Ένα τραύμα ηλικίας περίπου 75.000 ετών, διατηρημένο στην αριστερή ωμοπλάτη ενός Νεάντερταλ, φέρνει στο προσκήνιο ένα βίαιο περιστατικό από την προϊστορική Μέση Ανατολή. Σύμφωνα με ερευνητές του Πανεπιστημίου του Κέμπριτζ, η κυκλική οπή που εντοπίστηκε στο οστό ενδέχεται να προκλήθηκε από αιχμηρό ξύλινο δόρυ, το οποίο διαπέρασε το σώμα του ατόμου και πιθανότατα προκάλεσε τον θάνατό του.
Το εύρημα, που προέρχεται από το περίφημο σπήλαιο Σάνινταρ στο Ιρακινό Κουρδιστάν, ενδέχεται να αποτελεί μία από τις αρχαιότερες γνωστές ενδείξεις θανατηφόρας βίας μεταξύ ανθρώπων με τη χρήση αιχμηρού ξύλινου δόρατος στο αρχαιολογικό αρχείο.
Το σπήλαιο Σάνινταρ και η ανακάλυψη των οστών
Το σπήλαιο Σάνινταρ, στους πρόποδες των βουνών του Ιρακινού Κουρδιστάν, συγκαταλέγεται στους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους παγκοσμίως για τη μελέτη των Νεάντερταλ. Στην περιοχή έχουν εντοπιστεί και ταυτοποιηθεί κατάλοιπα αρκετών ατόμων του είδους, τα οποία έζησαν πριν από περίπου 50.000 έως 75.000 χρόνια.
Τα οστά του συγκεκριμένου Νεάντερταλ ανακαλύφθηκαν το 2020 και ονομάστηκαν «Shanidar A», από την ονομασία του σπηλαίου. Η αριστερή ωμοπλάτη του διατηρήθηκε σχεδόν ακέραιη, προστατευμένη κάτω από περίπου 7,5 μέτρα βράχων και ιζημάτων επί περίπου 75.000 χρόνια.
Εκτός από την ωμοπλάτη, οι αρχαιολόγοι εντόπισαν ένα σχεδόν πλήρες δεξί χέρι, δύο αριστερά πλευρά, ένα τμήμα δεξιού πλευρού και επτά δόντια. Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, οι ερευνητές εκτιμούν ότι το άτομο ήταν περίπου 45 ετών όταν πέθανε.
Το ξύλινο δόρυ που διαπέρασε το σώμα
Το στοιχείο που ξεχώρισε κατά την εξέταση των οστών ήταν μια κυκλική οπή στην αριστερή ωμοπλάτη. Η ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου του Κέμπριτζ εκτιμά ότι το τραύμα προκλήθηκε από αιχμηρό ξύλινο δόρυ.
Σύμφωνα με την ανασύνθεση του περιστατικού, το όπλο εισήλθε στο σώμα από την μπροστινή πλευρά της αριστερής θωρακικής κοιλότητας και κινήθηκε προς το εσωτερικό του κορμού. Κατά τη διαδρομή του, φέρεται να τραυμάτισε τον πνεύμονα και πιθανότατα μεγάλες αρτηρίες, προτού διαπεράσει την αριστερή ωμοπλάτη.
Η έκταση και η θέση του τραύματος υποδηλώνουν ότι το χτύπημα ήταν εξαιρετικά σοβαρό και πιθανότατα θανατηφόρο. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι το εύρημα ενδέχεται να αποτελεί μία από τις πρώτες ενδείξεις χρήσης αιχμηρών ξύλινων δοράτων στην προϊστορική Μέση Ανατολή.
Η σημασία της ανακάλυψης είναι ιδιαίτερη, καθώς τα ξύλινα όπλα διατηρούνται πολύ δυσκολότερα στο αρχαιολογικό αρχείο από ό,τι τα λίθινα ή τα οστέινα αντικείμενα. Έτσι, τα τραύματα που εντοπίζονται σε ανθρώπινα οστά μπορούν να προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για τη χρήση τους, ακόμη και όταν το ίδιο το όπλο δεν έχει διασωθεί.
Ατύχημα στο κυνήγι ή σκόπιμη επίθεση;
Παρά τη σοβαρότητα του τραύματος, οι συνθήκες κάτω από τις οποίες συνέβη το περιστατικό παραμένουν αβέβαιες. Ένα ενδεχόμενο είναι ο Νεάντερταλ να τραυματίστηκε θανάσιμα κατά τη διάρκεια κυνηγιού, εξαιτίας κάποιου ατυχήματος με το δόρυ.
Ωστόσο, οι ερευνητές εξετάζουν και το ενδεχόμενο της σκόπιμης άσκησης βίας. Η θέση του τραύματος, σε συνδυασμό με τη δύναμη που φαίνεται ότι απαιτήθηκε για να διαπεράσει το όπλο το σώμα, οδήγησε στην εκτίμηση ότι ενδέχεται να επρόκειτο για εσκεμμένο και θανατηφόρο χτύπημα προς την περιοχή της καρδιάς.
Εάν επιβεβαιωθεί αυτή η ερμηνεία, το εύρημα θα προσφέρει σημαντικές ενδείξεις για τη φύση των συγκρούσεων μεταξύ Νεάντερταλ. Παράλληλα, υπογραμμίζει ότι η διάκριση ανάμεσα σε ένα ατύχημα και μια σκόπιμη επίθεση δεν είναι πάντοτε δυνατή μόνο από τα οστά, ακόμη και όταν αυτά διατηρούν σαφή ίχνη τραυματισμού.
Ένας παλαιότερος τραυματισμός στο πρόσωπο
Η εξέταση των καταλοίπων αποκάλυψε επίσης ενδείξεις σοβαρού τραυματισμού στο πρόσωπο, ο οποίος εκτιμάται ότι είχε συμβεί τουλάχιστον έναν χρόνο πριν από τον θάνατο του ατόμου.
Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία προήλθε από το τμήμα ενός κοπτήρα που είχε διασωθεί. Οι επιστήμονες εντόπισαν σημαντική συσσώρευση οδοντικής πλάκας που είχε ασβεστοποιηθεί, δηλαδή οδοντικής τρυγίας, κατά μήκος της εκτεθειμένης ρίζας του δοντιού.
Η παρουσία της τρυγίας υποδηλώνει ότι το δόντι παρέμεινε στο στόμα για αρκετό χρονικό διάστημα μετά τον τραυματισμό. Το στοιχείο αυτό ενισχύει την εκτίμηση ότι ο Νεάντερταλ είχε υποστεί ισχυρό χτύπημα στο μπροστινό μέρος του προσώπου, αλλά επέζησε για ένα διάστημα μετά το περιστατικό.
Η χρονική απόσταση ανάμεσα στον παλαιότερο τραυματισμό και τον θάνατό του έχει ιδιαίτερη σημασία. Υποδηλώνει ότι το άτομο πιθανότατα συνέχισε να ζει μετά τον τραυματισμό, γεγονός που ανοίγει το ενδεχόμενο να έλαβε βοήθεια από άλλα μέλη της ομάδας του.
Τι αποκαλύπτουν τα ευρήματα για τη ζωή των Νεάντερταλ
Οι τραυματισμοί που καταγράφηκαν στα οστά του Shanidar A προσφέρουν μια σπάνια εικόνα των κινδύνων που αντιμετώπιζαν οι Νεάντερταλ, αλλά και της κοινωνικής ζωής τους, αναφέρει το ΑΠΕ-ΜΠΕ.
Από τη μία πλευρά, το τραύμα στην ωμοπλάτη αποτελεί πιθανή ένδειξη θανατηφόρας βίας με τη χρήση ξύλινου όπλου. Από την άλλη, ο παλαιότερος τραυματισμός στο πρόσωπο και τα στοιχεία που υποδηλώνουν ότι το άτομο επέζησε για τουλάχιστον έναν χρόνο μετά από αυτόν ενισχύουν την άποψη ότι οι Νεάντερταλ μπορούσαν να επιβιώνουν από σοβαρούς τραυματισμούς, ενδεχομένως χάρη στη βοήθεια άλλων.
Παρά τα σημαντικά στοιχεία, οι επιστήμονες δεν μπορούν να προσδιορίσουν με βεβαιότητα αν ο θάνατος προήλθε από σκόπιμη επίθεση ή από ατύχημα κατά τη διάρκεια του κυνηγιού. Ούτε μπορεί να αποδειχθεί αποκλειστικά από τα συγκεκριμένα ευρήματα ποια ακριβώς μορφή φροντίδας δέχθηκε το άτομο μετά τον προηγούμενο τραυματισμό του.
Η ανακάλυψη, ωστόσο, προσθέτει ένα σημαντικό κομμάτι στη μελέτη της συμπεριφοράς των Νεάντερταλ και της χρήσης όπλων κατά την Παλαιολιθική εποχή.
Τα αποτελέσματα της έρευνας δημοσιεύθηκαν στο επιστημονικό περιοδικό Scientific Reports, συμβάλλοντας στη συζήτηση για τη βία, την επιβίωση και τις κοινωνικές σχέσεις των Νεάντερταλ στη Μέση Ανατολή πριν από περίπου 75.000 χρόνια.
