Περίπου το ένα τέταρτο του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου διέρχεται από τα Στενά του Ορμούζ, το υδάτινο πέρασμα πλάτους περίπου 48 χιλιομέτρων ανάμεσα στον Περσικό Κόλπο και τον Κόλπο του Ομάν.
Το στενό πέρασμα αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ναυτιλιακά «σημεία συμφόρησης» (chokepoints) στον κόσμο – δηλαδή διαδρομές υψηλού όγκου εμπορευμάτων με τη δύναμη να προκαλέσουν χάος στην παγκόσμια οικονομία σε περίπτωση διακοπής της κυκλοφορίας, κάτι που συμβαίνει από τα τέλη Φεβρουαρίου λόγω του πολέμου στη Μέση Ανατολή.
Είναι επίσης ένα γεωλογικό θαύμα, καθώς αποτελεί ένα από τα σημεία στη Γη όπου μπορεί κανείς να δει τη σύγκρουση δύο ηπείρων, αναφέρει ο Mike Searle, καθηγητής Earth Sciences στο Oxford University’s Worcester College.
Τα τεκμήρια είναι εμφανή στη γεωλογία ολόκληρης της περιοχής -από τα Όρη Ζάγρος του νότιου Ιράν μέχρι το στενότερο σημείο των Στενών του Ορμούζ, εκεί όπου η Χερσόνησος Μουσάνταμ του Ομάν προεξέχει προς τα βόρεια, σαν στιλέτο, με κατεύθυνση το Ιράν.
Οφιόλιθοι και βυθισμένες κοιλάδες: Η μοναδική γεωμορφολογία των Στενών του Ορμούζ
Με χαρακτηριστικά στοιχεία τους απόκρημνους, μαύρους βραχώδεις γκρεμούς της και την οδοντωτή ακτογραμμή από βυθισμένες κοιλάδες -ένας τύπος εκβολών που σχηματίζεται όταν η άνοδος της στάθμης της θάλασσας πλημμυρίζει κοιλάδες ποταμών- η Χερσόνησος Μουσάνταμ είναι επίσης ένα από τα σπάνια μέρη στη Γη όπου ο οφιόλιθος (πετρώματα που συνήθως βρίσκονται θαμμένα βαθιά κάτω από τον ωκεάνιο φλοιό) είναι «εντυπωσιακά εκτεθειμένος», λέει ο Searle.
«Είναι μακράν το μεγαλύτερο και πλουσιότερο οφιολιθικό σύμπλεγμα οπουδήποτε στον κόσμο». Ωστόσο, η ίδια γεωλογική διαδικασία που έκανε τα Στενά του Ορμούζ τόσο μοναδικά, είναι και αυτή που τα καθιστά και τόσο ευάλωτα.
Πώς σχηματίστηκαν τα Στενά του Ορμούζ
Πολλά από τα ναυτιλιακά «σημεία συμφόρησης» παγκοσμίως είναι στενά, τα οποία ορίζονται ως μια στενή λωρίδα νερού που συνδέει δύο μεγαλύτερα υδάτινα σώματα. Αυτά σχηματίστηκαν φυσικά κατά τη διάρκεια εκατομμυρίων ετών μέσω της μετατόπισης των τεκτονικών πλακών και της ανόδου της στάθμης της θάλασσας από το λιώσιμο των παγετώνων.
Οι ναυτικοί εκμεταλλεύονται αυτές τις γεωγραφικές συντομεύσεις εδώ και αιώνες, καθώς συνήθως είναι ταχύτερες από την περιήγηση γύρω από ηπείρους στον ανοιχτό ωκεανό. Για τα Στενά του Ορμούζ, αυτή η διαδικασία ξεκίνησε πριν από περίπου 35 εκατομμύρια χρόνια με τη σύγκρουση δύο ηπειρωτικών πλακών: της Αραβικής πλάκας στον νότο και της Ευρασιατικής πλάκας στον βορρά.
Εκείνη την εποχή, οι ήπειροι αυτές χωρίζονταν από τον αρχαίο ωκεανό της Τηθύος, ο οποίος πήρε το όνομά του από τη μυθολογική Ελληνίδα Τιτανίδα της θάλασσας.
Η Αραβική πλάκα άρχισε να ωθείται προς τα βόρεια κάτω από την Ευρασιατική πλάκα, μια διαδικασία που ονομάζεται υποβύθιση, καταναλώνοντας τελικά την Τηθύ καθώς οι δύο ηπειρωτικές πλάκες και οι υπερκείμενες χερσαίες μάζες ενώθηκαν, αναφέρει ο Mark Allen, επικεφαλής του τμήματος Earth Sciences στο Durham University του Ηνωμένου Βασιλείου, ο οποίος έχει μελετήσει τη σύγκρουση Αραβίας-Ευρασίας.
«Και το ενδιαφέρον με τις ηπειρωτικές συγκρούσεις είναι ότι δεν τελειώνουν σε μια στιγμή», λέει ο Allen. «Οι βαθιές δυνάμεις που κινούν τις πλάκες μπορούν να συνεχίσουν να δρουν για δεκάδες εκατομμύρια χρόνια αφού οι ήπειροι έχουν ήδη έρθει σε επαφή». Καθώς η Αραβική πλάκα συνέχιζε να κινείται σαν μπουλντόζα κάτω από την Ευρασία, λέει ο Allen, και οι δύο πλάκες τελικά άρχισαν να συρρικνώνονται και να αποκτούν μεγαλύτερο πάχος, «ακριβώς όπως όταν δύο αυτοκίνητα συγκρούονται».
Καθώς αυτές οι δύο πλάκες συνεθλίβησαν μαζί, δημιούργησαν τα σημερινά Όρη Ζάγρος στο Ιράν. Αυτή η τεκτονική κίνηση δημιούργησε επίσης τις προϋποθέσεις για τον σχηματισμό των Στενών του Ορμούζ. Φανταστείτε την Αραβική πλάκα σαν έναν εύκαμπτο χάρακα, λέει ο Allen.
Όταν τοποθετείτε κάτι βαρύ στη μία άκρη του —όπως μια οροσειρά— ο χάρακας αρχίζει να λυγίζει προς τα κάτω δημιουργώντας ένα βύθισμα. Στην περίπτωση της Αραβικής πλάκας, αυτό το βύθισμα σχημάτισε τον Περσικό Κόλπο και τα Στενά του Ορμούζ.
Η άνοδος της στάθμης των υδάτων και το γέμισμα του Κόλπου
Εδώ είναι που υπεισέρχεται η άνοδος της στάθμης της θάλασσας. Πριν από περίπου 20.000 χρόνια, κατά τη διάρκεια του Τελευταίου Παγετώδους Μεγίστου, τα νερά στον Περσικό Κόλπο ήταν τόσο ρηχά που θα μπορούσες να τον διασχίσεις περπατώντας σε ορισμένα σημεία, λέει ο Allen.
Καθώς όμως τα στρώματα πάγου άρχισαν να λιώνουν, η παγκόσμια στάθμη της θάλασσας ανέβηκε σημαντικά — περίπου εκατό μέτρα σε 15.000 χρόνια. «Αρκετά γρήγορα για έναν γεωλόγο», αναφέρει ο Allen. Με την πάροδο του χρόνου, αυτό έφερε το νερό στην ανατολική ακτή αυτού που είναι σήμερα το Ιράκ και πλημμύρισε τον Περσικό Κόλπο.
Σε κάποια φάση, τα νερά από τους ποταμούς Τίγρη και Ευφράτη γέμισαν τα Στενά του Ορμούζ.
Ανεκτίμητο και ευάλωτο γεωλογικό τοπίο
Γύρω από τα Στενά του Ορμούζ ή στα τοπία που βρίσκονται ακριβώς στις δύο πλευρές τους, τα ίχνη της ηπειρωτικής σύγκρουσης είναι εμφανή με εκπληκτικούς τρόπους. Στα βόρεια, οι τεκτονικές δυνάμεις που συρρικνώνουν και αυξάνουν το πάχος του φλοιού των πλακών που συγκρούονται έχουν «δημιουργήσει τα πιο εντυπωσιακά τοπία στα Όρη Ζάγρος του νότιου Ιράν», λέει ο Allen.
Η οροσειρά αποτελείται από στρώματα ιζηματογενών πετρωμάτων, συμπεριλαμβανομένων του ψαμμίτη, του σχιστόλιθου και του ασβεστόλιθου. Ο τελευταίος είναι ιδιαίτερα σκληρός και ανθεκτικός στη διάβρωση, αναφέρει ο Allen, πράγμα που σημαίνει ότι μπορείς να περπατήσεις πάνω σε ένα ενιαίο στρώμα ασβεστόλιθου για πολλά χιλιόμετρα.
«Τα Όρη Ζάγρος θεωρούνται εδώ και καιρό παράδεισος για τους δομικούς γεωλόγους —το είδος των γεωλόγων που ενδιαφέρονται για το πώς και γιατί σχηματίζονται τα πετρώματα— επειδή μπορείς να περπατήσεις πάνω σε αυτές τις τεράστιες δομές και να τις μελετήσεις από δορυφορικές εικόνες», λέει ο Allen. «Πρόκειται για ένα από τα πιο εντυπωσιακά γεωλογικά τοπία που μπορείς να βρεις στη Γη».
Η περιοχή είναι επίσης γνωστή για τους παγετώνες αλατιού και τους θόλους αλατιού που δημιουργήθηκαν καθώς το αλάτι από τα βάθη της Γης ωθήθηκε προς τα πάνω μέσα από τις πτυχώσεις που προκάλεσε η ηπειρωτική σύγκρουση. «Σε ορισμένα σημεία κυριολεκτικά ρέει στις πλαγιές των λόφων σαν παγετώνας πετρωμάτων», λέει ο Allen.
Στα νότια, η Χερσόνησος Μουσάνταμ αποτελεί μέρος των Ορέων Αλ Χατζάρ στο Ομάν, τα οποία εκτείνονται σε όλη τη βορειοανατολική ακτή της Αραβίας. Τα βουνά αυτά αποτελούνται κυρίως από οφιόλιθο, λέει ο Searle, ένα τμήμα του ωκεάνιου φλοιού και του μανδύα της Τηθύος που ωθήθηκε πάνω στην Αραβία κατά τη διάρκεια μιας ηπειρωτικής σύγκρουσης πριν από 95 έως 60 εκατομμύρια χρόνια, κατά την Ύστερη Κρητιδική περίοδο.
Οι ίδιες γεωλογικές δυνάμεις που δημιούργησαν τα Στενά του Ορμούζ έγειραν επίσης τη Χερσόνησο Μουσάνταμ προς τα ανατολικά, σε σημείο που «στραγγαλίζει» τα Στενά.
Η γεωλογική “παγίδα” που δημιούργησε τα πλούσια κοιτάσματα πετρελαίου
Το πιο αξιοσημείωτο είναι ότι αυτή η ηπειρωτική σύγκρουση χάρισε επίσης στην περιοχή τα ιλιγγιώδη πετρελαϊκά της αποθέματα.
Για εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια πριν η Αραβική πλάκα συγκρουστεί με την Ευρασία, βρισκόταν ακριβώς κάτω από τη στάθμη της θάλασσας, λέει ο Allen, συσσωρεύοντας όλα τα είδη πετρωμάτων που απαιτούνται για τον σχηματισμό αποθεμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου.
Με την πάροδο του χρόνου, η σύγκρουση των πλακών παγίδευσε αυτούς τους θύλακες πετρελαίου και αερίου κάτω από τα πετρώματα στο βόρειο άκρο της Αραβικής πλάκας — το οποίο τώρα βρίσκεται κάτω από το Ιράν, το Ιράκ και τμήματα της Συρίας.
«Αυτό που κάνει τη Μέση Ανατολή να ξεχωρίζει είναι η ίδια η κλίμακα του φαινομένου», επισημαίνει ο Allen. «Όλο αυτό συνέβη σε μια τεράστια περιοχή, σε βάθος χρόνου, με “παγίδες” που είναι τόσο μεγάλες ώστε, από οικονομικής άποψης, δεν ξοδεύεις όλα σου τα χρήματα κάνοντας γεώτρηση σε ένα κοίτασμα που θα στερέψει σε λίγα χρόνια: Διαθέτουν πεδία που διαρκούν για πολλές δεκαετίες».
Η μεταφορά αυτού του πετρελαίου και του φυσικού αερίου στον υπόλοιπο κόσμο, ωστόσο, απαιτεί πρώτα τη διέλευση από τα Στενά του Ορμούζ — και από το σημείο στενωπού που έχει διαμορφώσει η Χερσόνησος Μουσάνταμ. Η Χερσόνησος Μουσάνταμ εξακολουθεί να βρίσκεται σε κίνηση, αν και με γεωλογικούς ρυθμούς.
Ο Searle αναφέρεται σε μια μελέτη που δημοσίευσε ο ίδιος και οι συνεργάτες του το 2014, η οποία δείχνει ότι η Χερσόνησος Μουσάνταμ συνεχίζει να ωθείται προς τα βόρεια, με κατεύθυνση τα Όρη Ζάγρος. «Τα Στενά του Ορμούζ σταδιακά θα κλείσουν», λέει ο Searle — αν και αυτό δεν αναμένεται να συμβεί για τουλάχιστον τα επόμενα 10 εκατομμύρια χρόνια.