Αρχαιολόγοι που πραγματοποιούν ανασκαφές στη Σαλαγασσό, στην αρχαία Πισιδία (σημερινή Αγλασούν), έκαναν μια εντυπωσιακή ανακάλυψη. Έφεραν στο φως ένα αέτωμα λαξευμένο σε μάρμαρο από το Αφιόν Καραχισάρ, στο οποίο απεικονίζεται ο θεός με μορφή σφίγγας Τούτου της Αιγύπτου – χαραγμένος με την τεχνική των εγκοπών.
Τα αετώματα αποτελούν τμήμα του διακοσμητικού σχεδίου εμπνευσμένο από αιγυπτιακά μοτίβα, και ανακαλύφθηκαν σ’ ένα ρωμαϊκό σύμπλεγμα λουτρών. Η ανακάλυψη αποκαλύπτει μέχρι πρότινος άγνωστες πολιτιστικές ανταλλαγές ανάμεσα στην Ανατολία και την Αίγυπτο.
Μοναδική ανακάλυψη σε ρωμαϊκό λουτρό
Τα αετώματα, αποκαλύφθηκαν για πρώτη φορά το 2004, στη διάρκεια ανασκαφών στο νότιο τμήμα της αίθουσας του ψυχρού νερού (frigidarium) του συμπλέγματος Λουτρών – Γυμνασίου. Η πρόσφατη επανεξέταση της ανακάλυψης από την ομάδα των ανασκαφών, με επικεφαλής τον καθηγητή Δρ. Peter Talloen του πανεπιστημίου Μπιλκέντ, επαληθεύει πως οι εικόνες είναι τμήμα διακόσμησης αιγυπτιακής επιρροής.
Αυτό που κάνει το τεχνούργημα να ξεχωρίζει, εκτός από την εικονογραφία, είναι το υλικό και η τεχνική του: Είναι λαξευμένο σε μάρμαρο από το Αφιόν Καραχισάρ (Δοκίμιον) και κατασκευάστηκε με τεχνικές εγκοπής και όχι σε υψηλό ολόγλυφο (κατεργασμένο από κάθε πλευρά).
Σύμφωνα με τον Talluen, “Επειδή δεν υπάρχουν δείγματα αυτής της εικονογραφίας που να είναι γνωστά και έξω από την Αίγυπτο, η συγκεκριμένη σκηνή, ρίχνει φως για πρώτη φορά στα διακοσμητικά σχέδια των ιερών αφιερωμένων σε Αιγυπτιακές θεότητες πέρα από τα εδάφη του Νείλου”.
Το ανάγλυφο μάλλον δεν αποτελούσε τμήμα λατρευτικού ναού του Τούτου, αλλά μάλλον ήταν διακοσμητικό, αναδεικνύοντας τις θεματικές της προστασίας, της βασιλείας και της συμβολικής εξουσίας.
Εικονογραφία της Αιγύπτου: Τούτου, Όρος και Σομπέκ
Η κεντρική μορφή της σκηνής είναι ο θεός με μορφή σφίγγας, ο Τούτου, που πλαισιώνεται από τις συμβολικές μορφές που αναπαριστούν την αιγυπτιακή βασιλική και θεϊκή εξουσία. Ανάμεσα στις μορφές, απεικονίζεται ο Όρος, ο θεός – γεράκι που παραπέμπει στη βασιλική εξουσία και ο Σομπέκ, ο θεός – κροκόδειλος που συμβολίζει τη δύναμη του Νείλου.
Σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, η σύνθεση ανατρέχει σε θέματα της θεϊκής βασιλείας και της προστατευτικής δύναμης και ο Τούτου είναι ο προστάτης ενώ ο Σομπέκ είναι η ενσάρκωση της ζωογόνου δύναμης του Νείλου.
Τέλος, ο Όρος επισφραγίζει τη βασιλική ή την ημί – θεϊκή διάσταση της εικονογραφίας.Ακόμη, η αρ χιτεκτονική του ανάγλυφου – πλαισιωμένο με άνοιγμα θύρας ή μοτίβο υπέρθυρου, με στέμματα της Άνω και Κάτω Αιγύπτου και η θέση των μορφών – , υποδηλώνει βαθιά γνώση του αιγυπτιακού βασιλικού συμβολισμού, προσαρμοσμένης στο πλαίσιο της Ρωμαϊκής Ανατολίας.
Υλικό, τεχνικές και εγχώριο μάρμαρο
Μια από τις πιο εντυπωσιακές πτυχές της ανακάλυψης, είναι η επιλογή του υλικού: Τα φατνώματα είναι φτιαγμένα από μάρμαρο του Αφιόν Καραχισάρ (Δοκίμιο στα αρχαία), το οποίο είχε εξορυχθεί από λατομεία της περιοχής.
Το γεγονός αυτό επαληθεύει ότι το μάρμαρο, δεν προήλθε από την Αίγυπτο, αλλά ήταν εγχώρια πέτρα, επάνω στην οποία απεικονίζονταν Αιγύπτιοι θεοί. Η τεχνική της εγκοπής σε λεπτές πλάκες μαρμάρου ή επένδυση και όχι σε ολόγλυφο, μαρτυρά περισσότερο εκλεπτυσμένη και διακοσμητική χρήση του.
Η χρήση του εγχώριου μαρμάρου, επαληθεύει την αντίληψη σύμφωνα με την οποία στη Σαλαγασσό ήταν καλά εδραιωμένες οι κατασκευαστικές και γλυπτικές παραδόσεις, ενώ παράλληλα, η πόλη συμμετείχε στα ευρύτερα μεσογειακά πολιτιστικά δίκτυα. Το μάρμαρο του Αφιόν ήταν φημισμένο στην Ανατολία της Ρωμαϊκής Εποχής για την ποιότητά του, ενώ είναι γνωστό από πολλά αυτοκρατορικά αγάλματα και την αρχιτεκτονική διακόσμηση της Σαλαγασσού.
Σημασία: Η Ανατολία συναντά την Αίγυπτο
Η ανακάλυψη είναι σημαντική για αρκετούς λόγους. Πρώτον, οι αναπαραστάσεις μέχρι στιγμής, αιγυπτιακών θεών εκτός της Αιγύπτου, είναι σπάνιες.Το α νάγλυφο της Σαλαγασσού, φαίνεται πως είναι ένα από τα ελάχιστα – αν όχι το μοναδικό δείγμα αυτού του εικονογραφικού προγράμματος της Ανατολίας, στο οποίο συνυπάρχουν ο θεός – σφίγγα Τούτου με τον Όρο και τον Σομπέκ.
Δεύτερον, μαρτυρά ότι στη διάρκεια της Ρωμαϊκής διοίκησης, η Σαλαγασσός εκτός από οικονομικά ευημερούσα πόλη – εξήγαγε αγαθά όπως κρασί, κεραμική και αγροτικά προϊόντα – ήταν ανοιχτή πολιτιστικά σε ιδέες, μοτίβα και ρυθμούς που ταξίδευαν από την Αίγυπτο και προσαρμοζόντουσαν στα τοπικά πλαίσια της Ανατολίας.
Ο καθηγητής Talloen σημείωσε ότι, οι άνθρωποι της Σαλαγασσού εξήγαγαν κεραμικά, κρασί και αγροτική παραγωγή στην Αίγυπτο ενώ σε αντάλλαγμα, δέχονταν ψάρια και τις πολιτιστικές επιρροές προς την Ανατολία – προσφέροντας ένα παράδειγμα ανταλλαγής ανάμεσα στις δύο περιοχές. Το αέτωμα μαρτυρά με ζωντανό τρόπο τις αλληλεπιδράσεις αυτές.
Το πλαίσιο του χώρου και η προστασία του
Η Σαλαγασσός είναι ένας εξαιρετικός αρχαιολογικός χώρος. Χτισμένη στις πλαγιές των βουνών Akdağ, τα πρώτα στοιχεία που μαρτυρούν τον εποικισμό της ανάγονται περίπου 12.000 χρόνια στο παρελθόν.
Η Σαγαλασσός βγήκε ιστορικά από την αφάνεια μόλις το έτος 334 π.Χ., όταν καταλήφθηκε από τον Μέγα Αλέξανδρο. Ο Αρριανός, που διασώζει αναλυτικά τα γεγονότα, περιγράφει τη Σαγαλασσό ως πόλη αρκετά ισχυρή, ενώ σημειώνει πως οι κάτοικοί της ήταν οι πλέον πολεμοχαρείς σε σύγκριση με τους γείτονές τους.
Στη συνέχεια, πέρασε για λίγο στον έλεγχο του Αττάλου Α΄ της Περγάμου ενώ στα χρόνια 218-216 π.Χ. βρέθηκε στα χέρια του σφετεριστή του σελευκιδικού θρόνου Αχαιού.
Μετά την ήττα και την εκτέλεση του τελευταίου, είναι πιθανό ότι ο Αντίοχος Γ΄ κατόρθωσε να επαναφέρει την Πισιδία στον σελευκιδικό έλεγχο από το 216 μέχρι το 193 π.Χ.
Μετά το θάνατο του Μακεδόνα βασιλιά, στο πλαίσιο του πολέμου των Διαδόχων που ακολούθησε, η πόλη βρέθηκε για λίγο υπό τον Αλκέτα, το νεότερο αδελφό του στρατηγού του Αλεξάνδρου Περδίκκα. Τα ρωμαϊκά ευρήματά της, διατηρούνται σε ιδιαίτερα καλή κατάσταση επειδή η πόλη, μετά από σεισμική δραστηριότητα θάφτηκε κάτω από στρώματα εδάφους, διατηρώντας ασφαλή τα ερείπιά της από λεηλασίες και καταστροφές. Οι ανασκαφές στην περιοχή, είναι αδιάλειπτες από το 1989, με έντονη τη θεσμική στήριξη και τη συμμετοχή αρχαιολόγων όχι μόνο από την Τουρκία, αλλά από όλον τον κόσμο.Η Σαλαγασσός περιλαμβάνεται στον Προσωρινό Κατάλογο των Μνημείων Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς, προστατευόμενων από την UNESCO – επισφραγίζοντας τη διεθνή σημασία του χώρου.
Συνέπειες της μελέτης
Το αέτωμα που καταγράφηκε πρόσφατα, εγείρει νέα ερωτήματα: Ήταν η διακόσμηση αιγυπτιακής επιρροής περισσότερο διαδεδομένη στην Ανατολία απ’ όσο ήταν μέχρι σήμερα γνωστό; Υπήρχαν εργαστήρια ή τεχνίτες στην Ανατολία, εξειδικευμένοι στην αιγυπτιακή εικονογραφία ή επηρεασμένοι από τους τεχνίτες ή τα χειρόγραφα που έφταναν από την Αίγυπτο; Θα μπορούσαν τα μοτίβα να σηματοδοτούν τον θρησκευτικό συγκρητισμό, πολιτικές δηλώσεις – ή είναι απλώς ενδεικτικές του εξωτικού στοιχείου της διακόσμησης;
Οι αρχαιολόγοι προγραμματίζουν περισσότερες τεχνικές αναλύσεις, όπως την ανίχνευση της προέλευσης του μαρμάρου, της εξέτασης των σημαδιών από τα εργαλεία και ανίχνευση χρωστικών για να κατανοήσουν περισσότερο πώς κατασκευάστηκαν τα φατνώματα και πώς ήταν στην αυθεντική τους μορφή – ενδεχομένως, αν ήταν ζωγραφισμένα ή χρωματιστά.
Η έρευνα θα οδηγήσει στην ακριβέστερη χρονολόγηση του συμπλέγματος των λουτρών και των διακοσμητικών φάσεών του, ανάγοντας ίσως το αέτωμα στο ευρύ πλαίσιο της ρωμαϊκής διακοσμητικής τέχνης του 2ου – 3ου αιώνα π.Χ.
Η σπουδαιότητα της ανακάλυψης
Η ανακάλυψη του ανάγλυφου από μάρμαρο του Αφιόν Καραχισάρ που αναπαριστά τον Αιγύπτιο θεό Τούτου στη Σαλαγασσό, αποτελεί μια σπάνια περίπτωση όπου συναντιούνται το τοπικό υλικό, το πλαίσιο της Ρωμαϊκής αρχιτεκτονικής και η αιγυπτιακή εικονογραφία. Το εύρημα, εμπλουτίζει την κατανόησή μας για το πώς οι αρχαίες πόλεις της Ανατολίας όπως η Σαλαγασσός, ήταν κόμβοι όχι μόνο του εμπορίου και της οικονομίας, αλλά ακόμη, καλλιτεχνικής και συμβολικής ανταλλαγής.
Με την εξέλιξη των μελετών, το ανάγλυφο μπορεί ν’ αποδειχθεί καθοριστικής σημασίας για την αποκάλυψη περισσότερων στοιχείων των διαπολιτισμικών καλλιτεχνικών ρευμάτων της Ρωμαϊκής Μεσογείου.