Οι αρχαιολογικές εργασίες προληπτικού χαρακτήρα που συνδέονται με την κατασκευή του νέου Palazzo della Cultura στην περιοχή Orto Fontanelle, στη Γέλα (Σικελία), έφεραν στο φως ένα εύρημα ιδιαίτερης σημασίας. Η ανακάλυψη αυτή επαναπροσδιορίζει πτυχές της βιοτεχνικής παραγωγής και των τελετουργικών πρακτικών στην αρχαία ελληνική αποικία.
Οι λεπτομέρειες της γραφίδας
Πρόκειται για μια γραφίδα (stilus) κατασκευασμένη από οστό, εξαιρετικής δεξιοτεχνίας και σε εκπληκτική κατάσταση διατήρησης, η οποία χρονολογείται προσωρινά στον 5ο αιώνα π.Χ.
Η μοναδικότητα του αντικειμένου, το οποίο περιγράφεται από τους ειδικούς ως “unicum” (μοναδικό στο είδος του) χωρίς άμεσα παράλληλα στον αρχαιολογικό κατάλογο της περιόδου, έγκειται τόσο στην υλική του αρτιότητα όσο και στην περίπλοκη εικονογραφία που παρουσιάζει, ανοίγοντας νέες οδούς ερμηνείας σχετικά με τη χρήση και τη συμβολική αξία των εργαλείων των τεχνιτών στον κλασικό ελληνικό κόσμο.
Η ανακάλυψη έλαβε χώρα υπό την επιστημονική διεύθυνση του αρχαιολόγου Gianluca Calà, ο οποίος ενεργούσε εκ μέρους του Δήμου της Γέλας και εντός του πλαισίου εποπτείας που είχε θεσπιστεί από την Εφορεία Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Καλτανισέτα, υπό τη διεύθυνση της Daniela Vullo.
Οι παρεμβάσεις παρακολούθησης, καθιερωμένες σε δημόσια έργα που επηρεάζουν εδάφη με ιστορικό δυναμικό, όχι μόνο έφεραν στο φως αυτό το εργαλείο, αλλά κατέστησαν επίσης δυνατή την ταυτοποίηση των υπολειμμάτων μιας μεγάλης συνοικίας της ελληνιστικής περιόδου, η οποία βρίσκεται επί του παρόντος σε προκαταρκτική φάση μελέτης.
Το άμεσο πλαίσιο του ευρήματος αντιστοιχεί σε μια περιοχή βιοτεχνικής παραγωγής εντός αυτής της συνοικίας, η οποία χαρακτηρίζεται από μια πλακόστρωτη επιφάνεια και ερείπια κατασκευών που έχουν καταρρεύσει, όπου γινόταν η κατασκευή αγγείων και ειδωλίων.
Η γραφίδα, με μήκος 13,2 εκατοστά, παρουσιάζει έναν βαθμό επεξεργασίας που υπερβαίνει την απλή λειτουργική χρησιμότητα. Στο πάνω άκρο της έχει σκαλιστεί μια ανδρική κεφαλή, η οποία αναγνωρίζεται εύλογα ως αναπαράσταση του Διονύσου με τη μορφή ερμαϊκής στήλης — ενός τύπου γλυπτού που αποτελείται από έναν πεσσό στον οποίο επιστέφεται μια προτομή.
Το κεντρικό τμήμα του τεχνουργήματος απεικονίζει, σκαλισμένη με την ίδια σχολαστικότητα, την μορφή ενός όρθιου φαλλού.
Αυτός ο διονυσιακός και φαλλικός εικονογραφικός συνδυασμός, πάνω σε ένα οργανικό και εύθραυστο υπόστρωμα όπως το οστό, υποδηλώνει έντονα ένα συμβολικό και τελετουργικό φορτίο που συνόδευε το εργαλείο.
Ο Gianluca Calà, διευθυντής της ανασκόπησης, υπογράμμισε τη λεπτότητα και τη σπανιότητα του αντικειμένου, επισημαίνοντας την απουσία γνωστών άμεσων συγκρίσεων μέχρι σήμερα.
Εξήγησε ότι, αν και η κύρια λειτουργία μιας γραφίδας με αυτά τα χαρακτηριστικά ήταν η χάραξη σχεδίων ή επιγραφών σε πήλινες επιφάνειες πριν από το ψήσιμο, η εκλεπτυσμένη διακόσμηση και η εγγενής ευθραυστότητα του οστού υποδηλώνουν μια χρήση που πιθανότατα ξεπερνούσε την καθαρά χρηστική λειτουργία.
Ο Calà έκανε μια σύγχρονη αναλογία για να εικονογραφήσει την πιθανή φύση του: θα μπορούσε να είναι ένα αντικείμενο που κατείχε και επεδείκνυε κάποιος για την εγγενή του αξία, παρόμοιο με μια πένα πολυτελείας που φυλάσσεται σε ένα γραφείο ως σύμβολο κοινωνικής θέσης ή αφοσίωσης, παρά ως ένα καθημερινό εργαλείο.
Αυτή η ερμηνεία ευθυγραμμίζεται με την υπόθεση που διατύπωσε η έφορος Daniela Vullo, η οποία πρότεινε ότι η γραφίδα μπορεί να είχε σχεδιαστεί ως αναθηματική προσφορά (τάμα) προοριζόμενη για μια θεότητα, συνδεόμενη ίσως με την προστασία του εργαστηρίου, την καλλιτεχνική έμπνευση ή τη δημιουργική γονιμότητα.
Το πλαίσιο και η ερμηνεία της ανακάλυψης
Το εύρημα εντάσσεται μέσα σε μια σαφή στρωματογραφική αλληλουχία. Οι χώροι της βιοτεχνικής συνοικίας, συμπεριλαμβανομένης της πλακόστρωτης περιοχής όπου πρέπει να λάμβανε χώρα η δραστηριότητα, υπέστησαν μια δομική κατάρρευση κατά την αρχαιότητα.
Τα συντρίμμια που προέκυψαν από αυτή την κατάρρευση επαναχρησιμοποιήθηκαν στη συνέχεια επί τόπου (in situ) ως υλικό πλήρωσης ή εξομάλυνσης του εδάφους· μια συνηθισμένη διαδικασία η οποία, στη συγκεκριμένη περίπτωση, λειτούργησε ως χρονοκάψουλα, επιτρέποντας τη διατήρηση της εύθραυστης γραφίδας μέχρι τις μέρες μας.
Το αρχαιολογικό στρώμα που την περιείχε χρονολογείται, σε συμφωνία με την τυπολογία του αντικειμένου, στην κλασική περίοδο, συγκεκριμένα στον 5ο αιώνα π.Χ., μια εποχή ακμής για την ελληνική Γέλα.
Οι αρχαιολογικές εργασίες πεδίου στο οικόπεδο, οι οποίες ξεκίνησαν μετά την ανακάλυψη κεραμικών θραυσμάτων κατά τη διάρκεια των τεχνικών έργων, έχουν προσωρινά ανασταλεί στη συγκεκριμένη περιοχή του ευρήματος, δεδομένου ότι το κύριο κατασκευαστικό έργο του Μεγάρου Πολιτισμού (Palazzo della Cultura) διατηρεί το χρονοδιάγραμμα και τον σκοπό του.
Παρόλα αυτά, όπως εξήγησε ο Calà, η ανακάλυψη ενεργοποίησε αμέσως τα πρωτόκολλα προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς. Το αντικείμενο βρίσκεται τώρα εν αναμονή μιας σχολαστικής διαδικασίας καθαρισμού και αποκατάστασης στο εργαστήριο, διαδικασίες απαραίτητες για τη στερέωση του οστέινου υλικού, την ανάδειξη των λεπτομερειών της γλυπτικής και την προετοιμασία του για μελλοντική έκθεση.
Οι θεσμικές δηλώσεις αντικατοπτρίζουν τη σημασία που αποδίδεται στην ανακάλυψη.
Ο περιφερειακός σύμβουλος Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Σικελικής Ταυτότητας, Francesco Paolo Scarpinato, υπογράμμισε τη συνεχή ικανότητα της περιοχής της Γέλας να επιστρέφει σημαντικά κομμάτια ιστορίας, μια συνεχής ροή ευρημάτων που υπογραμμίζει τον κεντρικό ρόλο που διαδραμάτισε η αρχαία πόλη στην αρχαιότητα και ο οποίος στηρίζει, στο παρόν, τις δυνατότητές της ως κέντρου πολιτιστικής και αρχαιολογικής ανάπτυξης.
Από την πλευρά της, η Έφορος Vullo επανέλαβε την εξαιρετική φύση της γραφίδας και επιβεβαίωσε τη δέσμευση των αρχών ότι, μόλις ολοκληρωθούν οι εργασίες συντήρησης, το αντικείμενο θα εκτεθεί και θα εκτεθεί στο κοινό, εμπλουτίζοντας έτσι τις μουσειακές συλλογές που είναι αφιερωμένες στην ιστορία της Γέλας.
