Η επιβράδυνση της εξέλιξης της νόσου Αλτσχάιμερ μέσω νέων θεραπειών αποτελεί πλέον πραγματικότητα και στην Ελλάδα. Κατά τη διάρκεια του τελευταίου έτους, τουλάχιστον 35 ασθενείς λαμβάνουν ένα νέο μονοκλωνικό αντίσωμα σε εξειδικευμένα νοσοκομεία της χώρας. Τα ευρήματα των κλινικών δοκιμών επιβεβαιώνουν ότι το συγκεκριμένο σκεύασμα δύναται να φρενάρει αισθητά τη γνωστική και λειτουργική έκπτωση σε επιλεγμένες περιπτώσεις ασθενών.
«Δεν πρόκειται για πανάκεια ούτε για οριστική θεραπεία της νόσου Alzheimer, αλλά για μια πολλά υποσχόμενη θεραπευτική προσέγγιση. Αξίζει να εξετάζεται η χορήγησή της σε ασθενείς που πληρούν τα απαραίτητα κριτήρια και είναι διατεθειμένοι να αποδεχθούν τους πιθανούς κινδύνους, έπειτα από πλήρη ενημέρωση», τονίζει σε συνέντευξη της στο Πρακτορείο FM η νευρολόγος-ψυχίατρος, πρόεδρος της Εταιρείας Alzheimer Αθηνών και του Εθνικού Παρατηρητηρίου για την Άνοια και τη νόσο Alzheimer, Παρασκευή Σακκά.
Ποιοι είναι όμως οι δικαιούχοι των νέων θεραπειών; Πού πρέπει να απευθυνθούν οι ενδιαφερόμενοι, ποια κριτήρια απαιτείται να πληρούν και ποιες είναι οι πιθανές παρενέργειες; Η γνωστή νευρολόγος αναλύει τις νέες προοπτικές που διαμορφώνονται για τους ασθενείς που βρίσκονται σε αρχικό στάδιο, αποσαφηνίζοντας παράλληλα ποιες κατηγορίες αποκλείονται από τη θεραπευτική αυτή επιλογή. Επιπλέον, παρέχει πρακτικές συμβουλές για τα σημάδια απώλειας μνήμης που πρέπει να κινητοποιήσουν τον ασθενή και το περιβάλλον του, καθώς και για τους τρόπους αναζήτησης έγκυρης ενημέρωσης και υποστήριξης. Την ίδια στιγμή, η πρόεδρος της Εταιρείας Alzheimer Αθηνών αναφέρεται και στη διεύρυνση του δικτύου φροντίδας για την άνοια, με τη λειτουργία 19 νέων Κέντρων Ημέρας μέσα στους επόμενους μήνες.
Δεκαεννέα νέα κέντρα Ημέρας τους επόμενους μήνες- Πού να πας όταν εξασθενεί η μνήμη
Ερ: Ποια είναι τα πρώτα σημάδια που πρέπει να κινητοποιήσουν έναν άνθρωπο ή την οικογένειά του ώστε να αναζητήσει ιατρική βοήθεια; Πώς ξεχωρίζουμε τη φυσιολογική έκπτωση της μνήμης λόγω ηλικίας, από την ήπια νοητική διαταραχή και την άνοια.
Απ: Μεγαλώνοντας, όλοι οι άνθρωποι ξεχνάμε λίγο περισσότερο από ό,τι στις νεότερες ηλικίες. Η έκπτωση της μνήμης πρέπει να κινητοποιήσει τόσο τον ίδιο τον άνθρωπο, όσο και την οικογένειά του, όταν επηρεάζει τη λειτουργικότητά του. Όχι όταν ξεχνά απλώς κάποια ονόματα, γενικές πληροφορίες, ή γεγονότα. Τότε θα πρέπει να απευθυνθεί σε έναν ειδικό, σε ένα ιατρείο μνήμης. Υπάρχουν πλέον 37 εξειδικευμένα δημόσια ιατρεία μνήμης συνολικά σε όλη τη χώρα, σε πανεπιστημιακά και σε γενικά νοσοκομεία, καθώς και σε Κέντρα Ημέρας για την Άνοια, ενώ 3 λειτουργούν σε ιδιωτικά νοσοκομεία. Αν δεν υπάρχει εξειδικευμένο ιατρείο μνήμης κοντά του, μπορεί να απευθυνθεί στον νευρολόγο, ή στον ψυχίατρο της περιοχής. Επειδή πλέον η άνοια, με κυριότερη μορφή τη νόσο Αλτσχάιμερ, είναι σήμερα τόσο συχνή μεταξύ των ανθρώπων της τρίτης ηλικίας, ακόμη και οι οικογενειακοί γιατροί και οι παθολόγοι, γνωρίζουν πώς να εξετάσουν ένα άτομο με προβλήματα μνήμης και να ζητήσουν τον απαραίτητο έλεγχο.
Ερ: Πού βρίσκεται αυτή τη στιγμή το δίκτυο δομών για την άνοια;
Απ: Το δίκτυο των δομών για την άνοια αναμένεται να ενισχυθεί με 19 νέα Κέντρα Ολοκληρωμένης Ημερήσιας Φροντίδας σε όλη την Ελλάδα. Μέχρι σήμερα, ήδη λειτουργούν 33 Κέντρα Ημέρας, εκ των οποίων 7 διαθέτουν και κινητές μονάδες. Η ανάθεση των νέων κέντρων σε δικαιούχους φορείς, κυρίως μη κυβερνητικές οργανώσεις, έχει ήδη ολοκληρωθεί και, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, η λειτουργία τους αναμένεται να ξεκινήσει μέσα στους επόμενους μήνες, καθώς απομένουν διαδικαστικά ζητήματα.
Ερ: Οπότε ποια είναι η διαδρομή για τον άνθρωπο που ανησυχεί για τη μνήμη του;
Απ: Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να ενημερωθούν για τα Κέντρα Ημέρας μέσα από την ιστοσελίδα της Εταιρείας Alzheimer, αλλά και καλώντας στη γραμμή βοήθειας για την άνοια 1102, με αστική χρέωση. Εκεί μπορούν να πληροφορηθούν πού βρίσκεται η πλησιέστερη δομή, ώστε να αποφύγουν την άσκοπη ταλαιπωρία.
Περίπου 250.000 άτομα με άνοια στην Ελλάδα – Το 70-80% των περιστατικών αφορά τη νόσο Αλτσχάιμερ
Ερ: Όσον αφορά τα επιδημιολογικά δεδομένα, ποια είναι σήμερα η εικόνα της νόσου Alzheimer στην Ελλάδα;
Απ: Στη χώρα μας υπολογίζεται ότι σχεδόν 250.000 άνθρωποι πάσχουν από άνοια. Η νόσος Alzheimer αποτελεί, ανάλογα με τις μελέτες, το 70% έως 80% των περιστατικών. Είναι η εμβληματική μορφή έκπτωσης μνήμης και νοητικών λειτουργιών, ίσως η πιο γρήγορη και η χειρότερη. Όλες οι άνοιες είναι δύσκολες καταστάσεις, κρατάνε χρόνια και φορτίζουν οικονομικά και συναισθηματικά τις οικογένειες.
Σε ποια νοσοκομεία χορηγείται η νέα θεραπεία
Ερ: Τα νέα φάρμακα, όπως το lecanemab και το donanemab, έχουν εγκριθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση για επιλεγμένους ασθενείς με πρώιμη νόσο Αλτσχάιμερ. Πώς λειτουργούν και πόσο μπορούν πραγματικά να επιβραδύνουν την εξέλιξη της νόσου;
Απ: Πρόκειται για δύο νέα φάρμακα, μονοκλωνικά αντισώματα κατά του βήτα αμυλοειδούς, (σσ η πρωτεΐνη που συσσωρεύεται στον εγκέφαλο και αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της νόσου Alzheimer, η οποία είναι η πιο συχνή αιτία άνοιας) τα οποία αναπτύχθηκαν την τελευταία πενταετία και έχουν εγκριθεί στην Ευρώπη. Στην ευρωπαϊκή αγορά κυκλοφορεί το donanemab, το οποίο χορηγείται πλέον και στην Ελλάδα.
Έχει λάβει άδεια από τον ΕΟΦ και, παρότι δεν αποζημιώνεται μέσα από τις συνήθεις διαδικασίες, μπορεί να χορηγηθεί μέσω του Συστήματος Ηλεκτρονικής Προέγκρισης (ΣΗΠ), που αφορά ακριβά φάρμακα και φάρμακα εξωτερικού. Ήδη, 35 ασθενείς λαμβάνουν τη συγκεκριμένη θεραπεία στη χώρα μας τον τελευταίο χρόνο, στα νοσοκομεία Αττικόν, Ευαγγελισμός, Τζάνειο, Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Πατρών, Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Λάρισας, Γεννηματάς και Υγεία.
Οι ενδιαφερόμενοι πρέπει να απευθύνονται σε εξειδικευμένα ιατρεία μνήμης, ή στον θεράποντα νευρολόγο τους, προκειμένου να αξιολογηθεί εάν πληρούν τα κριτήρια χορήγησης.
Κριτήρια χορήγησης -Ποιοι μπορούν να λάβουν τη θεραπεία ποιοι αποκλείονται
Ερ: Ποια είναι τα βασικά κριτήρια χορήγησης; Ποιες παθήσεις ή φαρμακευτικές αγωγές αποκλείουν έναν ασθενή από τη θεραπεία;
Απ: Καταρχάς, οι νέες θεραπείες απευθύνονται σε ασθενείς που βρίσκονται στα πρώιμα στάδια της νόσου Αλτσχάιμερ. Δεν πρέπει να υπάρχει σοβαρή συστηματική νόσος, όπως προχωρημένος καρκίνος, βαριά καρδιοπάθεια, ή σοβαρά ρευματολογικά νοσήματα που απαιτούν μακροχρόνιες θεραπείες με σημαντικές ανεπιθύμητες ενέργειες. Επίσης, αποκλείονται ασθενείς με συγκεκριμένο ιστορικό σοβαρών εγκεφαλικών επεισοδίων ή εγκεφαλικών αιμορραγιών, καθώς και όσοι λαμβάνουν αντιπηκτική αγωγή. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι ακόμη η δυνατότητα τακτικής παρακολούθησης με μαγνητικές τομογραφίες εγκεφάλου, ενώ η ηλικία από μόνη της δεν αποτελεί κριτήριο αποκλεισμού, καθώς στις μελέτες συμμετείχαν και άτομα προχωρημένης ηλικίας.
Κάτω του 6% οι σοβαρές παρενέργειες- Στο 1,5% των ασθενών διακόπτεται η θεραπεία
Ερ: Ποιοι είναι οι πιθανοί κίνδυνοι και οι παρενέργειες αυτών των φαρμάκων, γιατί γνωρίζουμε ότι απαιτείται στενή παρακολούθηση με μαγνητικές τομογραφίες.
Απ:Η δονανεμάμπη (donanemab) χορηγείται ενδοφλεβίως μία φορά τον μήνα, στο πλαίσιο ημερήσιας νοσηλείας, κατά την οποία ο ασθενής παραμένει στο νοσοκομείο για περίπου τρεις έως τέσσερις ώρες. Οι ανεπιθύμητες ενέργειες περιλαμβάνουν εγκεφαλικό οίδημα, ή αιμορραγικές αλλοιώσεις στον εγκέφαλο, που μπορεί να εμφανιστούν σε ποσοστό έως και 20%. Ωστόσο, οι σοβαρές ή συμπτωματικές περιπτώσεις είναι κάτω του 6%. Η διακοπή της θεραπείας λόγω ανεπιθύμητων ενεργειών, αφορά περίπου το 1,5% των ασθενών.
Ερ: Αυτά τα νούμερα επικινδυνότητας πάντως δεν είναι καθόλου αμελητέα. Γιατί κάποιος να το ρισκάρει; Ποιο είναι το προσδοκώμενο όφελος;
Απ: Η νόσος Alzheimer είναι μία καταστροφική νόσος, η οποία κρατάει κατά μέσον όρο 11-12 χρόνια και καταλήγει σε πλήρη έκπτωση των νοητικών λειτουργιών και απώλεια της αυτονομίας του ασθενούς.Τα νέα μονοκλωνικά αντισώματα στοχεύουν το βήτα αμυλοειδές που συσσωρεύεται στον εγκέφαλο και μπορούν να επιβραδύνουν σημαντικά την εξέλιξη της νόσου.
Ερ: Θα μπορούσατε να το προσδιορίσετε χρονικά;
Απ: Σύμφωνα με τα διαθέσιμα δεδομένα κλινικών μελετών διάρκειας περίπου 18 μηνών, η δονανεμάμπη μπορεί να επιβραδύνει τη γνωστική και λειτουργική επιδείνωση έως και κατά 35%.Αυτό σημαίνει ότι ο ασθενής μπορεί να διατηρήσει για μεγαλύτερο διάστημα τις νοητικές του ικανότητες και τη λειτουργικότητά του.
Ερ: Τα 35 άτομα που το παίρνουν στη χώρα μας τι ηλικίας είναι;
Απ: Από 55 έως 88
Ερ: Άρα έχει ένδειξη ένας 88άρης που έχει και τη φυσιολογική έκπτωση της ηλικίας;
Απ: Ναι, εφόσον είναι σε πολύ καλή φυσική κατάσταση και πληροί τα απαραίτητα κριτήρια. Άλλωστε σήμερα ο άνθρωπος εξακολουθεί να παραμένει λειτουργικός μέχρι τα βαθιά του γεράματα.
Τα οφέλη της θεραπείας φαίνεται να διατηρούνται έως τέσσερα χρόνια
Ερ: Δεδομένου ότι πρόκειται για ιδιαίτερα ακριβές θεραπείες, για τις οποίες απαιτείται ηλεκτρονική προέγκριση, πόσο εύκολη είναι η πρόσβαση για έναν ασθενή στην Ελλάδα; Και τι δείχνουν τα νεότερα δεδομένα για τη διάρκεια του θεραπευτικού οφέλους;
Απ:Η εμπειρία μας δείχνει ότι οι ασθενείς φοβούνται τις ανεπιθύμητες ενέργειες. Αλλά απευθύνονται στα ειδικά ιατρεία, ζητάνε πληροφορίες, ενδιαφέρονται, και εφόσον καλυφθεί το κόστος του φαρμάκου, το παίρνουν. Απλώς, αυτή η αντίληψη δεν έχει λάβει ακόμη ευρεία διάδοση. Τα επόμενα χρόνια αναμένεται να προστεθούν στη θεραπευτική φαρέτρα και άλλα μονοκλωνικά αντισώματα κατά του βήτα αμυλοειδούς. Παράλληλα, οι μελέτες μακροχρόνιας παρακολούθησης ασθενών που ξεκίνησαν τις νέες θεραπείες πριν από τρία ή τέσσερα χρόνια παρέχουν ενθαρρυντικά δεδομένα. Στην περίπτωση της δονανεμάμπης, τα θεραπευτικά οφέλη φαίνεται να διατηρούνται έως και τέσσερα χρόνια. Δεν πρόκειται για πανάκεια ούτε για οριστική θεραπεία της νόσου Alzheimer, αλλά για μια πολλά υποσχόμενη θεραπευτική προσέγγιση. Αξίζει να εξετάζεται η χορήγησή της σε ασθενείς που πληρούν τα απαραίτητα κριτήρια και είναι διατεθειμένοι να αποδεχθούν τους πιθανούς κινδύνους, έπειτα από πλήρη ενημέρωση.
Ερ: Πού ακουμπά η πρόληψη και πότε πρέπει τελικά να ξεκινάει;
Απ: Η πρόληψη αρχίζει πολύ νωρίς, ήδη από την αρχή της μέσης ηλικίας. Οι μελέτες έχουν δείξει ότι το βήτα αμυλοειδές, αυτό το «σκουπίδι» που συσσωρεύεται στον εγκέφαλο και συνδέεται με τη βλάβη των νευρώνων, μπορεί να αρχίσει να εναποτίθεται έως και 20 χρόνια πριν από την εμφάνιση των πρώτων συμπτωμάτων.
Η πρόληψη σήμερα είναι τεκμηριωμένη και περιλαμβάνει απλά, καθημερινά πράγματα, που εξαρτώνται σε συντριπτικό ποσοστό από τη θέληση και τον τρόπο ζωής του καθενός μας. Δηλαδή, ασκώ το κορμί μου. Είναι πολύ σημαντική η σωματική άσκηση, κυρίως η αεροβική, αλλά και οι ασκήσεις μυϊκής ενδυνάμωσης και ισορροπίας. Ασκώ το μυαλό μου με οποιονδήποτε τρόπο. Υπάρχουν άπειροι τρόποι νοητικής άσκησης και κινητοποίησης. Τρέφομαι υγιεινά, ελέγχω την πίεσή μου, το σάκχαρό μου, τη χοληστερίνη μου, την παχυσαρκία και το βάρος μου. Δεν καπνίζω, πίνω λίγο και λελογισμένα, βλέπω καλά, ακούω καλά, προστατεύω το κεφάλι μου από τραυματισμούς, έχω καλά κέφια και έχω πάρε δώσε με ανθρώπους.