Ισχυρό αντίκτυπο στον διεθνή Τύπο έχει προκαλέσει η ανακάλυψη και η επικείμενη απόκτηση των φωτογραφιών από την εκτέλεση των 200 Ελλήνων στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την 1η Μαΐου 1944.
Η ιστορική βαρύτητα των ντοκουμέντων, που ήρθαν στο φως έπειτα από δεκαετίες αφάνειας όταν εμφανίστηκαν προς πώληση σε διαδικτυακή πλατφόρμα δημοπρασιών, αναδεικνύεται σε πλήθος διεθνών μέσων ενημέρωσης. Τα ρεπορτάζ περιγράφουν τις δραματικές συνθήκες κάτω από τις οποίες εκτυλίχθηκε ένα από τα πιο αποτρόπαια εγκλήματα της ναζιστικής Κατοχής στην Ελλάδα.
Η βρετανική εφημερίδα The Guardian δημοσιεύει εκτενές και συγκινητικό ρεπορτάζ, επισημαίνοντας ότι πρόκειται για τις πρώτες γνωστές εικόνες που «δίνουν πρόσωπο» στους 200 εκτελεσθέντες και αποτυπώνουν τις τελευταίες στιγμές πριν από το εκτελεστικό απόσπασμα.
Διαβάστε παρακάτω αναλυτικά το δημοσίευμα της βρετανικής εφημερίδας:
Στο γραφείο του, γεμάτο βιβλία, ο Βαγγέλης Σακκάτος κοίταζε τις εικόνες με τους άνδρες παραταγμένους μπροστά σε εκτελεστικό απόσπασμα. Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς του 1944 τον στοιχειώνουν από τότε που ήταν παιδί.
«Ο ηρωισμός τους ήταν σαν μύθος», είπε ο βετεράνος αριστερός, ρίχνοντας το βλέμμα του πάνω στις φωτογραφίες που κυριάρχησαν τις τελευταίες ημέρες στον ελληνικό Τύπο, με ένα μείγμα οργής και δέους. «Μπορεί να πέρασαν τα χρόνια, αλλά δεν ξέχασα».
Στα 96 του, ο Σακκάτος ποτέ δεν φανταζόταν ότι θα ερχόταν η στιγμή που θα μπορούσε να «δώσει πρόσωπο» στους πρωταγωνιστές μιας τραγωδίας που θα καταγραφόταν ως μία από τις χειρότερες θηριωδίες της ναζιστικής κατοχής. Οι 200 κομμουνιστές, που εκτελέστηκαν με ριπές πολυβόλων στο Σκοπευτήριο Καισαριανής, σε απόσταση μόλις ενός μιλίου από το διαμέρισμά του στον πρώτο όροφο, σκοτώθηκαν ως αντίποινα για τη φονική επίθεση εναντίον Γερμανού στρατηγού που είχε δεχθεί ενέδρα από κομμουνιστές αντάρτες λίγες ημέρες νωρίτερα.
Ο Βαγγέλης Σακκάτος υπήρξε παιδί κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής της Αθήνας από το 1941 έως το 1944. Οι εικόνες απεικονίζουν τους άνδρες να βαδίζουν προς το πεδίο βολής στην Αθήνα, με το κεφάλι ψηλά, καθώς κοιτούν, φαινομενικά χωρίς φόβο, τον φακό. Είναι γνωστό ότι βάδιζαν προς τον θάνατο τραγουδώντας αντάρτικα τραγούδια, σε μια τελευταία πράξη αντίστασης.
Οι τελευταίες στιγμές πριν από το εκτελεστικό απόσπασμα
«Αυτό ακούγαμε πάντα», είπε ο Σακκάτος, ο οποίος επί χρόνια αγωνιζόταν μαζί με άλλους αριστερούς για την ανέγερση μνημείου στη μνήμη τους. «Και τώρα μπορούμε να δούμε αυτό το θάρρος μπροστά στα μάτια μας».
Μέχρι την περασμένη εβδομάδα, όταν οι φωτογραφίες αναρτήθηκαν στο eBay από τον Τιμ ντε Κράενε, Βέλγο συλλέκτη που ειδικεύεται σε αντικείμενα του Γ’ Ράιχ, δεν ήταν γνωστό αν υπήρχαν τέτοιες εικόνες.
Στη θέση εκτέλεσης στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής υψώνεται πλέον μνημείο για τους νεκρούς. Ελλείψει οπτικών τεκμηρίων, η μαρτυρία για τις τελευταίες στιγμές των κομμουνιστών στηριζόταν στα χειρόγραφα σημειώματα που είχαν πετάξει από τα φορτηγά καθώς μεταφέρονταν στον θάνατο από το Μπλοκ 15, το διαβόητο στρατόπεδο στο Χαϊδάρι, στα δυτικά της ελληνικής πρωτεύουσας, όπου κρατούνταν πολιτικοί κρατούμενοι.
Την Παρασκευή, έπειτα από ημέρες κατακραυγής μετά την εμφάνιση των φωτογραφιών, το ελληνικό υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε ότι υπέγραψε προκαταρκτική συμφωνία με τον Ντε Κράενε για την αγορά των φωτογραφιών και ότι εκείνος τις απέσυρε από την πώληση.
Οι φωτογραφίες, που πιστεύεται ότι ελήφθησαν από τον Χέρμαν Χόιερ, ανθυπολοχαγό της Βέρμαχτ, συνιστούν «μνημείο εξαιρετικής ιστορικής σημασίας», ανέφερε το υπουργείο.
Οι φωτογραφίες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου καταγράφουν τις τελευταίες στιγμές των 200 Ελλήνων που εκτελέστηκαν από ναζιστικό εκτελεστικό απόσπασμα.
Λίγα γεγονότα στη συλλογική μνήμη ενός έθνους που υπέμεινε περισσότερα από τρία χρόνια γερμανικής κατοχής έχουν ασκήσει τέτοια επιρροή. Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς — που θεωρούνται η κορύφωση της κομμουνιστικής αντιναζιστικής αντίστασης στη χώρα — ενέπνευσαν ορισμένους από τους σημαντικότερους σύγχρονους καλλιτέχνες της Ελλάδας. Ποιητές, στιχουργοί, ζωγράφοι και σκηνοθέτες έχουν αντλήσει έμπνευση από το συγκεκριμένο επεισόδιο που έκτοτε έχει καθηλώσει τη λαϊκή φαντασία.
«Είναι άλλο να ακούς για τη γενναιότητά τους και άλλο να τη βλέπεις», είπε ο Γιάννης Έρης, εθελοντής του ΚΚΕ που πραγματοποιεί ξεναγήσεις στο Σκοπευτήριο και στο μουσείο Εθνικής Αντίστασης στην Καισαριανή. «Τώρα ξέρουμε ότι στάθηκαν μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα όχι μόνο με τεράστια περηφάνια αλλά και με υψωμένες γροθιές. Το προηγούμενο βράδυ είχαν φροντίσει να πλυθούν και να ξυριστούν. Δεν φοβήθηκαν αυτό που επρόκειτο να συμβεί. Το είδαν ως τιμή».
Οι εκτελέσεις σημειώθηκαν μήνες πριν οι ηττημένες δυνάμεις του Χίτλερ αρχίσουν να αποχωρούν από την Ελλάδα τον Οκτώβριο του 1944, περισσότερα από τρία χρόνια μετά την είσοδο της Βέρμαχτ στην Αθήνα και τέσσερα χρόνια αφότου ο Μουσολίνι διέταξε πλήρη εισβολή στην Ελλάδα από την ιταλοκρατούμενη Αλβανία.
Ο Χόιερ, που βρισκόταν στη χώρα από το 1943, πιθανότατα ήταν μέλος μονάδας που είχε αποσταλεί από το υπουργείο Διαφώτισης και Προπαγάνδας του Γιόζεφ Γκέμπελς, με σκοπό την καταγραφή της καθημερινής ζωής σε κατεχόμενα εδάφη. «Οι εικόνες μάς επιτρέπουν να πλαισιώσουμε το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας και μέσα από το βλέμμα του κατακτητή», δήλωσε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη.
Η συλλογή εκτιμάται ότι περιλαμβάνει 262 φωτογραφίες. Ορισμένες φέρουν χειρόγραφη ένδειξη «Aten 1.5.44» — την ημερομηνία της σφαγής.
Μνήμη, πολιτική σύγκρουση και Εμφύλιος
Έλληνες ιστορικοί, που επί μακρόν θρηνούσαν την έλλειψη αρχειακού υλικού από την περίοδο, χαρακτήρισαν τις φωτογραφίες εξαιρετικές, σημειώνοντας ότι η απρόσμενη ανακάλυψή τους όχι μόνο θα συμβάλει στην έρευνα για τα εγκλήματα της ναζιστικής περιόδου αλλά και θα «ανοίξει τον χώρο» για περαιτέρω συζήτηση γύρω από τον αιματηρό Εμφύλιο Πόλεμο του 1946–49 που ακολούθησε την απελευθέρωση της χώρας.
Για δεκαετίες, το ΚΚΕ θεωρούνταν παράνομο και η μνήμη γεγονότων όπως οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς απαγορευόταν, εν μέρει επειδή η πρόσβαση σε χώρους όπως το Σκοπευτήριο της Καισαριανής ήταν περιορισμένη. Μέχρι την κατάρρευση της στρατιωτικής δικτατορίας το 1974, διαδοχικές δεξιές κυβερνήσεις περιθωριοποιούσαν τον ρόλο της αριστερόστροφης αντίστασης κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Οι εικόνες που αποτυπώνουν τις τελευταίες στιγμές των κομμουνιστών αγωνιστών της Αντίστασης θα επιστραφούν σύντομα στον δημόσιο χώρο.
Τις τελευταίες ημέρες, συγγενείς που αναγνώρισαν προγόνους τους στις φωτογραφίες εμφανίστηκαν ζητώντας να αναγνωριστούν επιτέλους τα γεγονότα μιας περιόδου τόσο τραυματικής.
«Επιτέλους έχουμε εικονογραφική επιβεβαίωση αυτού που στοίχειωνε την ελληνική Αριστερά επί δεκαετίες», δήλωσε ο Κωστής Καρπόζηλος, καθηγητής Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο στην Αθήνα. «Αυτές οι εικόνες θα ανοίξουν τον χώρο για την απαραίτητη συζήτηση γύρω από την πολιτική της μνήμης στη σύγχρονη Ελλάδα, που για τόσο καιρό επισκιαζόταν από τις διαιρέσεις του Εμφυλίου».
Ενδεικτικό της έντασης, η μαρμάρινη πλάκα που τιμά τους 200 βανδαλίστηκε και καταστράφηκε από ακροδεξιούς μέσα σε λίγες ώρες από τη δημοσιοποίηση των φωτογραφιών το περασμένο Σαββατοκύριακο.
Την Παρασκευή, το μνημείο προς τιμήν των νεκρών, μπροστά από τον τοίχο όπου οι άνδρες εκτελέστηκαν, καλύφθηκε από σωρό κόκκινων γαριφάλων, ένδειξη — σύμφωνα με αξιωματούχους — της αυξημένης προσέλευσης πολιτών που θέλησαν να αποτίσουν φόρο τιμής.
«Υπήρξε τεράστια συναισθηματική ανταπόκριση σε αυτές τις εικόνες», δήλωσε ο Αναστάσης Γκίκας από το τμήμα Ιστορίας της κεντρικής επιτροπής του ΚΚΕ. «Έχουμε κατακλυστεί από κλήσεις απογόνων των νεκρών συντρόφων μας που ζητούν να επιστραφούν οι φωτογραφίες στην Ελλάδα. Εδώ ανήκουν και εδώ πρέπει να τεθούν σε δημόσια θέα, ώστε να μπορούν όλοι να τις δουν».
