Η ιστορική εικόνα των Σκυθών ως ενός ομοιογενούς νομαδικού λαού, που χαρακτηριζόταν αποκλειστικά από την ιππική δεινότητα και την πολεμική τέχνη, συνεχίζει να αποδομείται υπό το πρίσμα της σύγχρονης επιστημονικής έρευνας. Μια μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό PLOS ONE από μια διεθνή ομάδα με επικεφαλής τα πανεπιστήμια της Βασιλείας και της Ζυρίχης, προσθέτει ένα νέο επίπεδο πολυπλοκότητας στην κατανόησή μας για αυτούς τους πληθυσμούς της Εποχής του Σιδήρου.
Νέα αρχαιολογική μελέτη αποκαλύπτει πως οι Σκύθες κατανάλωναν γαλακτοκομικά προϊόντα
Μέσω της παλαιοπρωτεωματικής ανάλυσης της οδοντικής τρυγίας —της απολιθωμένης πλάκας— ατόμων που βρέθηκαν σε αρχαιολογικούς χώρους της Ουκρανίας, η ερευνητική ομάδα απέκτησε τις πρώτες άμεσες μοριακές αποδείξεις για τα γαλακτοκομικά προϊόντα που αποτελούσαν μέρος της διατροφής τους, εντοπίζοντας πρωτεΐνες από γάλα εξημερωμένων μηρυκαστικών και, το σημαντικότερο —αν και σε μεμονωμένη περίπτωση— από γάλα αλόγου.
Τα αναλυθέντα λείψανα, που ανήκουν σε 28 άτομα από τις τοποθεσίες Μπιλσκ και Μαμάι-Γκόρα, στην επικράτεια της σημερινής Ουκρανίας, λειτούργησαν ως σιωπηλά βιολογικά αποθετήρια. Η οδοντική τρυγία, η οποία σχηματίζεται και ανοργανοποιείται σταδιακά κατά τη διάρκεια της ζωής ενός ανθρώπου, εγκλωβίζει και διατηρεί μικροσκοπικά υπολείμματα της διατροφής. Αυτό το χαρακτηριστικό την καθιστά ένα προσωπικό αρχείο καταναλωτικών συνηθειών, ένα παράθυρο που υπερβαίνει τις αρχαιολογικές γενικεύσεις οι οποίες βασίζονται στην ανάλυση κεραμικών ή ζωικών καταλοίπων.
«Η οδοντική τρυγία αποτελεί μια αξιοσημείωτη δεξαμενή προσωπικής ιστορίας», εξήγησε η Δρ. Shevan Wilkin, επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης. «Ο σταδιακός σχηματισμός της μας επιτρέπει να παρατηρήσουμε πολύ άμεσα τις τροφές που καταναλώθηκαν, πέρα από γενικές υποθέσεις για τους τρόπους ζωής ή τα οικονομικά συστήματα».
Διατροφικές διαφορές και κοινωνικές παράμετροι στην κατανάλωση γάλακτος φοράδας: Πολυπλοκότητα και ερωτήματα
Η εφαρμογή παλαιοπρωτεωματικών τεχνικών, οι οποίες καθιστούν δυνατό τον εντοπισμό αρχαίων πρωτεϊνών που έχουν επιβιώσει από τη φθορά, απέδωσε συγκεκριμένα αποτελέσματα. Οι ερευνητές ανίχνευσαν με επιτυχία ειδικά πεπτίδια που υποδεικνύουν την κατανάλωση γάλακτος και, αρκετά πιθανό, επεξεργασμένων γαλακτοκομικών προϊόντων, όπως τυρί ή γιαούρτι, προερχόμενα από εξημερωμένα μηρυκαστικά: Βοοειδή, πρόβατα και αίγες.
Το εύρημα αυτό επιβεβαιώνει, σε βιομοριακό επίπεδο, κτηνοτροφικές πρακτικές που είχαν ήδη συναχθεί με άλλα μέσα. Ωστόσο, η πιο ξεχωριστή ανακάλυψη ήταν ο εντοπισμός πρωτεϊνών γάλακτος φοράδας στην τρυγία ενός και μόνο ατόμου.
Η σημασία αυτού του τελευταίου δεδομένου έγκειται στον χαρακτήρα του ως άμεση απόδειξη. Ενώ μεταγενέστερες ιστορικές πηγές, όπως ο Ηρόδοτος, ανέφεραν την κατανάλωση γάλακτος φοράδας μεταξύ των λαών της στέπας, αυτό δεν είχε τεκμηριωθεί ποτέ στο παρελθόν μέσω αδιαμφισβήτητων υλικών στοιχείων σε τόσο πρώιμα πλαίσια του πολιτισμού των Σκυθών.
«Η ανίχνευση πρωτεϊνών γάλακτος αλόγου σε αρχαία οδοντική πλάκα από τη σκυθική περίοδο είναι ένα σημαντικό εύρημα», σημείωσε η Jaruschka Pecnik, πρώτη συγγραφέας της δημοσίευσης που κυκλοφόρησε το 2026. Αποδεικνύει ότι τα άλογα δεν χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά για μεταφορά, πόλεμο ή συμβολικούς σκοπούς, αλλά ότι, τουλάχιστον περιστασιακά, αποτελούσαν μέρος του διατροφικού συστήματος.
Παρ’ όλα αυτά, η περιορισμένη παρουσία αυτού του δείκτη σε μόνο ένα άτομο μεταξύ των 28 που αναλύθηκαν, εισάγει κρίσιμες αποχρώσεις και θέτει νέα ερωτήματα. Οι ερευνητές προτείνουν δύο κύριες υποθέσεις για να εξηγήσουν αυτή τη σπανιότητα. Η πρώτη εξετάζει διαγενετικούς παράγοντες· δηλαδή, την πιθανότητα οι πρωτεΐνες του γάλακτος των ιπποειδών να είναι ιδιαίτερα ασταθείς και να αποσυντίθενται πιο εύκολα στο αρχαιολογικό αρχείο, καθιστώντας τον εντοπισμό τους λιγότερο συχνό.
Η δεύτερη υπόθεση υποδεικνύει πολιτιστικούς και κοινωνικούς λόγους. Είναι πιθανό η κατανάλωση γάλακτος φοράδας να μην αποτελούσε καθολική πρακτική, αλλά να περιοριζόταν σε ορισμένες κοινωνικές ομάδες, σε συγκεκριμένες τελετουργικές στιγμές ή σε έναν λειτουργικό διαχωρισμό του ζωικού κεφαλαίου εντός της κοινότητας.
Η μελέτη εντάσσεται σε ένα σώμα πρόσφατων ερευνών που αποδομούν την παραδοσιακή άποψη για τους Σκύθες ως μια μονολιθική πολιτισμική οντότητα. Γενετικές και αρχαιολογικές αναλύσεις είχαν ήδη διαπιστώσει ότι υπό αυτή την ονομασία ομαδοποιούνταν ένας πολυεθνικός πληθυσμός με ποικίλες γεωγραφικές προελεύσεις, του οποίου η οικονομία και η κοινωνική οργάνωση συνδύαζαν —με μεταβαλλόμενη ένταση ανάλογα με την περιοχή και την περίοδο— την κινητή κτηνοτροφία, τη γεωργία και ορισμένους βαθμούς μόνιμης εγκατάστασης.
Τα νέα διατροφικά δεδομένα ενισχύουν αυτή την προοπτική της ουσιαστικής εσωτερικής πολυπλοκότητας. Από μεθοδολογική άποψη, η έρευνα εδραιώνει την παλαιοπρωτεωματική ανάλυση στην οδοντική τρυγία ως ένα ισχυρό εργαλείο για την αρχαιολογία της διατροφής.
Σε αντίθεση με τις αναλύσεις σταθερών ισοτόπων, οι οποίες προσφέρουν γενικότερες πληροφορίες για την αναλογία τροφών φυτικής ή ζωικής προέλευσης, ή τα υπολείμματα λιπιδίων στα κεραμικά, τα οποία υποδεικνύουν την επεξεργασία προϊόντων σε σκεύη αλλά όχι την άμεση κατάποσή τους από συγκεκριμένα άτομα, οι πρωτεΐνες της τρυγίας παρέχουν μια συγκεκριμένη ταξινομική ταυτοποίηση και συνδέονται αναμφισβήτητα με ένα μεμονωμένο άτομο.
Οι συγγραφείς είναι προσεκτικοί στην ερμηνεία του εύρους των ευρημάτων τους. Τονίζουν ότι αυτά τα στοιχεία αντιπροσωπεύουν ένα πρώτο βήμα, ένα στιγμιότυπο γεωγραφικά περιορισμένο σε δύο τοποθεσίες στην Ουκρανία.
Η ανίχνευση γαλακτοκομικών πρωτεϊνών επιβεβαιώνει τη χρήση αυτών των προϊόντων, αλλά δεν επιτρέπει την ανασύσταση της πλήρους διατροφής, η βάση της οποίας μπορεί επίσης να περιλάμβανε κρέας, ψάρια και φυτά, των οποίων οι πρωτεϊνικοί βιοδείκτες μπορεί να είναι πιο άπιαστοι.
Η κατανόηση των περιφερειακών διαφοροποιήσεων, της επιρροής κοινωνικών παραγόντων όπως το κύρος ή το φύλο, καθώς και της χρονικής εξέλιξης αυτών των διατροφικών πρακτικών θα απαιτήσει, σύμφωνα με τους ερευνητές, πολύ ευρύτερα προγράμματα δειγματοληψίας.
Η μελλοντική εφαρμογή αυτών των τεχνικών σε μεγαλύτερο αριθμό ατόμων από διάφορες περιοχές της ευρασιατικής στέπας θα είναι απαραίτητη για τη χαρτογράφηση της πλούσιας και δυναμικής ποικιλομορφίας των οικονομικών και πολιτισμικών συστημάτων των λαών της Εποχής του Σιδήρου.