Η θεωρία ότι η ζωφόρος και οι μετόπες των αρχαίων ναών αποτελούν αναπαραστάσεις των πλευρών μιας πολεμικής ή εμπορικής γαλέρας, προσφέρει μια νέα, ανατρεπτική οπτική για την αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική, συνδέοντας την τέχνη με τις λειτουργικές και πολιτισμικές πρακτικές της εποχής.
Ένας ερευνητής προτείνει τη θεωρία πως, στοιχεία όπως η ζωφόρος ή οι μετόπες αποτελούν, στην πραγματικότητα, τη λίθινη αναπαράσταση των πλευρών μιας πολεμικής ή εμπορικής γαλέρας που χρησιμοποιήθηκε ως στέγη. Η υπόθεση αυτή προκύπτει από μια αναπάντεχη γλωσσολογική και εθνογραφική σύνδεση. Επί αιώνες, οι μεγαλοπρεπείς ναοί της κλασικής Ελλάδας, με τον Παρθενώνα στην πρώτη γραμμή, έχουν μελετηθεί, μετρηθεί και θαυμαστεί.
Οι μορφές τους καθόρισαν τη δυτική αρχιτεκτονική. Ωστόσο, ορισμένα από τα πλέον εμβληματικά χαρακτηριστικά τους προκαλούσαν ανέκαθεν σύγχυση στους ειδικούς.
Tα ερωτήματα για τους αρχαίους ελληνικούς ναούς και η νέα μελέτη
- Γιατί οι ζωφόροι με τα τρίγλυφα και τις μετόπες τοποθετούνται τόσο ψηλά, σε σημείο που μόλις και μετά βίας διακρίνονται καθαρά;
Ποια πραγματική λειτουργία εξυπηρετούσε αυτός ο ογκώδης θριγκός; - Γιατί δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου ευθείες γραμμές στους πιο εξελιγμένους ναούς;
Μια νέα μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Frontiers of Architectural Research, παρουσιάζει μια ριζοσπαστική υπόθεση που θα μπορούσε να απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα μια για πάντα: Ο ελληνικός ναός είναι η λίθινη αναπαράσταση ενός πολεμικού ή εμπορικού πλοίου, το οποίο έχει αναποδογυριστεί και τοποθετηθεί πάνω σε υποστηρικτικούς τοίχους.
Με άλλα λόγια, οι αρχαίοι Έλληνες μετέτρεψαν σε πέτρα μέσα στα ιερά τους την ανάμνηση της εποχής που χρησιμοποιούσαν τα κύτη των πλοίων τους ως καταφύγια και, μετέπειτα, ως στέγες για τα δημόσια κτίρια. Ο συγγραφέας, J.M. Ciordia, βασίζει αυτή την ιδέα —η οποία εκ πρώτης όψεως μπορεί να φαίνεται εξωπραγματική, όπως παραδέχεται και ο ίδιος— σε μια διεπιστημονική προσέγγιση: Αρχιτεκτονική, ναυτική αρχαιολογία, γλωσσολογία και εθνολογία.
Η λέξη «κλειδί»
Το κλειδί βρίσκεται στις λέξεις: από τη “ναυς” (πλοίο) στον “ναό” (ιερό). Η έρευνα ξεκινά με μια γλωσσολογική παρατήρηση. Στα αρχαία ελληνικά, η λέξη για το πλοίο είναι ναυς. Η λέξη για τον ναό είναι ναός (στην αττική διάλεκτο, νεώς).
Είναι τόσο κοντινές, που η γενική πτώση της λέξης ναυς (ναός, δηλαδή “του πλοίου”) είναι πανομοιότυπη με την ονομαστική της λέξης ναός (“ιερό”).
Μέχρι τώρα, οι γλωσσολόγοι υποστήριζαν ότι δεν υπάρχει ετυμολογική συγγένεια μεταξύ των δύο λέξεων, εξηγεί η μελέτη. Ωστόσο, από μορφολογική άποψη, είναι πολύ πιο εύκολο να παράγουμε τη λέξη ναός από τη λέξη ναυς (πλοίο).
Η ονομαστική ναός θα μπορούσε να προέρχεται από τη γενική της λέξης ναυς, όπως χρησιμοποιούνταν στην έκφραση ὁ ναός οἶκος (“ο οίκος του πλοίου”, δηλαδή το νεώριο), μετατρεπόμενη αρχικά σε αρσενικό επίθετο (ὁ ναὸς οἶκος, “ο ναυτικός οίκος”) και τελικά σε ουσιαστικό (ὁ ναός, “το ναυτικό πράγμα”, δηλαδή “ο ναός”).
Ο λόγος για τον οποίο αυτή η σχέση δεν είχε εδραιωθεί παλαιότερα, υποστηρίζει ο Ciordia, είναι ότι δεν έβλεπαν καμία σύνδεση μεταξύ των αντικειμένων στα οποία αναφέρονται οι λέξεις, δηλαδή του πλοίου και του ναού.
Ωστόσο, ο ίδιος δεν πιστεύει ότι η ανάμνηση αυτής της σύνδεσης χάθηκε ποτέ για τους Έλληνες της Αρχαιότητας, όπως εξήγησε στο La Brújula Verde. Η εργασία του στοχεύει ακριβώς στο να αποδείξει αυτή την υλική σύνδεση.
Η πρακτική αφετηρία: το πλοίο ως καταφύγιο
Η θεωρία βασίζεται σε μια πρακτική ανάγκη. Οι Έλληνες ναυτικοί που περνούσαν μήνες σε ταξίδια, κατασκηνώνοντας σε άγνωστες ακτές, έπρεπε να προστατεύσουν τα σκάφη τους από τη “σκουληκαντέρα” – σάρακα της θάλασσας (Teredo navalis), γι’ αυτό και τα έσυραν στην ακτή. Ταυτόχρονα, έπρεπε να διατηρούν το εσωτερικό στεγνό και να προστατεύονται οι ίδιοι.
Θα είχαν λύσει και τα δύο προβλήματα αναποδογυρίζοντας τα σκαριά, τοποθετώντας τα πάνω σε διχαλωτά στηρίγματα και βρίσκοντας καταφύγιο από κάτω τους, προτείνει το άρθρο. Αυτά τα προσωρινά καταφύγια θα μπορούσαν να συμπληρωθούν με μια πέτρινη εστία στην είσοδο για το μαγείρεμα.
Χρόνια αργότερα, επιστρέφοντας στην ελληνική πατρίδα και αφού η ωφέλιμη ζωή τους είχε πλέον τελειώσει, τα πλοία αυτά θα μπορούσαν να είχαν τοποθετηθεί πάνω σε ειδικά κατασκευασμένους τοίχους, μετατρέποντάς τα σε κατοικίες ηγεμόνων, αίθουσες συγκεντρώσεων ή χώρους συμποσίων και, τελικά, σε ναούς.
Πολιτισμοί που χρησιμοποίησαν αναποδογυρισμένες βάρκες ως στέγες
Για να αποδείξει ότι αυτή η πρακτική είναι βάσιμη, η μελέτη συγκεντρώνει πολυάριθμα εθνογραφικά παραδείγματα πολιτισμών που χρησιμοποίησαν αναποδογυρισμένες βάρκες ως στέγες.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της αποτυχημένης αποστολής του Σάκλετον στην Ανταρκτική το 1916, τα μέλη της οποίας επιβίωσαν επί τέσσερις μήνες κάτω από τις αναποδογυρισμένες βάρκες τους στη Νήσο Ελέφαντα.
Το ίδιο έκαναν οι ψαράδες χελιών στη Σουηδία και οι πληθυσμοί των Ινουίτ στην Αλάσκα.
- Στο Λίντισφαρν (Αγγλία), στις αρχές του 20ού αιώνα, ψαρόβαρκες μετατράπηκαν σε υπόστεγα, δημιουργώντας μια τοπική παράδοση.
- Στη γαλλική ακτή του Πα-ντε-Καλαί υπήρχε μια γειτονιά που ονομαζόταν Quilles en l’air (“Καρίνα στον αέρα”), όπου οικογένειες ψαράδων ζούσαν σε σπίτια φτιαγμένα από παροπλισμένα σκαριά.
- Ο πολιτισμός των Ταλαγιωτών στη Μενόρκα (Ισπανία) έχτισε τις navetas (κυριολεκτικά “μικρά πλοία”) από πέτρα, σε σχήμα αναποδογυρισμένου σκαριού. Οι Βίκινγκς, μεταξύ 8ου και 11ου αιώνα, ανέπτυξαν τα “μακρά σπίτια” (longhouses) με στέγες σε σχήμα αντεστραμμένου κύτους.
- Στο Νησί του Πάσχα, η παραδοσιακή κατοικία (hare paenga) είχε σχήμα επιμήκους, αναποδογυρισμένου κανό.
- Οι αρχαίοι λαοί των Βαλεαρίδων, οι Νομάδες (Νουμίδες), οι κάτοικοι της Νήσου του Πάσχα, οι Βίκινγκς, οι σύγχρονοι Εσκιμώοι και οι Ευρωπαίοι ναυτικοί του Ατλαντικού μοιράζονταν με τους αρχαίους Έλληνες την αφοσίωσή τους στη ναυσιπλοΐα και μια στενή εξοικείωση με τα πλοία, σημειώνει ο ερευνητής.
Η απόδειξη-κλειδί: ο θριγκός είναι η πλευρά ενός πλοίου
Ο πυρήνας της υπόθεσης είναι η μορφολογική σύγκριση μεταξύ του δωρικού/ιωνικού θριγκού και των εξάλων (το τμήμα της πλευράς του πλοίου που βρίσκεται πάνω από την ίσαλο γραμμή) μιας πεντηκοντόρου —μιας γαλέρας που κινείτο από πενήντα κωπηλάτες.
Αναλύοντας ένα πήλινο ομοίωμα γαλέρας που βρέθηκε στο Γύθειο και διάφορες εικονογραφικές αναπαραστάσεις, ο Ciordia εδραιώνει πολυάριθμες αντιστοιχίες:
- Μετόπες και Τρίγλυφα: Τα ανοίγματα (παράθυρα) των ανώτερων κωπηλατών έκλειναν με ξύλινες σανίδες (πίνακες) για προστασία. Αυτές αποτελούν την προέλευση των μετοπών.
- Τα τρίγλυφα αναπαριστούν τους ορθοστάτες των πλευρών (τη δομή πάνω από το κατάστρωμα). Ο όρος μετ-όπη, που ετυμολογικά σημαίνει “ανάμεσα στα ανοίγματα”, αναφέρεται στο γεγονός ότι κάθε άνοιγμα του ανώτερου κωπηλάτη βρίσκεται στον ενδιάμεσο χώρο ανάμεσα σε δύο κουπιά της κατώτερης σειράς.
- Σταγόνες (Mutules): Αυτά τα στοιχεία του θριγκού θα μπορούσαν να είναι τα «ακρωτηριασμένα» απομεινάρια (mutilus στα λατινικά) των τμημάτων που στήριζαν τις δομές των κουπιών, τα οποία πριονίστηκαν όταν το πλοίο μετατράπηκε σε κτίριο.
- Αναρτημένες ασπίδες: Ιστορικές πηγές τεκμηριώνουν ότι επίχρυσες ασπίδες ήταν αναρτημένες στο επιστύλιο του Παρθενώνα. Αυτό συμπίπτει ακριβώς με τη φοινικική και ελληνική πρακτική της ανάρτησης ασπίδων στα πλευρά των πλοίων πάνω από το κατάστρωμα, όπως φαίνεται σε ασσυριακά ανάγλυφα και στις οπές του ομοιώματος από το Γύθειο.
- Επιμήκης καμπυλότητα: Οι πλέον εξελιγμένοι ναοί παρουσιάζουν μια ελαφρά καμπυλότητα στον θριγκό. Αυτό δεν θα αποτελούσε μια «οπτική διόρθωση», όπως πιστευόταν παλαιότερα, αλλά την αναπαράσταση της κύρτωσης του καταστρώματος, η οποία είναι εγγενής στον ναυπηγικό σχεδιασμό κάθε πλοίου και απαραίτητη για τη ναυσιπλοΐα.
- Πλοχμοί και μαίανδροι: Τα κοσμήματα που μοιάζουν με πλέγμα (κοτσίδα) στο γείσο θα μπορούσαν να αναπαριστούν το υπόζωμα, ένα παχύ σχοινί που περιέβαλλε το σκάφος για να το ενισχύει ενάντια στα κύματα.
- Ακροκέραμα και ακρωτήρια: Αυτά τα διακοσμητικά στοιχεία σε μορφή ελίκων και ανθεμίων που στεφανώνουν τον ναό και τις ακμές της στέγης μοιάζουν με τον αφρό της θάλασσας. Η ελληνική λέξη κῦμα σημαίνει τόσο το «κύμα» όσο και την «έλικα» (κυμάτιο). Τα ακρωτήρια τοποθετούνταν στην πλώρη και την πρύμνη, τα σημεία δηλαδή όπου το κύμα που δημιουργείται από το πλοίο είναι το μέγιστο
- Οδοί (Viae): Οι μυστηριώδεις οδοί (viae) που αναφέρει ο Βιτρούβιος , θα μπορούσαν να αντιστοιχούν στα ανοίγματα από τα οποία έβγαιναν τα κουπιά της κατώτερης σειράς.
Εξηγώντας το ανεξήγητο: η εξωτερική κιονοστοιχία (περίσταση)
Ένα από τα ισχυρότερα επιχειρήματα κατά της θεωρίας που θέλει τον ναό να προέρχεται από το σκαρί ενός πλοίου είναι το εξής: Αν ο θριγκός (το πάνω μέρος του τοίχου) αναπαριστά τα πλευρά ενός πλοίου, γιατί ορισμένοι ναοί έχουν δύο θριγκούς; (Έναν πάνω από τον σηκό και έναν δεύτερο πάνω από την εξωτερική κιονοστοιχία).
Η προτεινόμενη απάντηση είναι διαχρονική, βασισμένη στην εξέλιξη του κτιρίου στο πέρασμα του χρόνου:
Η φθορά: Με την πάροδο του χρόνου, το αρχικό ξύλινο κύτος (που χρησίμευε ως στέγη) αναπόφευκτα θα σάπιζε από την έκθεση στα στοιχεία της φύσης.
Η συμβατική λύση: Μια επιλογή θα ήταν η αντικατάστασή του από μια συνηθισμένη δίρριχτη στέγη.
Η «ναυτική» λύση: Μια εναλλακτική λύση, πιο πιστή στην αρχική υπόθεση, θα ήταν η τοποθέτηση ενός νέου και μεγαλύτερου πλοίου πάνω στους υπάρχοντες τοίχους.
Επειδή αυτό το νέο «σκαρί-στέγη» θα ήταν μεγαλύτερο από το προηγούμενο, θα προεξείχε από τα όρια των αρχικών τοίχων του σηκού. Αυτή η προεξοχή δημιούργησε μια λειτουργική ανάγκη: την κατασκευή μιας περιμετρικής κιονοστοιχίας (περίστασης) για να στηρίξει το βάρος της νέας, ευρύτερης δομής.
Έτσι γεννήθηκε η περίσταση, ένας χώρος που αρχικά δεν είχε καμία λειτουργία, αλλά «απολιθώθηκε» ως μέρος του αρχιτεκτονικού σχεδίου. Ο εσωτερικός σηκός διατήρησε τον θριγκό του πρώτου πλοίου, ενώ η εξωτερική κιονοστοιχία υποστήριζε εκείνον του πλοίου που το αντικατέστησε.
Η περίσταση δεν είχε αρχικά καμία λειτουργία, αλλά ήταν το ακούσιο αποτέλεσμα της μεγέθυνσης ενός απλούστερου αρχικού κτίσματος, καταλήγει ο συγγραφέας.
Οι συνέπειες της έρευνας
Αν επιβεβαιωθεί αυτή η θεωρία, θα άλλαζε ριζικά την ερμηνεία της ελληνικής αρχιτεκτονικής. Τα στοιχεία που θεωρούσαμε «κοσμήματα» χωρίς σαφή λειτουργία, έχουν στην πραγματικότητα αναπαραστατική σημασία. Ο ναός παύει να αποτελεί ανωμαλία που αψηφά την αρχή ότι «η μορφή ακολουθεί τη λειτουργία.
Η αποκάλυψη ότι τα υποτιθέμενα κοσμήματα δεν επιδιώκουν την παραγωγή αισθητικής απόλαυσης, αλλά αποτελούν στην πραγματικότητα γλυπτικά στοιχεία με αναπαραστατική λειτουργία, απομακρύνει τον ελληνικό ναό από τον εξαιρετικό (ιδεατό) χώρο που εσφαλμένα κατείχε στην ιστορία της αρχιτεκτονικής και τον καθιστά κατανοητό, σύμφωνα με την μελέτη.
Και προσθέτει: Αυτό το οικοδόμημα συμμορφώνεται επίσης με τον κανόνα ότι “η μορφή ακολουθεί πάντα τη λειτουργία“, αλλά μέσω μιας κάπως πιο τεθλασμένης οδού: Οι ναυτικές απαιτήσεις καθόρισαν το σχήμα του πλοίου και των εξάλων του, και στη συνέχεια η επιθυμία των αρχιτεκτόνων να το αναπαραστήσουν στην πέτρα, αναποδογυρισμένο στην κορυφή του ναού, καθόρισε την παρουσία σε εκείνο το σημείο των ναυτικών και γλυπτικών δομών που μέχρι τώρα ονομάζαμε “διακοσμητικά”.
Η θεωρία προσφέρει επίσης μια ορθολογική εξήγηση για την έντονη αμφίπλευρη συμμετρία των ναών, η οποία κληρονομήθηκε από τη λειτουργική συμμετρία των πλοίων, καθώς και για τη θέση πολλών ιερών κοντά στις ακτές.
Ο Ciordia αναγνωρίζει ότι η υπόθεση πρέπει να ελεγχθεί με περισσότερα τεκμήρια. Καλεί τους αρχαιολόγους να επανεξετάσουν τις ανασκαφές αναζητώντας ίχνη κτιρίων που χρησιμοποιούσαν πλοία ως στέγες, τους φιλολόγους να επανερμηνεύσουν τα αρχαία κείμενα υπό το πρίσμα αυτής της ιδέας, και τους ιστορικούς τέχνης να εφαρμόσουν το ναυτικό μοντέλο και σε άλλα μέρη του ναού, όπως οι κίονες και τα κιονόκρανα.
Δεν διατυπώθηκε κανένας ισχυρισμός σε αυτές τις σελίδες ότι πρέπει να βρεθούν υπολείμματα πλοίων κάτω από τους ελληνικούς ναούς, διευκρινίζει ο ίδιος. Τα εθνογραφικά παράλληλα δείχνουν ότι η μίμηση της μορφής είναι ένα μεταγενέστερο βήμα από την άμεση ανακύκλωση.
Οι Έλληνες μπορεί να απολίθωσαν την ιδέα της “στέγης-πλοίου”, η οποία ίσως υπήρχε σε ξύλινη μορφή σε ένα απώτερο παρελθόν ή ακόμα και μόνο στην προφορική παράδοση. Η έρευνα κλείνει με έναν στοχασμό: Στο πλαίσιο μιας επιστημονικής αντιπαράθεσης, είναι λογικό να αποδέχεται κανείς έναν ισχυρισμό, όσο εξαιρετικός κι αν είναι, “υπό την προϋπόθεση ότι προσφέρει την καλύτερη εξήγηση για τα διαθέσιμα στοιχεία”.
Ο συγγραφέας πιστεύει ότι, συνδέοντας με συνεκτικό τρόπο τη γλωσσολογία, την εθνογραφία, τη ναυτική εικονογραφία και την αρχιτεκτονική, η υπόθεσή του πληροί αυτό το κριτήριο, προτείνοντας μια νέα και συναρπαστική ανάγνωση μνημείων που νομίζαμε ότι γνωρίζαμε καλά.