Η παιδική ηλικία καθορίζει τις κατευθυντήριες γραμμές της ενήλικης ζωής, συμπεριλαμβανομένης της ικανότητας του ανθρώπου να εμπιστεύεται τους άλλους. Ορισμένες φορές, οι αρνητικές εμπειρίες των παιδικών χρόνων μπορούν να υψώσουν υψηλά τείχη γύρω από την εμπιστοσύνη κατά την ενηλικίωση – τείχη τόσο απόρθητα, που η κατεδάφισή τους καθίσταται εξαιρετικά δύσκολη.
Αυτές οι επιζήμιες εμπειρίες συχνά οδηγούν στην προκατάληψη ότι οι προθέσεις των άλλων είναι κακές ή δυσχεραίνουν τη δυνατότητα του ατόμου να βασίζεται σε τρίτους.
Στο άρθρο αυτό, εξετάζονται 8 εμπειρίες της παιδικής ηλικίας που ενδέχεται να κλονίσουν τα θεμέλια της εμπιστοσύνης. Παράλληλα, προτείνονται μέθοδοι για τη διαχείριση και την αντιμετώπιση αυτών των ζητημάτων.
Οι «αόρατες» πληγές της παιδικής ηλικίας: 8 εμπειρίες που κλονίζουν την εμπιστοσύνη σας στους ανθρώπους
- Ασταθές περιβάλλον
- Αθετημένες υποσχέσεις
- Συναισθηματική παραμέληση
- Εκφοβισμός ή χλευασμός από συνομηλίκους
- Γονική εξαπάτηση
- Απουσία σταθερού φροντιστή
- Υπερβολική κριτική
- Κακοποιητικές σχέσεις
Ασταθές περιβάλλον
Η ανατροφή σε ένα απρόβλεπτο ή χαοτικό περιβάλλον αποτελεί μια εμπειρία της παιδικής ηλικίας που μπορεί να υπονομεύσει την εμπιστοσύνη προς τους ανθρώπους κατά την ενήλικη ζωή.
Για ένα παιδί, το σπίτι και η οικογένεια αποτελούν ολόκληρο τον κόσμο του. Η σταθερότητα του παρέχει ένα αίσθημα ασφάλειας και βεβαιότητας. Αντίθετα, οι απρόβλεπτες αναταραχές σε αυτό το περιβάλλον -όπως οι οικογενειακές συγκρούσεις, ο χωρισμός των γονέων ή οι συχνές μετακομίσεις- μπορούν να καλλιεργήσουν ένα βαθύ αίσθημα ανασφάλειας.
Αυτές οι συνθήκες συχνά αναγκάζουν το παιδί να βρίσκεται σε συνεχή εγρήγορση, χωρίς να είναι ποτέ σίγουρο για το τι πρόκειται να συμβεί στη συνέχεια. Στην ενήλικη ζωή, οι εμπειρίες αυτές μεταφράζονται σε επιφυλακτικότητα ή πλήρη αποστασιοποίηση από την εμπιστοσύνη προς τους άλλους, καθώς κυριαρχεί ο φόβος μιας ξαφνικής ανατροπής.
Ουσιαστικά, η στάση αυτή εξελίσσεται σε έναν μηχανισμό αυτοάμυνας για την αποφυγή του ψυχικού πόνου. Η αναγνώριση ότι αυτή η επιφυλακτικότητα αποτελεί προϊόν του παρελθόντος είναι το πρώτο βήμα για την κατανόηση αυτών των προστατευτικών συναισθημάτων και την πορεία προς την εσωτερική επούλωση.
Αθετημένες υποσχέσεις
Οι υποσχέσεις έχουν τεράστια σημασία κατά την παιδική ηλικία. Αντιπροσωπεύουν έναν δεσμό εμπιστοσύνης – ιδιαίτερα όταν προέρχονται από πρόσωπα-κλειδιά, όπως οι γονείς ή οι στενοί συγγενείς.
Όταν ένα παιδί ανυπομονεί για μια προγραμματισμένη δραστηριότητα –όπως μια επίσκεψη στον ζωολογικό κήπο– η προσμονή αυτή καταλαμβάνει ολόκληρη τη σκέψη του. Η προετοιμασία και η αναμονή την ημέρα της υπόσχεσης αποτελούν κορυφαία στιγμή ενθουσιασμού. Ωστόσο, όταν η υπόσχεση αθετείται λόγω εργασίας, κόπωσης ή άλλων παραγόντων, η απογοήτευση είναι συντριπτική, ανεξάρτητα από το πόσο λογική μπορεί να φαίνεται μια μεταγενέστερη δικαιολογία.
Τέτοιου είδους διαψεύσεις, όταν επαναλαμβάνονται με την πάροδο του χρόνου, μπορούν να φυτέψουν έναν σπόρο δυσπιστίας που διαρκεί μέχρι την ενηλικίωση. Το άτομο ενδέχεται να αναπτύξει σκεπτικισμό απέναντι στις δεσμεύσεις των άλλων ή ακόμη και να αρνείται να βασιστεί σε τρίτους, υπό τον φόβο παρόμοιων απογοητεύσεων.
Η εκμάθηση του διαχωρισμού αυτών των παρελθοντικών απογοητεύσεων από τις παρούσες σχέσεις αποτελεί ένα καθοριστικό βήμα προς την οικοδόμηση εμπιστοσύνης στην ενήλικη ζωή.
Συναισθηματική παραμέληση
Οι συναισθηματικές ανάγκες είναι εξίσου σημαντικές με τις σωματικές, και ορισμένες φορές ακόμα περισσότερο. Η παιδική ηλικία αποτελεί μια κρίσιμη περίοδο, κατά την οποία η συναισθηματική ευημερία επηρεάζεται άμεσα από τη διαθεσιμότητα και την ανταπόκριση των φροντιστών.
Σύμφωνα με έρευνες, τα παιδιά που αντιμετωπίζουν συναισθηματική παραμέληση από τους γονείς ή τους κηδεμόνες τους, ενδέχεται να αντιμετωπίσουν προβλήματα εμπιστοσύνης ως ενήλικες. Συχνά το ζήτημα αυτό μοιάζει «αόρατο», καθώς δεν υπάρχουν φανερά σημάδια κακοποίησης, όπως συμβαίνει στη σωματική βία.
Ωστόσο, όταν οι συναισθηματικές ανάγκες ενός παιδιού παραμελούνται συστηματικά -αν δηλαδή τα συναισθήματά του αγνοούνται ή αν το ίδιο οδηγείται στο να νιώθει ασήμαντο και χωρίς αγάπη- δημιουργείται ένας βαθιά ριζωμένος φόβος για την ευάλωτη πλευρά του εαυτού. Ως ενήλικες, τα άτομα αυτά μπορεί να δυσκολεύονται υπερβολικά να ανοιχτούν στους άλλους ή να πιστέψουν στην καλή τους πρόθεση, επειδή οι εμπειρίες του παρελθόντος τους δίδαξαν να μην εκθέτουν τον συναισθηματικό τους κόσμο.
Η κατανόηση αυτού του υποσυνείδητου φόβου βοηθά στην εξήγηση του γιατί η εμπιστοσύνη μπορεί να αποτελεί εμπόδιο, ενώ παράλληλα φωτίζει τους τρόπους υπέρβασής του.
Εκφοβισμός ή χλευασμός από συνομηλίκους
Το σχολείο αποτελεί το πεδίο των κοινωνικών δοκιμασιών κατά την παιδική ηλικία. Είναι ο χώρος όπου τα παιδιά μαθαίνουν να αλληλεπιδρούν, να κάνουν φίλους και να κατανοούν τους κοινωνικούς κανόνες.
Ο εκφοβισμός (bullying) ή η γελοιοποίηση από συνομηλίκους κατά τη διάρκεια αυτών των ευαίσθητων χρόνων μπορεί να αποτελέσει μια τραυματική εμπειρία, η οποία ωθεί το άτομο στην οικοδόμηση «οχυρών» γύρω από την εμπιστοσύνη του. Όταν ένα παιδί υφίσταται χλευασμό, υποτίμηση ή απομόνωση από τους συνομηλίκους του, ο κόσμος έξω από το σπίτι αρχίζει ξαφνικά να φαντάζει ανησυχητικά εχθρικός. Αυτό μπορεί να πλήξει την αυτοεκτίμηση και να οδηγήσει το άτομο στο να αμφισβητεί αν αξίζει να είναι αγαπητό ή αποδεκτό από τους άλλους.
Αυτός ο σκεπτικισμός, που έχει τις ρίζες του σε πρώιμα περιστατικά εκφοβισμού, μπορεί να επιμείνει και στην ενήλικη ζωή, καθιστώντας το άτομο επιφυλακτικό απέναντι στους ανθρώπους. Είναι συχνό το φαινόμενο να υπάρχει ο φόβος ότι, αν επιτραπεί σε κάποιον να πλησιάσει πολύ, θα του δοθεί η δύναμη να υποτιμήσει ή να πληγώσει το άτομο, όπως ακριβώς συνέβη στο παρελθόν.
Το να ξεδιαλύνετε αυτές τις οδυνηρές αναμνήσεις, ως ενήλικες, σας δίνει περιθώριο για θεραπεία και για να ξαναμάθετε την πράξη της εμπιστοσύνης με τους δικούς σας όρους. Πάντα βοηθάει να θυμάστε: δεν φταίτε εσείς, φταίνε αυτοί.
Γονική εξαπάτηση
Κατά την παιδική ηλικία, οι γονείς αποτελούν τους πρώτους δασκάλους και τα πρώτα πρότυπα. Τα παιδιά στρέφονται σε αυτούς για να κατανοήσουν τον κόσμο, τον εαυτό τους και τις ανθρώπινες σχέσεις.
Το ψέμα ή η εξαπάτηση από την πλευρά των γονέων μπορεί να πλήξει την εμπιστοσύνη του παιδιού στον πυρήνα της. Αυτό μπορεί να αφορά ασήμαντα πράγματα, όπως το να ειπωθεί στο παιδί ότι το φορτηγάκι με τα παγωτά παίζει μουσική μόνο όταν έχει ξεμείνει από εμπόρευμα, ή πιο σοβαρές καταστάσεις, όπως η απόκρυψη ενός σημαντικού οικογενειακού γεγονότος ή προβλήματος.
Η συνειδητοποίηση –είτε στην παιδική ηλικία είτε αργότερα– ότι οι γονείς δεν ήταν ειλικρινείς, μπορεί να είναι οδυνηρή. Μεταδίδει το μήνυμα ότι ακόμη και τα πρόσωπα που εμπιστευόμαστε απόλυτα μπορούν να μας προδώσουν, γεγονός που οδηγεί το άτομο στην ενήλικη ζωή να είναι εξαιρετικά επιφυλακτικό και να «βαδίζει σε τεντωμένο σχοινί» όσον αφορά την εμπιστοσύνη.
Ο επαναπροσδιορισμός των ορίων της εμπιστοσύνης μετά από μια τέτοια προδοσία μπορεί να μοιάζει τρομακτικός, αλλά είναι απαραίτητο βήμα για τη δημιουργία υγιών σχέσεων. Όπως ακριβώς συμβαίνει με μια πτώση, το να σηκώνεται κανείς ξανά είναι μέρος της ζωής. Ως ενήλικες, έχουμε πλέον την ευκαιρία να χαράξουμε τα δικά μας όρια.
Απουσία σταθερού φροντιστή
Η ύπαρξη ενός σταθερού προσώπου φροντίδας είναι θεμελιώδης για την ανάπτυξη. Συχνά, λόγω εργασιακών υποχρεώσεων ή άλλων συνθηκών, ορισμένα παιδιά μεγαλώνουν αλλάζοντας συνεχώς φροντιστές.
Η συνέπεια και η ρουτίνα παρέχουν στα παιδιά ένα αίσθημα ασφάλειας. Η σταθερή παρουσία ενός φροντιστή ενισχύει την πεποίθηση ότι το παιδί είναι άξιο αγάπης και άνευ όρων φροντίδας. Αντίθετα, η απουσία σταθερότητας μπορεί να οδηγήσει το παιδί να αμφισβητήσει την αξία του, προκαλώντας συναισθήματα εγκατάλειψης. Αυτό διαταράσσει την εγγενή αίσθηση ασφάλειας και εμποδίζει τη δημιουργία της βάσης εμπιστοσύνης που χρειάζεται ένα παιδί.
Στην ενήλικη ζωή, αυτές οι εμπειρίες μπορεί να οδηγήσουν σε φόβο απέναντι στην εξάρτηση από άλλους. Το άτομο έχει μάθει από νωρίς και με σκληρό τρόπο ότι οι άνθρωποι φεύγουν ή αλλάζουν, επομένως μπορεί να προτιμά να βασίζεται αποκλειστικά στον εαυτό του παρά να ρισκάρει μια νέα απογοήτευση.
Υπερβολική κριτική
Όπως τα φυτά χρειάζονται το φως του ήλιου και το νερό για να αναπτυχθούν, έτσι και τα παιδιά έχουν ανάγκη από ενθάρρυνση και αναγνώριση για να χτίσουν την αυτοπεποίθηση και την αυτοεκτίμησή τους.
Ωστόσο, η ανατροφή υπό τη σκιά της υπερβολικής κριτικής μπορεί να υπονομεύσει την αίσθηση της προσωπικής αξίας του παιδιού. Του μεταδίδει το μήνυμα ότι «δεν είναι αρκετά καλό» και ότι οτιδήποτε κάνει είναι ελαττωματικό. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε μια συνεχή αμφισβήτηση του εαυτού και σε μια τάση για υπερβολική αυτοκριτική.
Αυτό το αίσθημα αναξιότητας συχνά επεκτείνεται στην ενήλικη ζωή, καθιστώντας δύσκολη την εμπιστοσύνη προς τους άλλους. Υπάρχει ένας λανθάνων τρόμος ότι, αν εμπιστευτεί κανείς κάποιον και τον αφήσει να πλησιάσει, εκείνος θα δει τα «ελαττώματα» και θα ασκήσει κριτική ή θα τον απορρίψει, όπως συνέβαινε στο παρελθόν. Η πορεία προς τη θεραπεία ξεκινά από μέσα, με τη φίμωση αυτής της επικριτικής εσωτερικής φωνής και την παραδοχή ότι τα λάθη είναι σκαλοπάτια εξέλιξης και όχι εμπόδια.
Κακοποιητικές σχέσεις
Μία από τις πιο επιζήμιες εμπειρίες στη ζωή ενός παιδιού είναι η υπομονή οποιασδήποτε μορφής κακοποίησης -σωματικής, σεξουαλικής ή συναισθηματικής- από ένα πρόσωπο εμπιστοσύνης. Πρόκειται για μια τραγωδία που αλλάζει τη ζωή και αφαιρεί βίαια κάθε αίσθημα ασφάλειας και εμπιστοσύνης από το παιδί.
Η κακοποίηση μπορεί να αμαυρώσει σοβαρά την οπτική του παιδιού για τις σχέσεις. Το γεγονός ότι ένα άτομο που όφειλε να το φροντίζει και να το προστατεύει μπόρεσε να προκαλέσει τέτοια βλάβη, θέτει τις βάσεις για διάχυτα προβλήματα εμπιστοσύνης στην ενηλικίωση. Ως ενήλικες, η δημιουργία στενών σχέσεων ή η απόδοση εμπιστοσύνης μπορεί να φαντάζει ακατόρθωτη. Ο φόβος για πιθανή βλάβη ή προδοσία μπορεί να επισκιάζει την απόφαση να εμπιστευτούμε ακόμα και ανθρώπους που δείχνουν ειλικρινές ενδιαφέρον.
Το μονοπάτι προς την ίαση είναι μια ανηφορική διαδρομή που απαιτεί θάρρος, υπομονή και συχνά επαγγελματική βοήθεια. Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης απαιτεί χρόνο, γι’ αυτό είναι σημαντικό το άτομο να δείχνει συμπόνια στον εαυτό του, να σέβεται τον ρυθμό του και να θυμάται ότι η αγάπη δεν πρέπει ποτέ να ταυτίζεται με τη βλάβη.
Tips
Οι εμπειρίες της παιδικής ηλικίας αποτελούν τις ρίζες των ενήλικων αντιλήψεων σε πολυποίκιλες πτυχές της ζωής, συμπεριλαμβανομένης της εμπιστοσύνης. Αν η εμπιστοσύνη ενός ατόμου δέχθηκε πλήγματα κατά την παιδική ηλικία, είναι σημαντικό να αναγνωριστεί ότι αυτό δεν καθορίζει ολόκληρη την ύπαρξή του. Αποτελεί ένα κεφάλαιο της ζωής, όχι ολόκληρη την ιστορία. Πρέπει να θυμόμαστε ότι η εμπιστοσύνη δεν είναι μια έννοια που βγαίνει σε «ένα μέγεθος για όλους». Είναι υποκειμενική και μοναδική για κάθε άνθρωπο.
Η ανοικοδόμηση της εμπιστοσύνης ύστερα από επιζήμιες πρώιμες εμπειρίες είναι μια ανηφορική διαδρομή, με εξάρσεις και υφέσεις. Απαιτεί χρόνο, υπομονή, κατανόηση και, συχνά, επαγγελματική υποστήριξη. Είναι σημαντικό να γίνει αποδεκτό ότι η αναζήτηση βοήθειας, η επούλωση και η εκ νέου εκμάθηση της εμπιστοσύνης είναι απολύτως θεμιτές και αναγκαίες διαδικασίες.
Σε αυτό το ταξίδι, μπορεί να υπάρξουν υποτροπές αλλά και πρόοδος, όμως κάθε στιγμή αποτελεί ένα βήμα μπροστά. Η θεραπεία δεν είναι μια γραμμική διαδικασία και είναι ουσιώδες να θυμόμαστε ότι ο καθένας ορίζει τον δικό του ρυθμό.
Το πιο όμορφο κομμάτι αυτής της διαδρομής είναι ότι οδηγεί προς τη μεταμόρφωση. Μια μεταμόρφωση που βασίζεται στην κατανόηση του παρελθόντος, την αποδοχή του, τη μάθηση μέσα από αυτό και την ανάδυση ενός ισχυρότερου εαυτού—έτοιμου να εμπιστευτεί ξανά, με τους δικούς του πλέον όρους.
