Όταν ο Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ κυβερνούσε το Ιράν ως ανώτατος ηγέτης, ασκούσε απόλυτη εξουσία σε όλες τις αποφάσεις που αφορούσαν τον πόλεμο, την ειρήνη και τις διαπραγματεύσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο γιος και διάδοχός του δεν φαίνεται διαδραματίζει τον ίδιο ρόλο.
Ο Αγιατολάχ Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, είναι μια αινιγματική μορφή που δεν έχει εμφανιστεί δημοσίως ούτε έχει ακουστεί η φωνή του από τότε που διορίστηκε τον Μάρτιο. Αντίθετα, μια σκληροτράχηλη συλλογικότητα διοικητών των Φρουρών της Επανάστασης και όσων ευθυγραμμίζονται μαζί τους αποτελούν τους βασικούς λήπτες αποφάσεων σε ζητήματα ασφάλειας, πολέμου και διπλωματίας, αναφέρουν σε ανάλυσή τους οι New York Times.
«Ο Μοτζτάμπα διαχειρίζεται τη χώρα σαν να είναι διευθυντής ενός διοικητικού συμβουλίου», δήλωσε ο Αμπντολρεζά Νταβαρί, πολιτικός που υπηρέτησε ως ανώτερος σύμβουλος του Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ όταν ήταν πρόεδρος και γνωρίζει τον Χαμενεΐ.
«Βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στις συμβουλές και την καθοδήγηση των μελών του συμβουλίου, και όλοι μαζί λαμβάνουν όλες τις αποφάσεις», είπε ο Νταβαρί σε τηλεφωνική συνέντευξη από την Τεχεράνη. «Οι στρατηγοί είναι τα μέλη του συμβουλίου».
Η αποτύπωση αυτής της νέας δομής εξουσίας στο Ιράν βασίζεται σε συνεντεύξεις με έξι ανώτερους Ιρανούς αξιωματούχους, δύο πρώην αξιωματούχους, δύο μέλη των Φρουρών της Επανάστασης, έναν ανώτερο κληρικό που γνωρίζει τις εσωτερικές λειτουργίες του συστήματος και τρία άτομα που γνωρίζουν καλά τον Χαμενεΐ.
Εννέα ακόμη άτομα με δεσμούς με τους Φρουρούς και την κυβέρνηση περιέγραψαν επίσης τη δομή διοίκησης. Όλοι μίλησαν υπό τον όρο της ανωνυμίας επειδή συζητούσαν ευαίσθητα ζητήματα του κράτους.
Ο τραυματισμένος ηγέτης και η σκιά του πολέμου
Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, ο οποίος επιλέχθηκε από συμβούλιο ανώτερων κληρικών ως ο νέος ανώτατος ηγέτης, βρίσκεται κρυμμένος από τότε που αμερικανικές και ισραηλινές δυνάμεις βομβάρδισαν το συγκρότημα του πατέρα του στις 28 Φεβρουαρίου, όπου ζούσε και ο ίδιος με την οικογένειά του. Ο πατέρας του, η σύζυγός του και ο γιος του σκοτώθηκαν. Η πρόσβαση σε αυτόν είναι πλέον εξαιρετικά δύσκολη και περιορισμένη. Περιβάλλεται κυρίως από μια ομάδα γιατρών και ιατρικού προσωπικού που περιθάλπουν τα τραύματα που υπέστη από τις αεροπορικές επιδρομές.
Ανώτεροι διοικητές των Φρουρών και υψηλόβαθμοι κυβερνητικοί αξιωματούχοι δεν τον επισκέπτονται, φοβούμενοι ότι το Ισραήλ μπορεί να εντοπίσει τη θέση του και να τους σκοτώσει. Ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν, ο οποίος είναι και καρδιοχειρουργός, καθώς και ο υπουργός Υγείας, έχουν εμπλακεί στην περίθαλψή του.
Παρότι ο Χαμενεΐ τραυματίστηκε σοβαρά, παραμένει πνευματικά διαυγής και ενεργός, σύμφωνα με τέσσερις ανώτερους Ιρανούς αξιωματούχους που γνωρίζουν την κατάσταση της υγείας του. Το ένα του πόδι έχει χειρουργηθεί τρεις φορές και αναμένει πρόσθεση. Υποβλήθηκε επίσης σε επέμβαση στο ένα χέρι και ανακτά σταδιακά τη λειτουργικότητά του. Το πρόσωπο και τα χείλη του έχουν υποστεί σοβαρά εγκαύματα, γεγονός που δυσκολεύει την ομιλία του, ενώ αναμένεται να χρειαστεί πλαστική χειρουργική επέμβαση.
Δεν έχει καταγράψει βίντεο ή ηχητικό μήνυμα, καθώς δεν θέλει να εμφανιστεί ευάλωτος ή να ακουστεί αδύναμος στην πρώτη του δημόσια τοποθέτηση. Έχει εκδώσει αρκετές γραπτές δηλώσεις που δημοσιεύονται στο διαδίκτυο και μεταδίδονται από την κρατική τηλεόραση.
Τα μηνύματα προς αυτόν είναι χειρόγραφα, σφραγίζονται σε φακέλους και μεταφέρονται μέσω μιας ανθρώπινης αλυσίδας από έμπιστους αγγελιαφόρους που ταξιδεύουν σε αυτοκινητοδρόμους και επαρχιακούς δρόμους, με αυτοκίνητα και μοτοσικλέτες, μέχρι να φτάσουν στο κρησφύγετό του. Οι οδηγίες του επιστρέφουν με τον ίδιο τρόπο.
Ο συνδυασμός ανησυχίας για την ασφάλειά του, των τραυμάτων του και της δυσκολίας πρόσβασης σε αυτόν έχει οδηγήσει τον Χαμενεΐ στο να αναθέσει τη λήψη αποφάσεων στους στρατηγούς, τουλάχιστον προς το παρόν.
Η άνοδος των Φρουρών της Επανάστασης
Οι Φρουροί της Επανάστασης, που δημιουργήθηκαν ως προστάτες της Ισλαμικής Επανάστασης του 1979, έχουν συγκεντρώσει σταδιακά ισχύ μέσω κορυφαίων πολιτικών θέσεων, συμμετοχής σε βασικούς οικονομικούς τομείς, ελέγχου των υπηρεσιών πληροφοριών και ανάπτυξης δεσμών με ένοπλες ομάδες στη Μέση Ανατολή που μοιράζονται την εχθρότητα του Ιράν προς το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Ωστόσο, υπό τον πρεσβύτερο Χαμενεΐ, εξακολουθούσαν να υπακούν στη βούλησή του ως μοναδικής θρησκευτικής μορφής που ήταν και αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων. Εκείνος ενίσχυσε τους Φρουρούς, και με τον καιρό αυτοί έγιναν το εργαλείο και ο πυλώνας της εξουσίας του.
Η δολοφονία του Χαμενεΐ την πρώτη ημέρα του πολέμου δημιούργησε κενό εξουσίας και ευκαιρία. Οι Φρουροί συσπειρώθηκαν γύρω από τον Μοτζτάμπα στη διαδοχή που ακολούθησε και διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στην επιλογή του ως τρίτου ανώτατου ηγέτη του Ιράν.
Οι Φρουροί διαθέτουν πολλαπλούς μοχλούς εξουσίας. Ο αρχηγός τους είναι ο υποστράτηγος Αχμάντ Βαχιντί. Ο στρατηγός Μοχαμάντ Μπαγέρ Ζολγκάντρ, επικεφαλής του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας, είναι πρώην σκληροπυρηνικός διοικητής των Φρουρών. Ο στρατηγός Γιαχία Ραχίμ Σαφαβί έχει υπηρετήσει ως κορυφαίος στρατιωτικός σύμβουλος τόσο του πατέρα όσο και του γιου.
«Ο Μοτζτάμπα δεν είναι ανώτατος. Μπορεί να είναι ηγέτης κατ’ όνομα, αλλά δεν είναι ανώτατος όπως ήταν ο πατέρας του», δήλωσε ο Αλί Βαέζ, διευθυντής του προγράμματος για το Ιράν στο International Crisis Group. «Είναι υποταγμένος στους Φρουρούς της Επανάστασης, γιατί τους οφείλει τη θέση του και την επιβίωση του συστήματος».
Πόλεμος, οικονομία και διαπραγματεύσεις υπό στρατιωτικό έλεγχο
Οι αξιωματούχοι αναφέρουν ότι οι στρατηγοί θεωρούν τον πόλεμο με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ απειλή για την επιβίωση του καθεστώτος, και μετά από πέντε εβδομάδες σφοδρών συγκρούσεων εκτιμούν ότι έχουν περιορίσει την απειλή. Σε κάθε κρίσιμη στιγμή, αυτοί καθόρισαν τη στρατηγική και τη χρήση των πόρων.
Έχουν ανατρέψει την παγκόσμια οικονομία κλείνοντας τα Στενά του Ορμούζ και αξιοποίησαν τα κέρδη τους στον πόλεμο για να ενισχύσουν τη θέση τους έναντι πολιτικών αντιπάλων στο εσωτερικό. Ο πρόεδρος και το υπουργικό συμβούλιο έχουν παραμεριστεί και έχουν περιοριστεί στη διαχείριση εσωτερικών ζητημάτων, όπως η τροφοδοσία της χώρας με τρόφιμα και καύσιμα.
Ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί έχει περιθωριοποιηθεί στις διαπραγματεύσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ ο πρόεδρος της Βουλής Μοχαμάντ Μπαγέρ Γκαλιμπάφ έχει αναλάβει την ηγεσία τους.
Οι Φρουροί καθόρισαν τη στρατηγική επιθέσεων του Ιράν, ενέκριναν την προσωρινή κατάπαυση πυρός και τις απευθείας διαπραγματεύσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες και επέλεξαν τον Γκαλιμπάφ για να ηγηθεί των συνομιλιών με τον αντιπρόεδρο Τζέι Ντι Βανς στο Ισλαμαμπάντ.
Διαφωνίες στο εσωτερικό και αβέβαιο μέλλον
Παρά τη στρατιωτική κυριαρχία, το ιρανικό σύστημα παραμένει πολυκεντρικό. Διαφωνίες υπάρχουν, αλλά οι στρατηγοί υπερισχύουν.
Κατά τη διάρκεια προετοιμασιών για νέο γύρο συνομιλιών, οι στρατηγοί ακύρωσαν τη διαδικασία, θεωρώντας ότι ο ναυτικός αποκλεισμός των Ηνωμένων Πολιτειών δείχνει έλλειψη πραγματικής πρόθεσης για διαπραγμάτευση.
Ο πρόεδρος Πεζεσκιάν και ο Αραγτσί διαφώνησαν, επισημαίνοντας το τεράστιο οικονομικό κόστος του πολέμου, που εκτιμάται στα 300 δισεκατομμύρια δολάρια, και την ανάγκη άρσης των κυρώσεων για την ανοικοδόμηση.
Οι στρατηγοί επικράτησαν και οι συνομιλίες κατέρρευσαν.
Το μέλλον παραμένει αβέβαιο. Δεν είναι σαφές αν οι Φρουροί θα αποδεχθούν παραχωρήσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα, ενώ σκληροπυρηνικές ομάδες αντιτίθενται σε οποιαδήποτε συμφωνία, πιστεύοντας ότι το Ιράν μπορεί να νικήσει στρατιωτικά.
Υποστηρικτές τους κατεβαίνουν στους δρόμους, κρατώντας σημαίες και δηλώνοντας πίστη στην Ισλαμική Δημοκρατία, ενώ κατηγορούν τη διαπραγματευτική ομάδα για προδοσία όταν εμφανίζεται πρόθυμη για συμβιβασμούς.