα αυτό αποτυπώνει μια σημαντική καμπή στην εξέλιξη της προϊστορικής κοινότητας, καθώς μαρτυρά μια ριζική μεταβολή στις ταφικές πρακτικές των τελευταίων κατοίκων της πόλης.
Αρχαιολόγοι στο Τσαταλχογιούκ ανακάλυψαν τα κατάλοιπα οκτώ βρεφών, κανένα εκ των οποίων δεν ήταν μεγαλύτερο από περίπου έξι μηνών, δίπλα σε ένα ασυνήθιστο ταφικό συγκρότημα που οι ανασκαφείς αποκαλούν «Σπίτι των Νεκρών».
Η ανακάλυψη αυτή έγινε σε ένα τμήμα του οικισμού ηλικίας 9.000 ετών, το οποίο αποκαλύπτει μια εντυπωσιακή αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο οι τελευταίοι νεολιθικοί κάτοικοί του οργάνωναν τον θάνατο, τις τελετουργίες και τον κοινοτικό χώρο.
Όταν οι νεκροί «μετακόμισαν» έξω από τα σπίτια των ζωντανών
Οι ταφές των βρεφών εντοπίστηκαν στην Ανατολική Περιοχή του ανατολικού τύμβου στο Τσαταλχογιούκ, το μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO στην πεδιάδα του Ικονίου, στην κεντρική Μικρά Ασία.
Η περιοχή φαίνεται να κατοικήθηκε κατά τους τελευταίους αιώνες χρήσης του Ανατολικού Τύμβου, λίγο πριν η εγκατάσταση μετατοπιστεί προς τον γειτονικό Δυτικό Τύμβο. Αυτό που καθιστά την ανακάλυψη ιδιαίτερα σημαντική είναι το αρχαιολογικό της πλαίσιο.
Κατά το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας του Τσαταλχογιούκ, οι νεκροί δεν διαχωρίζονταν από τους ζωντανούς. Οι άνθρωποι έθαβαν τους συγγενείς τους κάτω από τα δάπεδα και τις υπερυψωμένες πλατφόρμες των σπιτιών στα οποία συνέχιζαν να κατοικούν.
Ωστόσο, οι ανασκαφές στο ανατολικό τμήμα του τύμβου αποκαλύπτουν τώρα κάτι διαφορετικό: Ένα συγκρότημα κτιρίων που προφανώς δημιουργήθηκε για δραστηριότητες που δεν ήταν πρωτίστως οικιακές.
Άποψη του ανασκαμμένου νεολιθικού οικισμού στο Τσαταλχογιούκ της κεντρικής Τουρκίας. Φωτογραφία: Abdullah Doğan / AA
Ένα κτίριο αφιερωμένο αποκλειστικά στους νεκρούς
Οι ανασκαφείς έδωσαν σε μία από αυτές τις δομές το χαρακτηριστικό όνομα «Σπίτι των Νεκρών», αφού εντόπισαν 18 ανθρώπινες ταφές μέσα στα μικρά εσωτερικά της διαμερίσματα.
Ο διευθυντής ανασκαφών του Τσαταλχογιούκ, καθηγητής Αλί Οζάν, δήλωσε στο Πρακτορείο Anadolu ότι το συγκρότημα δεν φαίνεται να χρησιμοποιούνταν για την καθιερωμένη καθημερινή ζωή. Σύμφωνα με τον Οζάν, οι ταφές εντοπίστηκαν σε θαλάμους που συνδέονται με μια δομή, η οποία ήταν οργανωμένη γύρω από έναν ανοιχτό χώρο.
Οι οκτώ νεοανακαλυφθέντες σκελετοί βρεφών εντοπίστηκαν ακριβώς δίπλα σε αυτό. Η ανθρωπολογική εξέταση δείχνει ότι όλοι ανήκαν σε μωρά, με το μεγαλύτερο να υπολογίζεται ότι ήταν μόλις έξι μηνών.
Οι ερευνητές μελετούν τώρα τόσο τα κατάλοιπα όσο και το αρχαιολογικό τους πλαίσιο για να προσδιορίσουν τι ακριβώς συνέβαινε σε αυτό το τμήμα του οικισμού κατά την τελευταία φάση του Τσαταλχογιούκ.
Το «Σπίτι των Νεκρών» δεν είναι απλώς μια ταμπέλα που επινοήθηκε για την πρόσφατη ανακοίνωση. Προηγούμενη έρευνα της ομάδας που εργάζεται στην Ανατολική Περιοχή του Τσαταλχογιούκ έχει αναγνωρίσει τη δομή ως Κτίριο 173, το οποίο σε ακαδημαϊκές δημοσιεύσεις ερμηνεύεται ως οστεοφυλάκιο ή νεκρικός οίκος.
Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο Άνταμ Μιτσκιέβιτς του Πόζναν αναφέρουν ότι το κτίριο δεν χρησιμοποιούνταν ως συμβατική κατοικία. Το εσωτερικό του άλλαζε με την πάροδο του χρόνου και σταδιακά χωρίστηκε σε μια σειρά από μικρότερα δωμάτια ή θαλάμους, ορισμένα από τα οποία συνδέονταν με ανθρώπινες ταφές.
Αυτό καθιστά το κτίριο ασυνήθιστο ακόμη και για το Τσαταλχογιούκ, έναν οικισμό διάσημο για το γεγονός ότι κρατούσε τους νεκρούς του σε εξαιρετικά κοντινή απόσταση.
Τσαταλχογιούκ: Εκεί όπου οι άνθρωποι ζούσαν πάνω από τους νεκρούς τους
Εκατοντάδες ταφές που έχουν ανασκαφεί σε ολόκληρο το Τσαταλχογιούκ δείχνουν ότι ο θάνατος ήταν άρρηκτα συνδεδεμένος με την οικιακή ζωή. Μια μελέτη του 2025 για το ταφικό αρχείο της τοποθεσίας σημειώνει ότι τα ανθρώπινα κατάλοιπα τοποθετούνταν συνήθως κάτω από τα δάπεδα και τις πλατφόρμες των σπιτιών, συχνά ενώ τα ίδια τα κτίρια κατοικούνταν ακόμη.
Οι ενήλικες κατελάμβαναν συχνά τάφους κάτω από υπερυψωμένες πλατφόρμες, ενώ τα βρέφη και τα πολύ μικρά παιδιά μπορούσαν να ταφούν σε ένα ευρύτερο φάσμα σημείων μέσα στα σπίτια.
Η βιοαρχαιολογική έρευνα έχει καταγράψει εκατοντάδες άτομα από την τοποθεσία. Οι περισσότερες πρωτογενείς ταφές αφορούσαν σώματα τοποθετημένα σε έντονα μαζεμένη (εμβρυϊκή) στάση μέσα σε λάκκους κάτω από τα οικιακά δάπεδα.
Αντί να δημιουργούν νεκροταφεία σε απόσταση, οι κάτοικοι του Τσαταλχογιούκ ενσωμάτωναν επανειλημμένα τους νεκρούς στην αρχιτεκτονική της καθημερινής ζωής. Με βάση αυτό το υπόβαθρο, ένα κτίριο που προφανώς ήταν αφιερωμένο κυρίως στους νεκρούς αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία.
Ένα τελετουργικό κτίριο στην αντίπερα όχθη του ανοιχτού χώρου
Ο Οζάν δήλωσε στο Πρακτορείο Anadolu ότι οι ανασκαφείς έχουν εντοπίσει ένα ακόμη ασυνήθιστο κτίριο στην απέναντι πλευρά του ανοιχτού χώρου. Οι πλατφόρμες, ο διάκοσμος των τοίχων, τα τοποθετημένα κέρατα ζώων και τα πήλινα ανάγλυφα οδήγησαν τους αρχαιολόγους να εξετάσουν το ενδεχόμενο αν αυτό εξυπηρετούσε κάποιον τελετουργικό σκοπό.
Η ακαδημαϊκή έρευνα από την Ανατολική Περιοχή παρέχει περαιτέρω λεπτομέρειες. Η δομή, η οποία αναγνωρίστηκε ως Κτίριο 174, περιλάμβανε πολυάριθμες πλατφόρμες και θρανία, μαζί με διακοσμημένα αρχιτεκτονικά στοιχεία.
Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο Άνταμ Μιτσκιέβιτς το περιέγραψαν ως μια μοναδική ανακάλυψη στο πλαίσιο των μακροχρόνιων ανασκαφών στο Τσαταλχογιούκ, σημειώνοντας ότι κανένα παρόμοιο κτίριο δεν είχε τεκμηριωθεί στην τοποθεσία κατά τις προηγούμενες τρεις δεκαετίες εργασιών πεδίου.
Μια παρουσίαση σε συνέδριο από τον Αρκάντιους Μαρτσίνιακ προχωρά ακόμη περισσότερο, περιγράφοντας την Ανατολική Περιοχή κατά τους τελευταίους αιώνες του Τσαταλχογιούκ ως μια μη οικιστική ζώνη, χτισμένη γύρω από μια μεγάλη ανοιχτή πλατεία.
Αυτή περιλάμβανε ένα νεκρικό κτίριο, μια τελετουργική δομή και ένα ακόμη κτίριο που περιείχε μια ασυνήθιστη συγκέντρωση από εσκεμμένα εναποτεθειμένα αντικείμενα. Το ευρύτερο πλαίσιο αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο μπορούμε να κατανοήσουμε τις οκτώ ταφές των βρεφών.
Δεν βρέθηκαν απλώς δίπλα σε ένα ακόμη νεολιθικό σπίτι. Βρίσκονταν δίπλα σε ένα σύμπλεγμα κτιρίων που συνδέεται όλο και περισσότερο με τον θάνατο, τις τελετές και με δραστηριότητες αποκομμένες από την καθιερωμένη οικιακή ζωή.
Το Τσαταλχογιούκ άλλαζε πρόσωπο λίγο πριν την εγκατάλειψη του Ανατολικού Τύμβου
Τα ευρήματα αυτά χρονολογούνται σε μια κρίσιμη περίοδο για την ιστορία του Τσαταλχογιούκ. Ο Οζάν δήλωσε στο Πρακτορείο Anadolu ότι το ανασκαμμένο τμήμα της Ανατολικής Περιοχής άρχισε να κατοικείται γύρω στο 6250 π.Χ.
Για ένα σύντομο χρονικό διάστημα, η δραστηριότητα στον Ανατολικό Τύμβο συνέπεσε χρονικά με την κατοίκηση του αναδυόμενου Δυτικού Τύμβου, προτού ο ανατολικός οικισμός τελικά εγκαταλειφθεί.
Η UNESCO χρονολογεί την κύρια νεολιθική κατοίκηση του Ανατολικού Τύμβου σε γενικές γραμμές μεταξύ 7400 και 6200 π.Χ., ενώ ο Δυτικός Τύμβος διασώζει τη συνέχεια του οικισμού κατά τη Χαλκολιθική περίοδο.
Ο ανατολικός τύμβος περιλαμβάνει 18 κύρια στρώματα κατοίκησης και διατηρεί τα περίφημα, πυκνοδομημένα σπίτια από πλιθιά για τα οποία είναι γνωστό το Τσαταλχογιούκ.
Ωστόσο, η έρευνα στην Ανατολική Περιοχή δείχνει ότι κατά τους τελευταίους αιώνες του οικισμού, αυτό το οικείο αστικό μοτίβο είχε αρχίσει να αλλάζει. Οι πυκνοί οικοδομικοί ιστοί σπιτιών έδιναν όλο και περισσότερο τη θέση τους, σε ορισμένες περιοχές, σε πιο διαχωρισμένα και εξειδικευμένα κτίρια.
Το «Σπίτι των Νεκρών», η γειτονική τελετουργική δομή και, τώρα, οι οκτώ ταφές βρεφών ενδέχεται επομένως να εντάσσονται σε μια ευρύτερη αναδιοργάνωση της ζωής στο Τσαταλχογιούκ, λίγο πριν ένας από τους πιο γνωστούς νεολιθικούς οικισμούς του κόσμου μετατοπιστεί δυτικότερα.
Προς το παρόν, οι ίδιοι οι σκελετοί των βρεφών αφήνουν το κεντρικό ερώτημα αναπάντητο. Οι αρχαιολόγοι δεν έχουν εξακριβώσει γιατί οκτώ πολύ μικρά παιδιά θάφτηκαν μαζί σε αυτή τη συγκεκριμένη τοποθεσία, αν οι θάνατοί τους συνδέονταν μεταξύ τους ή πώς οι τάφοι τους σχετίζονταν χρονολογικά με το ταφικό συγκρότημα.
Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα θα εξαρτηθούν από την περαιτέρω αρχαιολογική και ανθρωπολογική ανάλυση.
