Μέσα σε έναν θησαυρό από αστραφτερά χρυσά κειμήλια της Εποχής του Χαλκού, δύο διαβρωμένα αντικείμενα ίσως είναι τελικά τα πιο πολύτιμα από όλα. Ένα θαμπό βραχιόλι και ένα σκουριασμένο κοίλο ημισφαίριο διακοσμημένο με χρυσό, δεν σφυρηλατήθηκαν από μέταλλο που εξορύχθηκε από τη γη, αλλά —όπως ανακάλυψαν οι ερευνητές— από σίδηρο μετεωριτών που έπεσαν από τον ουρανό.
Η ανακάλυψη, με επικεφαλής τον συνταξιούχο πλέον επικεφαλής συντήρησης του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου της Ισπανίας, Σαλβαδόρ Ροβίρα-Λιορένς, αποκαλύφθηκε σε μια μελέτη το 2024 και υποδηλώνει ότι η τεχνολογία και οι τεχνικές μεταλλουργίας στην Ιβηρική πριν από περισσότερα από 3.000 χρόνια ήταν πολύ πιο προηγμένες από ό,τι πιστεύαμε.
Ο Θησαυρός της Βιγιένα (Villena), όπως είναι γνωστή η κρύπτη των 66 κυρίως χρυσών αντικειμένων, ανακαλύφθηκε πριν από περισσότερα από 60 χρόνια, το 1963, σε αυτό που σήμερα είναι το Αλικάντε της Ισπανίας. Έκτοτε, θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα δείγματα χρυσοχοΐας της Εποχής του Χαλκού στην Ιβηρική Χερσόνησο και σε ολόκληρη την Ευρώπη.
Ο προσδιορισμός της ηλικίας της συλλογής υπήρξε κάπως δύσκολος, εξαιτίας δύο αντικειμένων: Ενός μικρού, κοίλου ημισφαιρίου, που θεωρείται τμήμα σκήπτρου ή λαβής σπαθιού, και ενός μοναδικού βραχιολιού που μοιάζει με περιλαίμιο. Και τα δύο έχουν αυτό που οι αρχαιολόγοι περιέγραψαν ως “σιδηρούχο” εμφάνιση – δηλαδή, φαίνεται να είναι κατασκευασμένα από σίδηρο.
Στην Ιβηρική Χερσόνησο, η Εποχή του Σιδήρου –κατά την οποία ο επεξεργασμένος γήινος σίδηρος άρχισε να αντικαθιστά τον χαλκό– δεν ξεκίνησε παρά γύρω στο 850 π.Χ. Το πρόβλημα είναι ότι τα χρυσά αντικείμενα έχουν χρονολογηθεί μεταξύ 1500 και 1200 π.Χ. Επομένως, ο προσδιορισμός της θέσης των αντικειμένων με τη σιδηρούχο εμφάνιση στο πλαίσιο του Θησαυρού της Βιγιένα αποτελεί κατά κάποιο τρόπο γρίφο.
Όμως το σιδηρομετάλλευμα από τον φλοιό της Γης δεν είναι η μόνη πηγή ελατού σιδήρου. Υπάρχει ένας αριθμός σιδερένιων αντικειμένων ανά τον κόσμο, προγενέστερων της Εποχής του Σιδήρου, τα οποία σφυρηλατήθηκαν από υλικό μετεωριτών.
Ίσως το πιο διάσημο είναι το εγχειρίδιο από μετεωριτικό σίδηρο του Φαραώ Τουταγχαμών, αλλά υπάρχουν και άλλα όπλα της Εποχής του Χαλκού κατασκευασμένα από αυτό το υλικό, τα οποία ήταν ιδιαίτερα πολύτιμα. Υπάρχει ένας τρόπος να διακρίνουμε τη διαφορά:
Ο σίδηρος από μετεωρίτες έχει πολύ υψηλότερη περιεκτικότητα σε νικέλιο σε σχέση με τον σίδηρο που εξορύσσεται από το έδαφος της Γης.
Έτσι, οι ερευνητές έλαβαν άδεια από το Δημοτικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Βιγιένα, το οποίο στεγάζει τη συλλογή, ώστε να εξετάσουν προσεκτικά τα δύο αντικείμενα και να προσδιορίσουν ακριβώς πόσο νικέλιο περιείχαν. Πήραν προσεκτικά δείγματα και από τα δύο αντικείμενα και υπέβαλαν το υλικό σε φασματομετρία μάζας για να προσδιορίσουν τη σύστασή τους.
Παρά τον υψηλό βαθμό διάβρωσης, ο οποίος μεταβάλλει τη στοιχειακή σύνθεση του αντικειμένου, τα αποτελέσματα υποδηλώνουν σαφώς ότι τόσο το ημισφαίριο όσο και το βραχιόλι κατασκευάστηκαν από μετεωριτικό σίδηρο.
Αυτό λύνει με κομψό τρόπο το δίλημμα σχετικά με το πώς τα δύο αντικείμενα εναρμονίζονται με την υπόλοιπη συλλογή: Κατασκευάστηκαν περίπου την ίδια περίοδο, η οποία χρονολογείται γύρω στο 1400 έως 1200 π.Χ.
“Τα διαθέσιμα δεδομένα υποδηλώνουν ότι το κάλυμμα και το βραχιόλι από τον Θησαυρό της Βιγιένα αποτελούν επί του παρόντος τα δύο πρώτα αντικείμενα στην Ιβηρική Χερσόνησο που μπορούν να αποδοθούν σε μετεωριτικό σίδηρο”, εξηγούν οι ερευνητές στη μελέτη τους, “γεγονός που είναι συμβατό με τη χρονολόγηση της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, πριν από την έναρξη της ευρείας παραγωγής γήινου σιδήρου”.
Επί του παρόντος, επειδή τα αντικείμενα είναι πολύ έντονα διαβρωμένα, τα αποτελέσματα δεν είναι οριστικά.
Ωστόσο, η ομάδα προτείνει ότι υπάρχουν πιο πρόσφατες, μη επεμβατικές τεχνικές που θα μπορούσαν να εφαρμοστούν στα αντικείμενα για τη λήψη ενός πιο λεπτομερούς συνόλου δεδομένων, τα οποία θα βοηθούσαν στην οριστική επιβεβαίωση των ευρημάτων.
