Αρχαιολόγοι στην Τουρκία αποκάλυψαν μια αξιόλογη παλαιοχριστιανική τοιχογραφία που απεικονίζει τον “Καλό Ποιμένα Ιησού”, ένα μοτίβο που σπάνια συναντάται στην Ανατολία και ίσως το μοναδικό γνωστό παράδειγμα του είδους του στην περιοχή.
Η ανακάλυψη έγινε κατά τη διάρκεια των συνεχιζόμενων ανασκαφών στη Νεκρόπολη Hisardere στην περιοχή της Νίκαιας (σημερινή Ιζνίκ) της Προύσας.
Οι ειδικοί λένε ότι το εύρημα έχει εξαιρετική σημασία τόσο για την τουρκική όσο και για την παγκόσμια αρχαιολογία.
Η ανασκαφική ομάδα, η οποία εργάζεται με άδεια από το τουρκικό Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού, διευθύνεται από τον Tolga Koparal, Διευθυντή του Μουσείου Ιζνίκ.
Τον επιστημονικό συντονισμό έχει αναλάβει η καθηγήτρια Δρ. Aygün Ekin Meriç, του Πανεπιστημίου Dokuz Eylül, με την αρχαιολόγο Δρ. Gülşen Kutbayνα συμβάλλει στην επιτόπια έρευνα.
Οι ανακαλύψεις τους συνεχίζουν να ρίχνουν νέο φως στην Ιζνίκ—γνωστή στην αρχαιότητα ως Νίκαια, ένα σημαντικό κέντρο του πρώιμου Χριστιανισμού.
Μια σπάνια τοιχογραφία σε έναν καλά διατηρημένο υπόγειο τάφο
Η πρόσφατα αποκαλυφθείσα τοιχογραφία εμφανίζεται στον βόρειο τοίχο ενός υπόγειου θαλάμου-τάφου που χρονολογείται στον 3ο αιώνα μ.Χ.
Παρόλο που ο νότιος τοίχος της δομής έχει υποστεί σοβαρές ζημιές, οι ανατολικοί, δυτικοί και βόρειοι τοίχοι—μαζί με την οροφή—διατηρούνται σε σχεδόν άριστη κατάσταση, δίνοντας στους αρχαιολόγους μια σπάνια ευκαιρία να μελετήσουν την υστερορωμαϊκή ταφική τέχνη in situ (επί τόπου).
Το εσωτερικό του τάφου περιλάμβανε μία κλίνη, ένα νεκρικό ανάκλιντρο κατασκευασμένο από τετράγωνες πήλινες πλάκες πάνω στο οποίο τοποθετούνταν οι νεκροί.
Ακριβώς πίσω από αυτήν την κλίνη βρίσκεται η εξαιρετική απεικόνιση του Ιησού ως Καλού Ποιμένα, ο οποίος παρουσιάζεται σε νεανική μορφή να φέρει ένα πρόβατο στους ώμους του.
Αυτή η συμβολική αναπαράσταση είναι κοινή στον μεσογειακό κόσμο κατά τους πρώτους αιώνες του Χριστιανισμού, αλλά σχεδόν ποτέ δεν έχει βρεθεί στην Ανατολία, γεγονός που καθιστά αυτό το παράδειγμα ιδιαίτερα πολύτιμο.
Νεκρόπολη Hisartepe: Ένα πολυεπίπεδο τοπίο των νεκρών
Η Νεκρόπολη Hisartepe, που βρίσκεται ακριβώς έξω από τα αρχαία τείχη της Νίκαιας, είναι εδώ και καιρό γνωστή ως ένα από τα μεγαλύτερα νεκροταφεία της περιοχής.
Χρησιμοποιήθηκε μεταξύ του 2ου και του 5ου αιώνα μ.Χ. και η περιοχή διαθέτει ένα ευρύ φάσμα τύπων ταφής, συμπεριλαμβανομένων θαλαμίσκων με πήλινη στέγη μοναδικών στη Νίκαια, πέτρινων σαρκοφάγων, απλών κιβωτιόσχημων τάφων διαμορφωμένων με όρθιες πλάκες, και μεγάλων υπόγειων θαλαμωτών τάφων – υπόγεια – λαξευμένων στη γη.
Οι ταφές χρησιμοποιήθηκαν όχι μόνο από ελίτ οικογένειες, αλλά και από ομάδες χαμηλότερου εισοδήματος, καταδεικνύοντας την κοινωνική ποικιλομορφία της Νίκαιας κατά τις ρωμαϊκές και πρωτοχριστιανικές περιόδους.
Οι ανασκαφές στο Hisartepe είχαν αποκαλύψει προηγουμένως νομίσματα, κεραμικά και διακοσμητικά αρχιτεκτονικά στοιχεία, αλλά εικονιστική χριστιανική τέχνη δεν είχε βρεθεί ποτέ εδώ στο παρελθόν. Αυτό καθιστά την τοιχογραφία του Καλού Ποιμένα την πρώτη απεικόνιση του Ιησού που ανακαλύφθηκε ποτέ σε αυτήν τη νεκρόπολη.
Η σημασία της εικονογραφίας του “Καλού Ποιμένα”
Πριν από την ευρεία υιοθέτηση του σταυρού ως παγκόσμιου συμβόλου του Χριστιανισμού, το μοτίβο του Καλού Ποιμένα διαδραμάτισε βασικό ρόλο στην έκφραση της πίστης των πρώτων πιστών.
Η απεικόνιση του Ιησού ως ποιμένα που μεταφέρει ένα χαμένο ή διασωθέν πρόβατο συμβόλιζε την προστασία, τη σωτηρία και τη θεϊκή καθοδήγηση.
Μετέφερε επίσης τις χριστιανικές πεποιθήσεις διακριτικά, σε μια εποχή που ο απροκάλυπτος θρησκευτικός συμβολισμός ήταν ακόμη σπάνιος.
Ενώ εικόνες του Καλού Ποιμένα είναι γνωστές από τις ρωμαϊκές κατακόμβες στην Ιταλία, από τη Βόρεια Αφρική και από μερικές τοποθεσίες στην ανατολική Μεσόγειο, τα παραδείγματα της Ανατολίας, είναι σπάνια.
Αυτή η σπανιότητα καθιστά την τοιχογραφία της Νίκαιας μια τόσο πρωτοποριακή προσθήκη στο καλλιτεχνικό αρχείο της περιοχής για τον πρώιμο Χριστιανισμό.
Άλλες παλαιοχριστιανικές απεικονίσεις του Ιησού που ανακαλύφθηκαν στην Ανατολία
Αν και οι απεικονίσεις του Ιησού στην Ανατολία δεν είναι πάρα πολλές πριν από τον 4ο αιώνα, υπάρχουν αρκετά σημαντικά παραδείγματα:
- Βραχοεκκλησίες Καππαδοκίας (Νεβσεχίρ): Από τον 9ο έως τον 11ο αιώνα, μεταγενέστερες από το παράδειγμα της Νίκαιας, αυτές περιλαμβάνουν τοιχογραφίες του Χριστού Παντοκράτορα και βιβλικές σκηνές.
- Αφροδισιάς (Αϊδίνιο): Οι ανασκαφές στο επισκοπικό παλάτι και τη βασιλική έχουν αποκαλύψει πρώιμα χριστιανικά σύμβολα, αν και λίγες προσωπογραφίες του ίδιου του Ιησού.
- Έφεσος (Σμύρνη): Η Σπηλιά των Επτά Κοιμωμένων και διάφορα πλαίσια νεκροπόλεων περιέχουν χριστιανικές επιγραφές και σύμβολα, αλλά οι μορφές του Ιησού παραμένουν εξαιρετικά σπάνιες.
- Σίδη (Αττάλεια) και Σάρδεις (Μανίσα): Οι παλαιοχριστιανικές βασιλικές απέδωσαν θραύσματα χριστιανικής τέχνης, και πάλι με περιορισμένες άμεσες απεικονίσεις του Χριστού.
Σε σύγκριση με αυτές τις τοποθεσίες, η τοιχογραφία του Καλού Ποιμένα από τη Νίκαια, ξεχωρίζει για την ηλικία, τη διατήρηση και τη μοναδική εικονογραφία της, καθιστώντας την μία από τις αρχαιότερες γνωστές οπτικές αναπαραστάσεις του Ιησού στην περιοχή.
Μια ανακάλυψη διεθνούς σημασίας
Οι αρχαιολόγοι πιστεύουν ότι η πρόσφατα αποκαλυφθείσα τοιχογραφία θα συμβάλει σημαντικά στη μελέτη της παλαιοχριστιανικής εικονογραφίας, των ταφικών πρακτικών της ρωμαϊκής περιόδου και της εξάπλωσης του Χριστιανισμού στην Ανατολία.
Το εύρημα ενισχύει επίσης τη φήμη της Νίκαιας ως θεμελιακού θρησκευτικού και ιστορικού κέντρου, ήδη γνωστού για τη φιλοξενία της Α’ Οικουμενικής Συνόδου της Νίκαιας το 325 μ.Χ., η οποία διαμόρφωσε θεμελιώδη χριστιανικά δόγματα.
Καθώς η ανασκαφή συνεχίζεται, οι ερευνητές ελπίζουν ότι η Νεκρόπολη Hisartepe μπορεί να αποκαλύψει πρόσθετες τοιχογραφίες, επιγραφές ή τεχνουργήματα που θα μπορούσαν να διαφωτίσουν περαιτέρω την πολυπολιτισμική και θρησκευτική ιστορία της αρχαίας Νίκαιας.