Ύστερα από δύο χρόνια μαζικών διαδηλώσεων, το φοιτητικό κίνημα που συγκλόνισε τη Σερβία επιχειρεί πλέον να μετατρέψει τη λαϊκή δυσαρέσκεια σε πολιτική ανατροπή. Την Κυριακή 25 Οκτωβρίου, οι Σέρβοι προσέρχονται στις κάλπες για πρόωρες βουλευτικές εκλογές, στις οποίες η φοιτητική παράταξη «Student List» φιλοδοξεί να αμφισβητήσει την κυριαρχία του Σερβικού Προοδευτικού Κόμματος (SNS), που κυβερνά τη χώρα εδώ και 14 χρόνια.
Απέναντί της βρίσκεται ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς, ο οποίος παραιτήθηκε από την προεδρία τον περασμένο μήνα, επιδιώκοντας να επιστρέψει στην εξουσία από τη θέση του πρωθυπουργού. Με τις δημοσκοπήσεις να παρουσιάζουν αντιφατική εικόνα, η εκλογική αναμέτρηση συνοδεύεται από ανησυχίες για αμφισβήτηση του αποτελέσματος και ενδεχόμενα μετεκλογικά επεισόδια.
Σε εκτενές ρεπορτάζ του από το Βελιγράδι, ο Guardian περιγράφει ένα πρωτόγνωρο πολιτικό πείραμα: ένα κίνημα που γεννήθηκε στους δρόμους, οργανώθηκε χωρίς παραδοσιακή ηγεσία και τώρα διεκδικεί την εξουσία με υποψηφίους που αναδείχθηκαν μέσα από ανοιχτές φοιτητικές συνελεύσεις.
Η αναμέτρηση της Κυριακής θεωρείται η σημαντικότερη πολιτική πρόκληση που έχει αντιμετωπίσει ο Βούτσιτς τα τελευταία χρόνια, καθώς το κίνημα προσπαθεί να κινητοποιήσει όχι μόνο τους νέους και τους κατοίκους των μεγάλων πόλεων, αλλά και ψηφοφόρους που μέχρι σήμερα απείχαν από την πολιτική.
Από τις φοιτητικές διαδηλώσεις στην εκλογική μάχη
Στο Κρνιάτσα, ένα προάστιο του Βελιγραδίου, ομάδες φοιτητών πραγματοποιούν καθημερινά επισκέψεις από πόρτα σε πόρτα, αναζητώντας υποστήριξη για την παράταξή τους.
Φορούν διακριτικά με τη λέξη «νίκη», κρατούν έναν κατάλογο ερωτήσεων και χρησιμοποιούν εφαρμογή στα κινητά τους τηλέφωνα, η οποία καταγράφει τις κατοικίες που έχουν επισκεφθεί και το επίπεδο υποστήριξης που συναντούν.
Ο φοιτητής Νομικής Ζακ Βελίτσκοβιτς και η φωτογράφος της εκστρατείας Ντανιέλα Ραντόικοβιτς περιέγραψαν στον Guardian μια ιδιαίτερα θερμή υποδοχή στη συνοικία όπου πραγματοποιούσαν την προεκλογική τους δραστηριότητα.
Οι περισσότεροι κάτοικοι με τους οποίους συνομίλησαν δήλωσαν ότι θα στηρίξουν τη φοιτητική παράταξη, ενώ αρκετοί προσφέρθηκαν ακόμη και να βοηθήσουν στην κινητοποίηση των ψηφοφόρων την ημέρα των εκλογών.
Ορισμένοι οδηγοί ταξί πρότειναν να μεταφέρουν πολίτες στα εκλογικά τμήματα.
«Η συμμετοχή είναι το κλειδί», ανέφερε ένας κάτοικος, παραπέμποντας στην ήττα του Βίκτορ Όρμπαν στις ουγγρικές εκλογές του Απριλίου, όταν η προσέλευση έφτασε σε ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα.
Οι Σέρβοι φοιτητές ελπίζουν ότι θα επαναληφθεί ένα αντίστοιχο πολιτικό αποτέλεσμα στη χώρα τους.
«Σερβία ή Μαφία;» – Η διαφθορά στο επίκεντρο
Η συζήτηση με τους κατοίκους αρχίζει συνήθως με μία ερώτηση: «Ποιο θεωρείτε το μεγαλύτερο πρόβλημα της σερβικής κοινωνίας;».
Οι απαντήσεις ποικίλλουν, αλλά η διαφθορά αναδεικνύεται σταθερά ως μία από τις σημαντικότερες ανησυχίες.
Σύμφωνα με τον Guardian, η Σερβία καταλαμβάνει ιδιαίτερα χαμηλή θέση στον Δείκτη Αντίληψης της Διαφθοράς της Transparency International, συγκριτικά με τις γειτονικές της χώρες.
Η αντιπολίτευση έχει επανειλημμένα καταγγείλει διασυνδέσεις του κυβερνώντος SNS με το οργανωμένο έγκλημα, κατηγορίες τις οποίες η κυβέρνηση απορρίπτει, υποστηρίζοντας ότι εργάζεται για την αντιμετώπισή του.
Το κεντρικό σύνθημα της φοιτητικής παράταξης είναι χαρακτηριστικό: «Σερβία ή Μαφία;».
Στο Κρνιάτσα, οι κάτοικοι διαμαρτύρονται για τη φθορά της γέφυρας που συνδέει το προάστιο με το κέντρο του Βελιγραδίου, καθώς και για το αποχετευτικό σύστημα που παρουσιάζει προβλήματα κάθε φορά που σημειώνονται ισχυρές βροχοπτώσεις.
Όπως αναφέρουν, ο Βούτσιτς είχε υποσχεθεί προσωπικά, κατά τη διάρκεια παλαιότερης επίσκεψής του, ότι τα προβλήματα θα αντιμετωπίζονταν.
Παρά την οικονομική ανάπτυξη των τελευταίων ετών, πολλοί πολίτες θεωρούν ότι τα οφέλη δεν κατανέμονται δίκαια.
Ο Guardian περιγράφει χαρακτηριστικά την αντίθεση ανάμεσα στις αντιπροσωπείες πολυτελών αυτοκινήτων Porsche και Land Rover που έχουν ανοίξει στην περιοχή και στους παραμελημένους δημόσιους χώρους. Ορισμένα τραμ του Βελιγραδίου, μάλιστα, εξακολουθούν να λειτουργούν έπειτα από περισσότερα από 50 χρόνια.
Η τραγωδία με τους 16 νεκρούς που πυροδότησε την εξέγερση
Η αφετηρία του φοιτητικού κινήματος βρίσκεται στην 1η Νοεμβρίου 2024, όταν κατέρρευσε το τσιμεντένιο στέγαστρο του σιδηροδρομικού σταθμού στο Νόβι Σαντ, με αποτέλεσμα να χάσουν τη ζωή τους 16 άνθρωποι.
Η τραγωδία πυροδότησε οργή για την κατάσταση των δημόσιων υποδομών, τη διαφθορά και τις ευθύνες των κρατικών αξιωματούχων.
Σύμφωνα με το βρετανικό δημοσίευμα, τα στοιχεία παρέπεμπαν σε προβληματικές παρεμβάσεις κατά τη διάρκεια εργασιών ανακαίνισης, χωρίς ωστόσο να έχει υπάρξει μέχρι σήμερα επίσημο πόρισμα για τα αίτια της κατάρρευσης ή να έχει αποδοθεί ευθύνη σε κρατικό αξιωματούχο.
Τρεις εβδομάδες μετά το δυστύχημα, φοιτητές στο Βελιγράδι απέκλεισαν δρόμο, πραγματοποιώντας εκδήλωση μνήμης για τα θύματα.
Κατά τη διάρκεια της κινητοποίησης δέχθηκαν επίθεση από ομάδα υποστηρικτών του SNS, γεγονός που αποτέλεσε σημείο καμπής.
Οι διαμαρτυρίες εξαπλώθηκαν σε ολόκληρη τη Σερβία και εξελίχθηκαν σε ένα από τα μεγαλύτερα κινήματα αμφισβήτησης της κυβέρνησης Βούτσιτς.
Αρχικά, οι φοιτητές απέφυγαν τη συνεργασία με τα παραδοσιακά κόμματα της αντιπολίτευσης και επέλεξαν να λειτουργούν χωρίς συγκεντρωτική ηγεσία.
Η επιλογή αυτή είχε τόσο ιδεολογικά όσο και πρακτικά κίνητρα, καθώς περιόριζε τη δυνατότητα στοχοποίησης συγκεκριμένων προσώπων από τα κυβερνητικά μέσα ενημέρωσης.
Ο Βούτσιτς παραιτήθηκε από πρόεδρος και διεκδικεί την πρωθυπουργία
Μπροστά στην παρατεταμένη πολιτική κρίση, ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς ανακοίνωσε στις 27 Σεπτεμβρίου την παραίτησή του από την προεδρία της Σερβίας, πέντε μήνες πριν από την ολοκλήρωση της δεύτερης και τελευταίας συνταγματικά επιτρεπόμενης θητείας του.
Παράλληλα, προκήρυξε πρόωρες βουλευτικές εκλογές.
Σύμφωνα με τον Guardian, η κίνησή του αποσκοπούσε στη διατήρηση της πολιτικής του επιρροής, αυτή τη φορά από τη θέση του πρωθυπουργού, επικεφαλής του SNS.
Ο Βούτσιτς κυριαρχεί στη σερβική πολιτική ζωή για περισσότερο από μία δεκαετία, ενώ το κόμμα του βρίσκεται στην εξουσία από το 2012.
Η πολιτική του διαδρομή ξεκίνησε τη δεκαετία του 1990, όταν δραστηριοποιήθηκε στον εθνικιστικό χώρο και διετέλεσε υπουργός Πληροφοριών επί προεδρίας Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς, κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης στο Κόσοβο.
Σήμερα, η κυβέρνησή του κατηγορείται από επικριτές της για αυταρχικές πρακτικές, έλεγχο των μέσων ενημέρωσης και περιορισμό του πολιτικού ανταγωνισμού.
Ο ίδιος έχει επανειλημμένα παρουσιάσει τους πολιτικούς του αντιπάλους ως όργανα ξένων συμφερόντων.
Δημοσκοπήσεις: 45% στους φοιτητές, 36% στο κυβερνών κόμμα σε έρευνα του Ιουλίου
Οι δημοσκοπήσεις ενόψει της Κυριακής παρουσιάζουν σημαντικές αποκλίσεις.
Έρευνα που δημοσιεύθηκε τον Ιούλιο από το σερβικό Κέντρο Έρευνας, Διαφάνειας και Λογοδοσίας (CRTA), σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Στάνφορντ, κατέγραψε υποστήριξη 45% για το φοιτητικό κίνημα, έναντι 36% για το SNS.
Ωστόσο, η συγκεκριμένη μέτρηση πραγματοποιήθηκε πριν από την παραίτηση του Βούτσιτς και την επίσημη έναρξη της προεκλογικής περιόδου.
Άλλες, νεότερες δημοσκοπήσεις εμφανίζουν το κυβερνών κόμμα να προηγείται, αν και η αντιπολίτευση αμφισβητεί την ανεξαρτησία ορισμένων εταιρειών που τις διενήργησαν.
Ο Βούτσιτς έχει εντείνει σημαντικά τη δημόσια παρουσία του. Σύμφωνα με το ρεπορτάζ, μόνο τον Αύγουστο πραγματοποίησε 129 ζωντανές τηλεοπτικές εμφανίσεις, περισσότερες από τετραπλάσιες σε σύγκριση με τον προηγούμενο μήνα.
Ο Ράσα Νεντέλικοφ, διευθυντής προγραμμάτων του CRTA, υποστηρίζει ότι το υφιστάμενο πολιτικό σύστημα αντιμετωπίζει μια ασυνήθιστη πρόκληση.
«Η Σερβία υπήρξε μια εκλογική απολυταρχία και σε τέτοια καθεστώτα μπορούν να κερδίζουν μόνο τα κυβερνώντα κόμματα», ανέφερε.
Ωστόσο, εκτίμησε ότι η σημερινή κατάσταση διαφέρει, καθώς το κυβερνών κόμμα βρίσκεται αντιμέτωπο με έναν πολιτικό αντίπαλο που δεν λειτουργεί σύμφωνα με τα καθιερωμένα πρότυπα.
250 υποψήφιοι, ανάμεσά τους περισσότεροι από 160 διδάκτορες
Το πλέον ασυνήθιστο στοιχείο της φοιτητικής παράταξης είναι ο τρόπος με τον οποίο επέλεξε τους υποψηφίους της.
Η «Student List» παρουσιάζει 250 υποψηφίους, οι περισσότεροι από τους οποίους προτάθηκαν από πανεπιστημιακές σχολές. Περισσότεροι από 160 διαθέτουν διδακτορικό τίτλο.
Στο ψηφοδέλτιο συμμετέχουν επίσης αγρότες και εκπρόσωποι άλλων επαγγελματικών ομάδων.
Οι υποψηφιότητες εγκρίθηκαν μέσα από τις συνελεύσεις του φοιτητικού κινήματος, αντί μέσω μιας παραδοσιακής κομματικής ηγεσίας. Η ίδια διαδικασία ακολουθήθηκε και για τη διαμόρφωση του πολιτικού προγράμματος.
Ωστόσο, η προσπάθεια εξεύρεσης κοινών θέσεων οδήγησε στην αποφυγή ορισμένων διχαστικών ζητημάτων εξωτερικής πολιτικής.
Για παράδειγμα, η παράταξη προτείνει να αποφασιστεί μέσω δημοψηφίσματος η μελλοντική ένταξη της Σερβίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ διατηρεί τη θέση ότι το Κόσοβο αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της χώρας.
Η Μίλιτσα Γιοβάνοβιτς, επίκουρη καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου και υποψήφια της παράταξης, απορρίπτει την κριτική περί έλλειψης πολιτικής εμπειρίας.
«Είμαστε πολιτικά ερασιτέχνες, αλλά είμαστε ειδικοί», δηλώνει, υπογραμμίζοντας ότι πολλοί από τους υποψηφίους διαθέτουν εμπειρία στη διοίκηση οργανισμών, στην υλοποίηση έργων και στη διαχείριση δημόσιων πρωτοβουλιών.
Η μάχη των μέσων ενημέρωσης και η εκστρατεία από πόρτα σε πόρτα
Ένα από τα σοβαρότερα εμπόδια που αντιμετωπίζει το φοιτητικό κίνημα είναι η κυριαρχία του κυβερνώντος κόμματος στο τηλεοπτικό τοπίο.
Σύμφωνα με έρευνα του CRTA τον Σεπτέμβριο, το 69% του τηλεοπτικού χρόνου πολιτικής κάλυψης αφιερώθηκε στην κυβερνητική πλειοψηφία.
Από τον χρόνο που διατέθηκε στην αντιπολίτευση, το 42% της κάλυψης είχε αρνητικό τόνο και το 53% ουδέτερο.
Για να παρακάμψουν αυτό το εμπόδιο, οι φοιτητές προσπαθούν να φτάσουν απευθείας στους πολίτες.
Οι οργανωτές της εκστρατείας υποστηρίζουν ότι έχουν στείλει εθελοντές ακόμη και στα πιο απομακρυσμένα χωριά, επιδιώκοντας να διεισδύσουν στις αγροτικές περιοχές όπου το SNS διατηρεί ισχυρή εκλογική βάση.
Δεν συμμερίζονται όλοι την αισιοδοξία τους. Η Γκόρντανα Τσόμιτς, πρώην στέλεχος της αντιπολίτευσης που αργότερα υπηρέτησε ως υπουργός σε κυβέρνηση του SNS, υποστηρίζει ότι οι φοιτητές υπερβάλλουν για την έκταση της προεκλογικής τους δραστηριότητας στην επαρχία.
Μιλώντας στον Guardian, αμφισβήτησε ότι η παράταξη διαθέτει την οργανωτική εμπειρία που απαιτείται για να μετατρέψει την κοινωνική υποστήριξη σε κοινοβουλευτική δύναμη.
Ανάλογες επιφυλάξεις εκφράζει ο εκλογικός σύμβουλος Ραντιβόγιε Γκρούγιτς, ο οποίος εκτιμά ότι κρίσιμο ρόλο ενδέχεται να διαδραματίσουν οι πολίτες που δεν συμμετείχαν μέχρι σήμερα στις εκλογικές διαδικασίες.
Η τραγωδία του Νόβι Σαντ, όπως επισημαίνει, κινητοποίησε ανθρώπους που θεωρούσαν ότι η πολιτική δεν τους αφορά, μέχρι τη στιγμή που η αποτυχία των δημόσιων θεσμών επηρέασε άμεσα τις ζωές τους.
Καταγγελίες για εκλογικές μεθοδεύσεις και φόβοι για βία
Η προεκλογική περίοδος χαρακτηρίζεται επίσης από καταγγελίες για προσπάθειες επηρεασμού της εκλογικής διαδικασίας.
Η «Student List» κατηγορεί το υπουργείο Εξωτερικών της Σερβίας ότι διατηρεί εκλογικά τμήματα σε περιοχές του εξωτερικού όπου το SNS διαθέτει ισχυρή υποστήριξη, όπως το σερβικό τμήμα της Βοσνίας, ενώ περιορίζει τη δυνατότητα ψηφοφορίας σε περιοχές της Βόρειας Αμερικής όπου η αντιπολίτευση εκτιμά ότι έχει περισσότερους υποστηρικτές.
Το υπουργείο δεν απάντησε στο σχετικό αίτημα του Guardian για σχολιασμό.
Παράλληλα, προηγούμενες εκλογικές αναμετρήσεις έχουν συνοδευτεί από καταγγελίες για εξαγορά ψήφων, εκφοβισμό ψηφοφόρων και παρατυπίες στις κάλπες.
Για τον λόγο αυτό, το φοιτητικό κίνημα σχεδιάζει να κινητοποιήσει έναν πρωτοφανή αριθμό εκλογικών παρατηρητών την Κυριακή.
Οι ανησυχίες για επεισόδια εντείνονται εξαιτίας των καταγγελιών για οργανωμένες ομάδες που χρησιμοποιήθηκαν στο παρελθόν για την αντιμετώπιση αντικυβερνητικών συγκεντρώσεων.
Μάλιστα, λίγες ημέρες πριν από τις εκλογές, ένας άνδρας που υποστηρίζει ότι συμμετείχε σε τέτοιες ομάδες μίλησε στο ερευνητικό δίκτυο Balkan Investigative Reporting Network (BIRN).
Ο Μόμτσιλο Μαριάνοβιτς ισχυρίστηκε ότι είχε αναλάβει να καθοδηγεί ομάδα ανδρών σε συγκεντρώσεις όπου βρίσκονταν φοιτητές ή εκπρόσωποι της αντιπολίτευσης.
Όπως υποστήριξε, αμειβόταν κρυφά μέσω εικονικής θέσης εργασίας σε δημόσια επιχείρηση.
«Ήταν δουλειά μας, ως έσχατη λύση φυσικά, να χρησιμοποιούμε βία, αν και πολλές φορές αυτό συνέβαινε χωρίς να είναι η έσχατη λύση», ανέφερε.
Η επόμενη ημέρα και ο φόβος αμφισβήτησης του αποτελέσματος
Η εκλογική αναμέτρηση δεν αφορά μόνο το ποιος θα συγκεντρώσει τις περισσότερες ψήφους.
Η πιθανότητα ενός οριακού αποτελέσματος δημιουργεί ερωτήματα για το κατά πόσο οι αντίπαλες παρατάξεις θα αναγνωρίσουν την έκβασή του.
Σύμφωνα με τον Guardian, αρκετοί παρατηρητές εκφράζουν φόβους ότι η αμφισβήτηση του αποτελέσματος θα μπορούσε να προκαλέσει νέες συγκρούσεις στους δρόμους.
Η στάση των μικρότερων κομμάτων, που εκπροσωπούν τις ουγγρικές, βοσνιακές και αλβανικές μειονότητες της Σερβίας, ενδέχεται επίσης να αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία για τον σχηματισμό κυβέρνησης.
Διπλωματικές πηγές στο Βελιγράδι εκτιμούν ότι τα σχέδια της Σερβίας να φιλοξενήσει τη διεθνή έκθεση EXPO 2027 ενδέχεται να λειτουργήσουν αποτρεπτικά απέναντι σε μια ευρείας κλίμακας πολιτική κρίση.
Ωστόσο, σε περίπτωση αμφισβητούμενου αποτελέσματος, δεν αποκλείονται παρατεταμένες διαδικασίες επανακαταμέτρησης των ψήφων και νέες κινητοποιήσεις.
Οι φοιτητές έχουν ήδη αρχίσει να σχεδιάζουν τις ενέργειές τους για την περίοδο μετά τις εκλογές, δίνοντας έμφαση στη δυνατότητα υπεράσπισης ενός αποτελέσματος που θα θεωρούν ότι τους δικαιώνει.
«Υπάρχει έντονα η αίσθηση ότι είναι τώρα ή ποτέ», δήλωσε στον Guardian η Γελένα Κλέουτ, αναπληρώτρια καθηγήτρια Σπουδών Μέσων Ενημέρωσης, κατά τη διάρκεια πρόσφατης διαδήλωσης έξω από το υπουργείο Παιδείας στο Βελιγράδι.
Όπως εξήγησε, πολλοί πολίτες θεωρούν πλέον ότι έχουν βιώσει προσωπικά τις δυνατότητες του σημερινού πολιτικού συστήματος να ασκεί πίεση στους αντιπάλους του.
«Οι άνθρωποι αισθάνονται ότι πρέπει να παραμείνουν δυνατοί, γιατί η δουλειά δεν έχει τελειώσει», πρόσθεσε.
Έτσι, η Κυριακή 25 Οκτωβρίου δεν αποτελεί μόνο μια κρίσιμη εκλογική αναμέτρηση για τη Σερβία. Είναι και η πρώτη μεγάλη δοκιμασία ενός φοιτητικού κινήματος που, μέσα σε δύο χρόνια, πέρασε από τις συγκεντρώσεις μνήμης για τα θύματα του Νόβι Σαντ στη διεκδίκηση της πολιτικής εξουσίας.
