Οι επικείμενες διαπραγματεύσεις μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν στο Πακιστάν δεν αποτελούν μια τυπική διπλωματική διαδικασία, αλλά μια κρίσιμη φάση στρατηγικής επανατοποθέτησης σε ένα περιβάλλον αυξημένης έντασης. Η επιλογή του Πακιστάν δεν είναι τυχαία. Το Πακιστάν δεν λειτουργεί ως ουδέτερος χώρος, αλλά ως λειτουργικός δίαυλος επικοινωνίας σε ένα περιβάλλον όπου οι άμεσες επαφές είναι περιορισμένες. Διατηρεί επιλεκτικά κανάλια τόσο με τις Ηνωμένες Πολιτείες όσο και με το Ιράν, χωρίς να ταυτίζεται πλήρως με καμία πλευρά, γεγονός που του επιτρέπει να λειτουργεί ως πρακτικός ενδιάμεσος σε χαμηλού προφίλ διαπραγματεύσεις.
Γράφει ο Δρ. Μάριος Π. Ευθυμιόπουλος
Πρώτον, οι διαπραγματεύσεις αυτές διεξάγονται υπό το βάρος πρόσφατων επιχειρησιακών εξελίξεων. Τα πλήγματα σε ενεργειακές υποδομές στη Σαουδική Αραβία, συμπεριλαμβανομένων αγωγών, διυλιστηρίων και λιμενικών εγκαταστάσεων, επιβεβαιώνουν ότι η αντιπαράθεση έχει ήδη μεταφερθεί σε επίπεδο οικονομικού πολέμου. Παράλληλα, η αστάθεια στα Στενά του Ορμούζ και οι πιέσεις στη ναυσιπλοΐα δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου η ενεργειακή ασφάλεια συνδέεται άμεσα με τη στρατηγική σταθερότητα.
Δεύτερον, οι Ηνωμένες Πολιτείες προσέρχονται με έναν ρεαλιστικό και πολυεπίπεδο στόχο. Σε στρατηγικό επίπεδο, η επιδίωξη αλλαγής καθεστώτος στο Ιράν παραμένει, όμως στην παρούσα φάση η αλλαγή καθεστώτος παραμένει υπό συζήτηση ως προς το πώς και υπό ποιες προϋποθέσεις μπορεί να επιτευχθεί, χωρίς να έχει ακόμη διαμορφωθεί σαφές πλαίσιο υλοποίησης. Ως εκ τούτου, η Ουάσινγκτον εστιάζει σε πιο άμεσα εφαρμόσιμους στόχους: τον περιορισμό της ιρανικής επιρροής και τον έλεγχο κρίσιμων γεωοικονομικών σημείων. Αυτό μεταφράζεται σε επιδίωξη διατήρησης πρόσβασης και επιτήρησης σε τμήματα των Στενών του Ορμούζ, τα οποία αποτελούν διεθνή θαλάσσια διέλευση και όχι εθνικό χώρο.
Από την πλευρά του, το Ιράν επιδιώκει να αξιοποιήσει τη θέση του κυρίως στο επίπεδο της δημόσιας επικοινωνίας. Κερδίζει χρόνο τόσο πολιτικά όσο και στρατιωτικά. Διατηρεί την ικανότητα να επηρεάζει το πεδίο μέσω ασύμμετρων μέσων, δημιουργώντας κόστος χωρίς να οδηγείται σε άμεση σύγκρουση. Για την Τεχεράνη, οι διαπραγματεύσεις αποτελούν εργαλείο αποσυμπίεσης, όχι αλλαγής στρατηγικής, προσφέροντας παράλληλα χρόνο για εναρμόνιση, αναδιάταξη και επιχειρησιακή αναδίπλωση. Ωστόσο, οι επιχειρησιακές ενέργειες δεν έχουν διακοπεί.
Τρίτον, τα κράτη του Κόλπου δεν παραμένουν απλοί παρατηρητές, αλλά δρώντες με σαφή στρατηγική επιφυλακτικότητα. Σαουδική Αραβία και Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα επιδιώκουν σταθερότητα, όχι όμως με όρους εμπιστοσύνης, αλλά με όρους αποτροπής και ελέγχου κινδύνου. Ενισχύουν την άμυνά τους, τη συνεργασία με τις ΗΠΑ και διατηρούν περιορισμένους διαύλους με την Τεχεράνη.
Τέταρτον, οι αγορές ενέργειας λειτουργούν ως άμεσος δείκτης. Η μεταβλητότητα στις τιμές και στα ασφάλιστρα κινδύνου δείχνει ότι η κατάσταση δεν θεωρείται σταθερή. Το κρίσιμο ερώτημα μετατοπίζεται στη ναυτιλία: τι πράττουν οι πλοιοκτήτριες εταιρείες και ιδιαίτερα εκείνες ελληνικών συμφερόντων; Ποιες διαδρομές επιλέγονται, ποιο επίπεδο ρίσκου αποδέχονται και με ποια ασφάλιστρα επιχειρούν;
Πέμπτον, τίποτα δεν έχει τελειώσει και τίποτα δεν είναι προδιαγεγραμμένο. Η προσωρινή εκεχειρία λειτουργεί ως μηχανισμός αποσυμπίεσης των αγορών και ως χρόνος επανασύνταξης δυνάμεων. Η κρίση δεν επιλύεται, αλλά διαχειρίζεται.
Τι αναμένουμε
Τι να αναμένουμε; Πρώτον, περιορισμένες συμφωνίες για την προστασία ενεργειακών υποδομών και τη ναυσιπλοΐα. Δεύτερον, συνέχιση έμμεσων επιχειρήσεων μέσω πληρεξουσίων. Τρίτον, διατήρηση της αβεβαιότητας ως εργαλείου πίεσης. Τέταρτον, αναδιάταξη δυνάμεων. Πέμπτον, διαπραγμάτευση γύρω από το πυρηνικό πρόγραμμα. Έκτον, πίεση στη συνοχή της ηγεσίας του καθεστώτος.
Τα λεγόμενα «10 σημεία» είναι μονομερή και ανεπαρκή. Μια ουσιαστική διαπραγμάτευση ξεκινά μόνο όταν και οι δύο πλευρές επιδιώκουν έναν ελεγχόμενο τερματισμό της έντασης.
Σε βάθος χρόνου, οι «δορυφόροι» του Ιράν θα αποτελέσουν στόχο αποδόμησης, επιβραδύνοντας και περιορίζοντας την επιρροή του.
Σε περίπτωση αλλαγής καθεστώτος, η διαπραγμάτευση θα επανακαθοριστεί με νέα ηγεσία και με περιφερειακούς διαμεσολαβητές όπως το Ομάν.
Η ουσία είναι σαφής: η κρίση δεν τελειώνει. Μετασχηματίζεται και εξελίσσεται.
*Διευθυντής, Strategy International (SI) Αναπληρωτής Καθηγητής Διεθνούς Ασφάλειας και Στρατηγικής, Vytautas Magnus University – School of Politics and Diplomacy