Κρυμμένη στις αχανείς κοιλάδες της κεντρικής Ανατολίας, η αρχαία πόλη Λύστρα, έπειτα από αιώνες βρέθηκε ξανά στο προσκήνιο.
Κοντά στο σημερινό χωριό Χατίν Σεράι στο Ικόνιο, τα Λύστρα είναι γνωστά από τις Πράξεις των Αποστόλων, ως ένα από τα σημαντικότερα μέρη που επισκέφθηκε ο Απόστολος Παύλος.
Η ανακάλυψη είναι θεμελιακή για την κατανόηση της εδραίωσης του Χριστιανισμού στην Μικρά Ασία. Σήμερα, οι αδιάλειπτες ανασκαφές με επικεφαλής τον αναπληρωτή καθηγητή Mete Mimiroğlu από το πανεπιστήμιο Necmettin Erbakan, ξαναγράφουν την ιστορία του πρώιμου Χριστιανισμού στην Ανατολία, αποκαλύπτοντας παράλληλα πώς αλληλεπιδρούσε αργότερα με τον πολιτισμό του Ισλάμ.
Η πόλη της Βίβλου ανακαλύπτεται ξανά
Τα Λύστρα ιδρύθηκαν ως ρωμαϊκή αποικία στη διάρκεια της αυτοκρατορίας του Αυγούστου και εξελίχθηκε σε μια από τις σημαντικότερες περιοχές της Λυκαονίας. Ο Απόστολος Παύλος της έδωσε διαχρονική φήμη όταν μαζί με τον Βαρνάβα, τον πρώτο αιώνα μ.Χ. πήγαν στα Λύστρα, στη ρωμαϊκή επαρχία της Γαλατίας, αφού αναγκάστηκαν να φύγουν από το Ικόνιο εξαιτίας μιας απόπειρας λιθοβολισμού σε βάρος τους.
Σύμφωνα με την Καινή Διαθήκη, όταν ο Παύλος θεράπευσε έναν εκ γενετής κουτσό, τα πλήθη συμπέραναν ότι αυτός και ο Βαρνάβας ήταν ενσαρκωμένοι θεοί—ο Ερμής και ο Δίας.
Μάλιστα μόλις και μετά βίας κατάφεραν να αποτρέψουν τα πλήθη από το να θυσιάσουν σε αυτούς.
Ωστόσο, αργότερα, Ιουδαίοι από το Ικόνιο και την Αντιόχεια της Πισιδίας ξεσήκωσαν σε τέτοιον βαθμό τους κατοίκους των Λύστρων εναντίον του Παύλου ώστε τον λιθοβόλησαν και έσυραν το σώμα του έξω από την πόλη νομίζοντας ότι ήταν νεκρός.
Έπειτα, όταν τον περικύκλωσαν οι συγχριστιανοί του, ο Παύλος σηκώθηκε, μπήκε στα Λύστρα, και την επόμενη ημέρα συνοδευόμενος από τον Βαρνάβα έφυγε για τη Δέρβη. Όπως επισημαίνει ο Mimiroğlu, το επεισόδιο “έγινε ένα από τα ιδρυτικά θαύματα του χριστιανισμού και σύμβολο των πρώτων δοκιμασιών της πίστης”.
Στη χριστιανική παράδοση, η παρουσία του Παύλου και του Βαρνάβα στα Λύστρα, είναι ένα από τα πρώτα και πραγματικά περιστατικά συνάντησης της Χριστιανοσύνης με τον παγανιστικό κόσμο. Αιώνες αργότερα, τα Λύστρα ήταν γνωστά ως έναν τόπος ιερός, όπου η αναγνωρίστηκε για πρώτη φορά η θεϊκή δύναμη, πέρα από τις εβραϊκές κοινότητες της Ανατολικής Μεσογείου.
“Ο Απόστολος Παύλος επισκέφθηκε τρεις φορές τα Λύστρα”, εξηγεί ο Mimiroğlu. “Η περιοχή έγινε ένα από τα πρώτα κέντρα του Χριστιανισμού στην Ανατολία και αργότερα, στη Βυζαντινή περίοδο, έγινε έδρα του επισκόπου”.
Η δημιουργία μιας εκκλησίας και η ανακάλυψη κάτω από το έδαφος
Μετά από δεκαετίες εικασιών, ξεκίνησαν αρχαιολογικές εργασίες στα Λύστρα υπό την εποπτεία του τουρκικού υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού, με την υποστήριξη της κοινότητας του Ικονίου και της Μέραμ.
Μέσα στον πρώτο κιόλας μήνα των ανασκαφών, η ομάδα έφερε στο φως μια βασιλική μήκους 30 μέτρων, η οποία θεωρείται πως ήταν η σημαντικότερη εκκλησία της αρχαίας πόλης.
Το μεγαλείο της κατασκευής της κόβει την ανάσα.
Οι προκαταρκτικές αναλύσεις αποκάλυψαν χρυσοποίκιλτα μωσαϊκά στις οροφές και πλούσια διακοσμημένους τοίχους – ορόσημα της τεχνικής δεξιοσύνης της Ύστερης Αρχαιότητας. “Ήταν μια κεντρική εκκλησία”, εξηγεί ο Mimiroğlu. “Χτισμένη στην Ύστερη Αρχαιότητα, υποβλήθηκε σε πολλές φάσεις αποκατάστασης και, λειτουργούσε αδιάλειπτα μέχρι τον Πρώιμο Μεσαίωνα”.
Η ανακάλυψη προσφέρει νέα υλικά στοιχεία για τις πρώτες χριστιανικές κοινότητες της Κεντρικής Ανατολίας. Μπορεί οι αναφορές των κειμένων να έχουν επαληθεύσει την πνευματική σημασία των Λύστρων – στη Βίβλο, η πόλη αναφέρεται οκτώ φορές – αλλά η βασιλική ενισχύει την αντίληψη για την επέκταση της πίστης σ’ ολόκληρη την περιοχή.
Η εκκλησία είναι πιθανόν να λειτουργούσε τόσο ως πνευματικό, όσο και ως διοικητικό κέντρο, μαρτυρώντας την εποχή στην οποία άρχισε να εδραιώνεται η χριστιανική εκκλησιαστική οργάνωση, συγκεκριμένα στο Ικόνιο.
Απ’ τον Παύλο στον Τιμόθεο: Το πρώτο εκκλησιαστικό δίκτυο της Ανατολίας
Εκτός απ’ τον Παύλο, με τα Λύστρα είχε σχέση ο Τιμόθεος, ένας νεαρός σύντροφος του Απόστολου Παύλου, ο οποίος θεωρείται “πνευματικός του υιός”. Τα πρώιμα χριστιανικά γραπτά μαρτυρούν ότι ο Τιμόθεος ορίστηκε ένας από τους πρώτους επισκόπους της περιοχής, συμβολίζοντας έτσι την επίσημη εδραίωση της εκκλησιαστικής ιεραρχίας στην Ανατολία.
Ο Mimiroğlu εξηγεί πως, “Η εκκλησιαστική οργάνωση του Χριστιανισμού – τα πρώτα εκκλησιαστικά της δίκτυα – δημιουργήθηκαν και λειτούργησαν αποτελεσματικά σε πόλεις όπως τα Λύστρα και το Ικόνιο στα μέσα του πρώτου αιώνα”.
Μέχρι τον 7ο αιώνα, στα Λύστρα ιδρύθηκε επισκοπή, διατηρώντας τη σημασία της πόλης μέχρι την ισλαμική επέκταση του 8ου αιώνα. Ακόμη και μετά από τις πολιτικές και θρησκευτικές αλλαγές, εξακολουθούσαν να υπάρχουν στοιχεία της χριστιανικής παρουσίας – η συνέχεια που τώρα είναι απτή μέσα από τις πρόσφατες ανακαλύψεις.
Τούρκικα αποτυπώματα κάτω από τον Σταυρό
Μία από τις πιο εντυπωσιακές πτυχές των ανασκαφών στα Λύστρα, είναι η αποκάλυψη τεχνουργημάτων της εποχής των Σελτζούκων, μέσα στα στρώματα που βρέθηκαν τα χριστιανικά ευρήματα.
Οι ανακαλύψεις αυτές – δύο νομίσματα των Σελτζούκων και τιρκουάζ χάντρες που βρέθηκαν σε παιδικούς τάφους – υποδηλώνουν πως ο χώρος διατηρούσε την πνευματική ή κοινοτική του σημασία μέχρι και τον 12ο – 13ο αιώνα.
“Οι τιρκουάζ χάντρες είναι ένα σαφώς τούρκικο εύρημα”, σημειώνει ο Mimiroğlu.
“Το χρώμα και η μορφή τους, μαρτυρούν μια πρώιμη μορφή του nazar boncuğu, το αντίστοιχο του ματιού για την προστασία από το μάτιασμα – ένα σύμβολο βαθιά ριζωμένο στις τούρκικες πεποιθήσεις”.
Η ανακάλυψη των τεχνουργημάτων στο πλαίσιο των χριστιανικών τάφων, μαρτυρά μια αξιοσημείωτη πολιτιστική συνύπαρξη στη διάρκεια της Δυναστείας των Σελτζούκων. “Δείχνει πως, ο χριστιανικός πληθυσμός δεν εξαφανίστηκε μετά την άφιξη των Σελτζούκων”, σημειώνει ο Mimiroğlu.
“Αντίθετα, συνέχισαν τη ζωή τους υπό τη Δυναστεία των Σελτζούκων, σε κλίμα ανεκτικότητας”. Ακόμη, οι αρχαιολόγοι παρατήρησαν πως, κάποια τμήματα της βασιλικής, επαναχρησιμοποιήθηκαν για να χτιστούν μικρότερα παρεκκλήσια στη διάρκεια της συγκεκριμένης περιόδου και ένα από αυτά, ήταν από μια ρωμαϊκή ταφική στήλη για τη δημιουργία ιερού – ένα ισχυρό σύμβολο της αλλεπάλληλης προσαρμογής των ίδιων ιερών χώρων, με νέα νοήματα από τους διαφορετικούς πολιτισμούς.
Συνέχεια της πίστης και του πολιτισμού
Τα ευρήματα στη Λύστρα, αναδεικνύουν τόσο την πρώιμη χριστιανική ιστορία της Ανατολίας, όσο και τον διαχρονικό πολιτιστικό συγκρητισμό της περιοχής. Από τα χρυσοποίκιλτα μωσαϊκά της βασιλικής του Απόστολου Παύλου έως τις τιρκουάζ χάντρες της Δυναστείας των Σελτζούκων, ο χώρος ενσαρκώνει την άρρηκτη συνέχεια της πίστης, της τέχνης και της κοινότητας στη διάρκεια χιλιετιών.
Τόσο για τους ιστορικούς, όσο και για τους αρχαιολόγους, τα Λύστρα αποτελούν ένα ζωντανό αρχείο που ενώνει τον Ρωμαϊκό και τον Βυζαντινό πολιτισμό με τον κόσμο των Σελτζούκων – μια ζωντανή ενθύμηση πως η Ανατολία ήταν ανέκαθεν σταυροδρόμι πολιτισμών. Ο Mimiroğlu καταλήγει λέγοντας πως, “Τα Λύστρα μας δίνουν τη δυνατότητα να εντοπίσουμε τη χρονολογική και την πολιτιστική εξέλιξη μιας κεντρικής πόλης της Ανατολίας – από την ίδρυσή της στη Ρωμαϊκή Περίοδο, μέχρι το απόγειό της στη διάρκεια του Χριστιανισμού και την εξέλιξή της κατά την επικράτηση των Σελτζούκων. Ένας μικρόκοσμος ολόκληρης της Ανατολίας”.
Με τις αδιάλειπτες ανασκαφές να υπόσχονται περισσότερες ανακαλύψεις, τα έδαφος της αρχαίας πόλης αρχίζει και πάλι να μιλά, αποκαλύπτοντας μια ιστορία πίστης που υπερβαίνει τον χρόνο, τις αυτοκρατορίες και τη θρησκεία.