Η σύγχρονη τεχνολογία φωτογραφίας RTI αποκάλυψε σχεδόν 80 άγνωστες επιγραφές στην Πομπηία, κρυμμένες για αιώνες στους τοίχους του θεάτρου της πόλης.
Σε έναν γυμνό τοίχο, φαινομενικά φθαρμένο, που ανασκάφηκε πριν από 230 χρόνια στην καρδιά της συνοικίας των θεάτρων —από όπου εκατομμύρια επισκέπτες περνούν κάθε χρόνο χωρίς να υποψιάζονται το μυστικό που έκρυβε η πέτρα— η υπολογιστική φωτογραφική τεχνολογία κυριολεκτικά ανέσυρε από τη λήθη σχεδόν 80 επιγραφές της Πομπηίας που ήταν εντελώς άγνωστες.
Αυτά τα γραπτά, προστιθέμενα στα 200 που έχουν ήδη τεκμηριωθεί στην ίδια τοποθεσία, αποτελούν ένα σύνολο σχεδόν 300 άμεσων, επιτακτικών, καθημερινών φωνών αποτυπωμένων στο κονίαμα ενός διαδρόμου που συνέδεε το μεγάλο θέατρο με την Οδό Σταβιάνα (Via Stabiana).
Εξομολογήσεις αγάπης, παιγνιώδεις προσβολές, συνθήματα που επευφημούν μονομάχους και βιαστικά μηνύματα παρέμειναν κρυμμένα από την ανθρώπινη αντίληψη για αιώνες, μέχρι που η συστηματική εφαρμογή μιας τεχνικής γνωστής ως Απεικόνιση Μετασχηματισμού Ανακλαστικότητας (RTI) κατέστησε δυνατή την ανακάλυψη χαρακιών και μηνυμάτων που, η διάβρωση του χρόνου και οι περιορισμοί της ανθρώπινης όρασης, είχαν καταδικάσει στην αφάνεια.
Η ανακάλυψη αποτελεί το κεντρικό αποτέλεσμα του διεθνούς ερευνητικού προγράμματος Bruits de couloir («Φωνές των Διαδρόμων»), το οποίο συνελήφθη από τους Louis Autin και Éloïse Letellier-Taillefer του Πανεπιστημίου της Σορβόννης και τη Marie-Adeline Le Guennec του Πανεπιστημίου του Κεμπέκ στο Μόντρεαλ, σε συνεργασία με το Αρχαιολογικό Πάρκο της Πομπηίας.
Η τεχνολογία που έφερε στο φως επιγραφές αιώνων
Οι εργασίες πραγματοποιήθηκαν σε δύο περιόδους, το 2022 και το 2025, και επέτρεψαν μια ολοκληρωμένη επανεξέταση των εκτενών επιγραφικών μαρτυριών αυτού του χώρου, μέσα από μια διεπιστημονική προσέγγιση που συνδυάζει την επιγραφική, την αρχαιολογία, τη φιλολογία και τις ψηφιακές ανθρωπιστικές επιστήμες.
Η μεθοδολογία που χρησιμοποιήθηκε εφαρμόζει ένα εικονικό πλέγμα πάνω στην επιφάνεια του τοίχου, τεκμηριώνει τους χωρικούς και θεματικούς δεσμούς μεταξύ των επιγραφών και, κυρίως, αναλύει τους τοίχους με το σύστημα RTI (Reflectance Transformation Imaging).
Το σύστημα αυτό συνίσταται στη λήψη πολυάριθμων φωτογραφιών του ίδιου αντικειμένου υπό διαφορετικές γωνίες φωτισμού και την επακόλουθη αλγοριθμική επεξεργασία τους για τη δημιουργία ενός διαδραστικού μοντέλου, στο οποίο το ανάγλυφο και οι μικρο-αυλακώσεις αναδεικνύονται με εξαιρετικό τρόπο.
Δημόσιες εξομολογήσεις έρωτα στην Πομπηία
Ο εν λόγω διάδρομος —ένας δημόσιος χώρος με μεγάλη κίνηση στη ρωμαϊκή πόλη— ανακαλύφθηκε το 1794.
Έκτοτε, οι τοίχοι του, καλυμμένοι με ένα στρώμα αρχαίων γκράφιτι, μελετήθηκαν σποραδικά και με τα τεχνικά μέσα που ήταν διαθέσιμα σε κάθε εποχή, αφήνοντας έναν τεράστιο όγκο λανθάνουσας, απρόσιτης πληροφορίας.
Η εφαρμογή της φωτογραφίας RTI λειτούργησε σαν ένας σαρωτής υψηλής ακρίβειας, ικανός να διακρίνει μεταξύ της φυσικής υφής του σοβά και της παραμικρής σκόπιμης χαραγματιάς που άφησε ένας μεταλλικός γραφίδας ή ένα κομμάτι κάρβουνου.
Έτσι, επιγραφές ήδη γνωστές αναδύθηκαν από τον τοίχο με νέα ευκρίνεια και, ακόμη πιο σημαντικό, εβδομήντα εννέα εντελώς αδημοσίευτες που είχαν διαφύγει από γενιές επιγραφολόγων.
Ανάμεσα στα προηγουμένως τεκμηριωμένα κείμενα που μπορούν πλέον να διαβαστούν με πρωτοφανή ευκρίνεια, περιλαμβάνονται στιγμιότυπα μιας έντονης κοινωνικής ζωής:
Μια κάποια Μέθη, δούλη της Κομινίας από την Ατέλλα, διακηρύσσει την αγάπη της για τον Κρήστο και επικαλείται την Πομπηιανή Αφροδίτη να τους ευνοήσει και να τους επιτρέψει να ζήσουν για πάντα με ομόνοια. Μια Σαβά, δέχεται ένα βιαστικό αποχαιρετιστήριο μήνυμα: «Βιάζομαι· να προσέχεις, Σαβά μου — κάνε με να σ’ αγαπώ!».
Η διαχρονικότητα της συναισθηματικής έκφρασης που αποκάλυψε η τεχνολογία
Αυτά τα παραδείγματα, τώρα εμπλουτισμένα από το νέο σώμα κειμένων, πιστοποιούν τη ζωντάνια και την ποικιλία των αλληλεπιδράσεων που έλαβαν χώρα σε αυτό το μέρος — έναν τόπο αναμονής, συνομιλίας και αυθόρμητης έκφρασης, όπου οι κάτοικοι της Πομπηίας κατέγραφαν τα πιο άμεσα συναισθήματα και σκέψεις τους, με τον ίδιο τρόπο που κάνουν οι άνθρωποι σήμερα σε τοίχους ή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Ο διευθυντής του Αρχαιολογικού Πάρκου της Πομπηίας, Gabriel Zuchtriegel, υπογράμμισε τη σημασία της ανακάλυψης και της μεθόδου που χρησιμοποιήθηκε.
«Η τεχνολογία είναι το κλειδί που μας ανοίγει νέα δωμάτια του αρχαίου κόσμου, και αυτά τα δωμάτια πρέπει να εξιστορηθούν και στο κοινό», δήλωσε.
«Εστιάζουμε πάνω σε ένα έργο για τη διαφύλαξη και την ανάδειξη των επιγραφών, οι οποίες σε ολόκληρη την Πομπηία ξεπερνούν τις δέκα χιλιάδες — μια τεράστια κληρονομιά. Μόνο η χρήση της τεχνολογίας μπορεί να εγγυηθεί ένα μέλλον για όλη αυτή τη μνήμη της ζωής που βιώθηκε στην Πομπηία».
Η ευθραυστότητα αυτών των μαρτυριών, οι οποίες είναι εκτεθειμένες στα στοιχεία της φύσης από την ανασκαφή τους τον 18ο αιώνα, καθιστά την ψηφιακή τεκμηρίωση μια δράση συντήρησης προτεραιότητας — μια εικονική διάσωση που προηγείται και συμπληρώνει τη φυσική διατήρηση.
Το μέλλον των ανακαλύψεων και η προσφορά της τεχνολογίας
Πράγματι, ως άμεσο αποτέλεσμα αυτής της έρευνας, το Αρχαιολογικό Πάρκο έχει προγραμματίσει την κατασκευή ενός μόνιμου στεγάστρου για τον διάδρομο, προκειμένου να προστατευτούν οριστικά τα αυθεντικά κονιάματα που φέρουν τις επιγραφές.
Αυτή η προστατευτική παρέμβαση έχει σχεδιαστεί με ολοκληρωμένο τρόπο σε συνάρτηση με τη μελλοντική εμπειρία του επισκέπτη, η οποία θα περιλαμβάνει τη χρήση των τεχνολογιών που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο του έργου.
Ο τελικός στόχος είναι η δημιουργία μιας τρισδιάστατης πλατφόρμας που θα συνδυάζει τη φωτογραμμετρία του χώρου, τα δεδομένα RTI υψηλής ανάλυσης και όλα τα επιγραφικά μεταδεδομένα, δημιουργώντας ένα κοινό εργαλείο οπτικοποίησης και σχολιασμού για τους ερευνητές και, τελικά, για το ευρύ κοινό.
Το έργο Bruits de couloir διασώζει σχεδόν ογδόντα νέες φωνές από τη σιωπή και θέτει ένα μεθοδολογικό προηγούμενο τεράστιας αξίας για έναν χώρο όπως η Πομπηία, όπου το πλήθος των επιτοίχιων επιγραφικών μαρτυριών είναι καθηλωτικό.
Αποδεικνύει, με πρακτικούς όρους και απτά αποτελέσματα, ότι περιοχές που θεωρούνταν εξαντλητικά μελετημένες μετά από αιώνες ανασκαφών, εξακολουθούν να διατηρούν στρώματα πληροφοριών προσβάσιμα μόνο μέσω της εφαρμογής προηγμένων τεχνολογιών απεικόνισης.
Η μνήμη των καθημερινών χειρονομιών —των ερώτων που δηλώθηκαν σε μια γωνιά, των προσβολών που εκστομίστηκαν αστειευόμενοι και των παθών για τους μονομάχους— αποτυπωμένη φευγαλέα στον τοίχο, βρήκε στην υπολογιστική επιστήμη τον οριστικό σύμμαχό της για να επιβιώσει άλλα δύο χιλιάδες χρόνια.
Ο τοίχος του διαδρόμου, ένα ανθρώπινο παλίμψηστο συναισθημάτων και επειγουσών αναγκών, άρχισε να μιλά ξανά, και το κάνει με μια ένταση και καθαρότητα που για καιρό πιστεύαμε ότι είχε χαθεί για πάντα.
