Τα βασικά σημεία του άρθρου
- Η 11η Σεπτεμβρίου 2001 δεν ήταν μόνο μια τρομοκρατική επίθεση, αλλά ένα τεράστιο επικοινωνιακό γεγονός που απέδειξε ότι σε μια κρίση η μάχη για την ερμηνεία των γεγονότων αρχίζει ταυτόχρονα με τη μάχη για την αντιμετώπισή τους.
- Είκοσι πέντε χρόνια μετά, το πληροφοριακό περιβάλλον έχει αλλάξει ριζικά, μετατρέποντας τη διαχείριση της αντίληψης σε κεντρική διάσταση του επιχειρησιακού περιβάλλοντος.
- Στο σημερινό υβριδικό επιχειρησιακό περιβάλλον, το γνωστικό πεδίο αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς η στρατηγική επικοινωνία δεν είναι απλώς υποστήριξη, αλλά αναπόσπαστο μέρος της ίδιας της στρατηγικής.
Φέτος, συμπληρώνονται 25 χρόνια από το τρομοκρατικό χτύπημα της 11ης Σεπτεμβρίου 2001.
Πέρασε ένα τέταρτο του αιώνα από εκείνη την Τρίτη, που δύο αεροσκάφη έπεσαν πάνω στους Δίδυμους Πύργους, ένα τρίτο στο Πεντάγωνο και ένα τέταρτο συνετρίβη στην Πενσιλβάνια, αφήνοντας πίσω τους σχεδόν 3.000 νεκρούς και αλλάζοντας για πάντα τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ασφάλεια και την άμυνα.
Για να γράψω αυτό το άρθρο, ανέτρεξα στη διδακτορική μου διατριβή, όπου η τρομοκρατική επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου αποτέλεσε εκτενή μελέτη περίπτωσης για την έρευνά μου σχετικά με τον ρόλο της στρατηγικής επικοινωνίας στη διαχείριση μιας διεθνούς κρίσης.
Η επιστροφή στις πρωτογενείς πηγές, στα επίσημα κείμενα, στις ομιλίες των πρωταγωνιστών και στο υλικό που συγκέντρωσα τότε με οδήγησε σε ένα συμπέρασμα που 25 χρόνια αργότερα, αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς η μάχη δεν διεξάγεται μόνο για τον έλεγχο του φυσικού επιχειρησιακού πεδίου, αλλά και για τον έλεγχο της αντίληψης.
Και στο σύγχρονο υβριδικό περιβάλλον, η δεύτερη αυτή μάχη μπορεί να επηρεάσει αποφασιστικά την πρώτη.
Δεν ήταν μόνο τρομοκρατική επίθεση
Υπό το πρίσμα αυτό, η 11η Σεπτεμβρίου δεν ήταν μόνο μια τρομοκρατική επίθεση.
Ήταν ταυτόχρονα ένα τεράστιο επικοινωνιακό γεγονός που συγκλόνισε τον κόσμο και απέδειξε, με τον πιο δραματικό τρόπο, ότι σε μια διεθνή κρίση η μάχη για την ερμηνεία των γεγονότων μπορεί να αρχίσει την ίδια στιγμή με τη μάχη για την αντιμετώπισή τους. Συγκεκριμένα, στις 08:46 το πρωί της 11ης Σεπτεμβρίου, όταν το πρώτο αεροσκάφος προσέκρουσε στον Βόρειο Πύργο, υπήρχε ένα γεγονός, αλλά όχι ακόμη ένα ολοκληρωμένο αφήγημα, διότι η φύση της επίθεσης δεν ήταν αμέσως απολύτως σαφής.
Στις 09:03 όμως, η πρόσκρουση του δεύτερου αεροσκάφους στον Νότιο Πύργο μεταδόθηκε ζωντανά από τα αμερικανικά και τα διεθνή τηλεοπτικά δίκτυα.
Από εκείνη τη στιγμή, η κρίση δεν ήταν πλέον μόνο ένα επιχειρησιακό συμβάν στη Νέα Υόρκη, αλλά μετατράπηκε σε παγκόσμιο τηλεοπτικό και πληροφοριακό γεγονός.
Η εικόνα έγινε πληροφορία. Η πληροφορία δημιούργησε ερμηνεία και η ερμηνεία, άρχισε να καθορίζει την πολιτική αντίδραση.
Αυτό είναι ίσως ένα από τα σημαντικότερα μαθήματα της 11ης Σεπτεμβρίου.
Για του λόγου το αληθές, ο George W. Bush, στο διάγγελμά του το ίδιο βράδυ, δεν περιορίστηκε στην περιγραφή των γεγονότων, αλλά επιχείρησε να τους δώσει νόημα και να διαμορφώσει το πλαίσιο μέσα στο οποίο η αμερικανική κοινωνία και η διεθνής κοινότητα θα αντιλαμβάνονταν την κρίση.
Ειδικότερα, προσδιόρισε τις επιθέσεις ως «τρομοκρατική ενέργεια» και ταυτόχρονα τις ενέταξε σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, μιλώντας για «επίθεση στην ίδια την ελευθερία» υποστηρίζοντας επίσης, ότι στόχος των τρομοκρατών ήταν να βυθίσουν την αμερικανική κοινωνία στον φόβο και στο χάος.
Η κρίση επομένως, άρχισε να αποκτά ένα νέο πλαίσιο, καθώς από μια τρομοκρατική επίθεση, μετατράπηκε σε αγώνα μεταξύ ελευθερίας και φόβου.
Σε αυτό το πλαίσιο, η στρατηγική επικοινωνία σταματά να είναι απλώς ένα εργαλείο ενημέρωσης και γίνεται μέρος της ίδιας της στρατηγικής αντιμετώπισης της κρίσης.
Αυτό που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, εξετάζοντας σήμερα εκείνη την περίοδο, είναι ότι η στρατηγική επικοινωνία δεν αντιμετωπίστηκε απλώς ως εργαλείο ενημέρωσης της κοινής γνώμης.
Συνδέθηκε με την ίδια τη στρατηγική αντιμετώπισης της κρίσης, με τη διαμόρφωση της πολιτικής και κοινωνικής αντίληψης, την οικοδόμηση εσωτερικής και διεθνούς νομιμοποίησης και τελικά, με τη δημιουργία των προϋποθέσεων για την επιχειρησιακή δράση.
Ο Πρόεδρος Bush επικοινωνούσε ταυτόχρονα με διαφορετικά ακροατήρια όπως τον αμερικανικό λαό, το Κογκρέσο, τους συμμάχους, τις κυβερνήσεις άλλων χωρών, τον μουσουλμανικό κόσμο, αλλά και τον ίδιο τον αντίπαλο.
Στις 14 Σεπτεμβρίου, μιλώντας στους διασώστες στη Νέα Υόρκη, η επικοινωνία του ήταν άμεση και συμβολική: «I can hear you. I can hear you. The rest of the world hears you. And the people who knocked these buildings down will hear all of us soon» («Σας ακούω. Σας ακούω. Σας ακούει ολόκληρος ο κόσμος. Και εκείνοι που γκρέμισαν αυτά τα κτίρια, θα μας ακούσουν όλους σύντομα»).
Η φράση απευθυνόταν ταυτόχρονα στους διασώστες και στην αμερικανική κοινωνία ως μήνυμα αλληλεγγύης και ενότητας, στη διεθνή κοινότητα ως μήνυμα αποφασιστικότητας και εμμέσως, στους υπεύθυνους της επίθεσης ως προειδοποίηση ότι η αμερικανική αντίδραση θα ακολουθούσε.
Τρεις ημέρες αργότερα, στο Ισλαμικό Κέντρο της Ουάσινγκτον, ο Αμερικανός Πρόεδρος επιχείρησε να διαχωρίσει την τρομοκρατία από το Ισλάμ, δηλώνοντας ότι οι πράξεις βίας παραβιάζουν τις θεμελιώδεις αρχές της ισλαμικής πίστης.
Η επιλογή αυτή δεν ήταν τυχαία, αλλά είχε σαφή στρατηγική σημασία.
Συγκεκριμένα, η αμερικανική κυβέρνηση αντιλαμβανόταν ότι η μάχη δεν θα κρινόταν μόνο από τη στρατιωτική ισχύ, αλλά και από την ικανότητά της να αποκτήσει διεθνή νομιμοποίηση, να διατηρήσει τη συνοχή των συμμάχων της και να αποτρέψει τη διαμόρφωση ενός ευρύτερου αφηγήματος περί σύγκρουσης μεταξύ Δύσης και Ισλάμ.
Στο πλαίσιο αυτό, στις 20 Σεπτεμβρίου ο κ. Bush δήλωσε ενώπιον του Κογκρέσου, ότι «freedom and fear are at war» («η ελευθερία και ο φόβος βρίσκονται σε πόλεμο»), και παρουσίασε την αντιμετώπιση της τρομοκρατίας όχι ως μια αμερικανική υπόθεση, αλλά ως έναν ευρύτερο διεθνή αγώνα.
Με αυτόν τον τρόπο, η στρατηγική επικοινωνία δεν λειτουργούσε ως συμπληρωματική δράση, αλλά σε διαρκή αλληλεπίδραση με τη διπλωματία, τις υπηρεσίες πληροφοριών, την επιβολή οικονομικών μέτρων και τελικά, τη στρατιωτική ισχύ, αποτελώντας αναπόσπαστο στοιχείο της συνολικής στρατηγικής αντιμετώπισης της κρίσης.
Η στρατηγική επικοινωνία
Συνεπώς, η στρατηγική επικοινωνία δεν περιέγραφε απλώς τη στρατηγική, αλλά συνδιαμόρφωνε τις προϋποθέσεις για την εφαρμογή της.
Είκοσι πέντε χρόνια αργότερα, η διαπίστωση αυτή έχει αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερη στρατηγική σημασία, καθώς το πληροφοριακό περιβάλλον μέσα στο οποίο διεξάγονται οι κρίσεις έχει αλλάξει ριζικά.
Ειδικότερα, αν το 2001 η στρατηγική επικοινωνία απέδειξε ότι η διαχείριση της αντίληψης αποτελεί κρίσιμο στοιχείο μιας διεθνούς κρίσης, σήμερα το ίδιο ζήτημα έχει μετατραπεί σε κεντρική διάσταση του επιχειρησιακού περιβάλλοντος.
Το 2001, η εικόνα της επίθεσης μεταδιδόταν κυρίως από την τηλεόραση, ενώ η πληροφορία περνούσε μέσα από σχετικά περιορισμένο αριθμό δημοσιογραφικών και θεσμικών διαύλων. Αντιθέτως, σήμερα ένα γεγονός μπορεί μέσα σε λίγα λεπτά να μετατραπεί σε παγκόσμιο πληροφοριακό γεγονός και να αποκτήσει πολλαπλές και συχνά αντικρουόμενες ερμηνείες.
Παράλληλα, τα τεχνολογικά μέσα επιτρέπουν πλέον οι εικόνες και τα βίντεο να αποσπώνται από το αρχικό τους πλαίσιο, να αναπαράγονται μαζικά, να παραποιούνται ή ακόμη και να παράγονται τεχνητά.
Η μεγάλη διαφορά επομένως, δεν βρίσκεται μόνο στην ταχύτητα μετάδοσης της πληροφορίας, αλλά στο γεγονός ότι η ίδια η αντίληψη της πραγματικότητας έχει πλέον καταστεί αντικείμενο σκόπιμης διαμόρφωσης, ακόμη και μέσω τεχνητά παραγόμενου ή παραποιημένου περιεχομένου, αλλά και πεδίο αντιπαράθεσης.
Στο πλαίσιο αυτό, κρατικοί και μη κρατικοί δρώντες μπορούν να επιχειρούν ταυτόχρονα να επηρεάσουν την κοινή γνώμη, να διχάσουν κοινωνίες, να υπονομεύσουν την εμπιστοσύνη στους θεσμούς, να επηρεάσουν την πολιτική βούληση και τη διαδικασία λήψης αποφάσεων, αλλά και να διαμορφώσουν το επιχειρησιακό περιβάλλον.
Στο σημερινό υβριδικό επιχειρησιακό περιβάλλον επομένως, όπου η πληροφορία αποτελεί πλέον κρίσιμο συντελεστή ισχύος, το γνωστικό πεδίο αποκτά ιδιαίτερη επιχειρησιακή σημασία.
Συγκεκριμένα, ο στόχος των επιχειρήσεων που διεξάγονται στο γνωστικό πεδίο, δεν είναι πάντοτε να καταστραφεί μια στρατιωτική μονάδα.
Μπορεί να είναι να επηρεαστεί η αντίληψη της κοινωνίας για μια σύγκρουση, να δημιουργηθεί αμφιβολία για την αξιοπιστία μιας κυβέρνησης, να διαρραγεί η συνοχή μιας συμμαχίας ή να επηρεαστεί η πολιτική βούληση πριν ακόμη εκδηλωθεί οποιαδήποτε στρατιωτική ενέργεια.
Με άλλα λόγια, ο αντίπαλος μπορεί να επιχειρεί να κερδίσει τη μάχη πριν αυτή φτάσει στο παραδοσιακό επιχειρησιακό πεδίο.
Η έννοια της κυριαρχίας στο γνωστικό πεδίο δεν σημαίνει ότι κάποιος ελέγχει κάθε πληροφορία ή ότι μπορεί να επιβάλει απόλυτα τη δική του αφήγηση.
Σημαίνει όμως, ότι έχει την ικανότητα να διαμορφώνει σε σημαντικό βαθμό το πλαίσιο μέσα στο οποίο οι πληροφορίες γίνονται αντιληπτές, αξιολογούνται και μετατρέπονται σε κρίσεις, αποφάσεις και συμπεριφορές.
Και εδώ βρίσκεται η πραγματική επιχειρησιακή διάσταση του γνωστικού πεδίου, καθώς η επίδραση στην αντίληψη μπορεί να μετατραπεί σε επίδραση στη βούληση και τελικά, στη δράση.
Επομένως, η στρατηγική επικοινωνία δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως «επικοινωνιακή υποστήριξη» μιας επιχειρησιακής δράσης, αλλά ως μέρος της ίδιας της στρατηγικής.
Εν κατακλείδι, το τρομοκρατικό χτύπημα της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 ανήκει πλέον στην ιστορία.
Το επιχειρησιακό περιβάλλον που ανέδειξε όμως, εξακολουθεί να εξελίσσεται, καθώς από την τρομοκρατία περάσαμε στις υβριδικές απειλές και από τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης στα κοινωνικά δίκτυα.
Από ένα πληροφοριακό περιβάλλον σχετικά περιορισμένων διαύλων, περάσαμε σε ένα περιβάλλον διαρκούς ανταγωνισμού για την αντίληψη.
Και σήμερα, με την τεχνητή νοημοσύνη, εισερχόμαστε σε μια νέα φάση, όπου η παραγωγή και η διάδοση πειστικού περιεχομένου μπορούν να γίνουν ταχύτερες, φθηνότερες και πολύ πιο δύσκολες να ελεγχθούν.
Το σημαντικότερο δίδαγμα της 11ης Σεπτεμβρίου
Ίσως, το σημαντικότερο δίδαγμα της 11ης Σεπτεμβρίου, από τη σκοπιά της στρατηγικής επικοινωνίας, δεν είναι μόνο ότι η ασφάλεια άλλαξε.
Είναι ότι σε μια κρίση, η μάχη δεν αφορά μόνο το τι συμβαίνει, αλλά και το πώς αυτό γίνεται αντιληπτό.
Η μάχη για το τι συνέβη, τι σημαίνει αυτό που συνέβη και πώς πρέπει να αντιδράσουμε, αποτελεί πλέον μέρος της ίδιας της μάχης.
Και αυτό, έχει άμεση επιχειρησιακή συνέπεια, γιατί όποιος μπορεί να διαμορφώσει αποτελεσματικότερα την αντίληψη, να διατηρήσει την εμπιστοσύνη και να επηρεάσει τη βούληση για δράση, μπορεί να αποκτήσει επιχειρησιακό πλεονέκτημα πριν ακόμη αυτό αποτυπωθεί στο παραδοσιακό πεδίο της σύγκρουσης.
Συμπερασματικά, ανατρέχοντας και πάλι στη διδακτορική μου διατριβή και επανεξετάζοντας τα γεγονότα της κρίσης, αλλά και τη δράση των πρωταγωνιστών της, γίνεται σαφές πως η στρατηγική επικοινωνία του 2001 έχει εξελιχθεί σήμερα σε κρίσιμη διάσταση του υβριδικού επιχειρησιακού περιβάλλοντος.
Είκοσι πέντε χρόνια μετά την 11η Σεπτεμβρίου, το πεδίο της μάχης έχει διευρυνθεί και ένα από τα πιο κρίσιμα μέτωπά του, βρίσκεται πλέον στο γνωστικό πεδίο.
Γράφει ο Δρ. Κωνσταντίνος Π. Μπαλωμένος, Πολιτικός Επιστήμονας – Διεθνολόγος