Μπορεί το Ιράν να περιορίσει την εξουσία του Ανώτατου Θρησκευτικού Ηγέτη χωρίς να οδηγηθεί σε θεσμική αποσταθεροποίηση, εν μέσω ενός ανοιχτού πολεμικού κύκλου με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ;
Το ερώτημα αυτό δεν είναι πλέον θεωρητικό. Διαμορφώνεται μέσα σε ένα περιβάλλον ενεργών συγκρούσεων και παράλληλων διπλωματικών διεργασιών, όπου βασικός στόχος είναι η σταδιακή απαγκίστρωση των εμπλεκομένων μερών από την κλιμάκωση.
Στο παρασκήνιο, μια τετραμερής ομάδα διαμεσολαβητριών χωρών φέρεται ήδη να αναζητεί πλαίσιο αποκλιμάκωσης, στο οποίο η θεσμική προσαρμογή του Ιράν αποτελεί κρίσιμο παράγοντα.
Για τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, το ζητούμενο δεν είναι πλέον κατ’ ανάγκη η αλλαγή καθεστώτος, αλλά η ύπαρξη ενός πιο προβλέψιμου και ελεγχόμενου μηχανισμού λήψης αποφάσεων στην Τεχεράνη με πολιτικό πρόσημο και ελάττωση του θρησκευτικού.
Κομβικός ο ρόλος των άρθρων 111 και 177
Η απάντηση, συνεπώς, δεν βρίσκεται σε μια ριζική ανατροπή του θεοκρατικού χαρακτήρα του ιρανικού συστήματος, αλλά σε μια προσεκτικά σχεδιασμένη αξιοποίηση των ίδιων των συνταγματικών του προβλέψεων. Κομβικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία διαδραματίζουν δύο άρθρα: το 111, που ρυθμίζει την αδυναμία άσκησης καθηκόντων του Ανώτατου Ηγέτη και τον περιορισμό αρμοδιοτήτων του, καθώς και το 177, που καθορίζει την τυχόν διαδικασία αναθεώρησης του Συντάγματος, παρότι το ίδιο το 177, είναι μη αναθεωρήσιμο ως ” αιώνιος όρος”.
Το άρθρο 111 παρέχει ήδη ένα λειτουργικό εργαλείο. Προβλέπει ότι, σε περίπτωση που ο Ανώτατος Ηγέτης δεν είναι σε θέση να ασκήσει τα καθήκοντά του, ενεργοποιείται μηχανισμός προσωρινής μεταβίβασης εξουσιών και διαδικασία αντικατάστασης. Καθοριστικό ρόλο έχει η Συνέλευση των Ειδικών Σοφών, το όργανο που φέρει τη θεσμική ευθύνη να ελέγχει και, εφόσον απαιτηθεί, να αντικαθιστά τον Ηγέτη. Κάτι που ήδη συνέβη με την εκλογή του ” εξαφανισμένου υιού Μ. Χαμενεΐ.
Η πρόβλεψη αυτή μπορεί όμως να εξελιχθεί σε κάτι ευρύτερο, δηλ. σε έναν θεσμοθετημένο, συλλογικό μηχανισμό διακυβέρνησης σε περιόδους κρίσης με πολιτικό πρόσημο και ελάττωση , αλλά όχι εξαφάνιση του θρησκευτικού.
Ένα τέτοιο σχήμα θα μπορούσε να αναλαμβάνει κρίσιμες αρμοδιότητες — από την εξωτερική πολιτική και την οικονομία έως την εσωτερική ασφάλεια — με σαφείς διαδικασίες, πλήρη αιτιολόγηση αποφάσεων και θεσμικό έλεγχο. Με τον τρόπο αυτό, η θέση του Ανώτατου Θρησκευτικού Ηγέτη δεν καταργείται, αλλά η άσκηση της εξουσίας απομακρύνεται από την απόλυτη προσωποκεντρική της μορφή και αποκτά πιο συλλογικά χαρακτηριστικά, ιδιαίτερα σε περιόδους όπου η παρουσία του είναι περιορισμένη ή αμφισβητούμενη.
Το άρθρο 177, από την άλλη πλευρά, θέτει τα όρια και τις δυσκολίες κάθε μεταρρύθμισης. Η αναθεώρηση του Συντάγματος προϋποθέτει πρωτοβουλία του ίδιου του Ανώτατου Ηγέτη και έγκριση από το Συμβούλιο των Φρουρών. Το γεγονός αυτό καθιστά σαφές ότι καμία αλλαγή δεν μπορεί να επιβληθεί εξωτερικά ή βίαια· αντιθέτως, πρέπει να προκύψει μέσα από το ίδιο το σύστημα εξουσίας.
Παρά τους περιορισμούς αυτούς, υπάρχουν ρεαλιστικά περιθώρια βελτίωσης. Η καθιέρωση σαφών χρονικών ορίων στη διαδικασία αναθεώρησης, η υποχρεωτική αιτιολόγηση των προτεινόμενων αλλαγών και η ενίσχυση του ρόλου του κοινοβουλίου (Majles) μπορούν να ενισχύσουν τη διαφάνεια και τη λογοδοσία.
Παράλληλα, μια ελεγχόμενη μορφή δημόσιας διαβούλευσης θα μπορούσε να λειτουργήσει ενισχυτικά για τη νομιμοποίηση των αλλαγών, χωρίς να αμφισβητείται ο θεοκρατικός πυρήνας του καθεστώτος.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η δημιουργία ενός Συμβουλίου Στρατηγικής
Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερη σημασία αποκτά η δημιουργία ενός Συμβουλίου Στρατηγικής. Πρόκειται για ένα όργανο που μπορεί να λειτουργήσει ως πολιτικό κέντρο βάρους εντός του συστήματος, συντονίζοντας και αξιολογώντας κρίσιμες αποφάσεις υψηλής πολιτικής, όπως διεθνείς συμφωνίες, εξοπλιστικά προγράμματα και ενεργειακή στρατηγική. Η σύνθεσή του θα πρέπει να είναι πολυεπίπεδη, περιλαμβάνοντας πολιτικά πρόσωπα, ανώτερους νομικούς, στρατιωτικούς και εκπροσώπους των Φρουρών της Επανάστασης.
Η συμμετοχή των τελευταίων δεν είναι τυπική, αλλά απολύτως αναγκαία. Οι Φρουροί της Επανάστασης αποτελούν βασικό πυλώνα ισχύος στο ιρανικό σύστημα και χωρίς τη συναίνεσή τους καμία μεταρρύθμιση δεν μπορεί να εφαρμοστεί ουσιαστικά. Αντίθετα, η θεσμική τους ενσωμάτωση σε ένα συλλογικό όργανο μειώνει τον κίνδυνο εσωτερικών τριβών και ενισχύει τη συνοχή του συστήματος.
Σε συνθήκες όπως οι σημερινές —όπου η στρατιωτική πίεση από το Ισραήλ και τις ΗΠΑ συνδυάζεται με διπλωματικές πρωτοβουλίες αποκλιμάκωσης— ένα τέτοιο Συμβούλιο θα μπορούσε να αναλαμβάνει προσωρινά την εφαρμογή πολιτικών αποφάσεων, με σαφώς καθορισμένη χρονική διάρκεια και υπό αυστηρή εποπτεία. Οι αποφάσεις του θα πρέπει να είναι πλήρως τεκμηριωμένες και να υπόκεινται σε εκ των υστέρων έλεγχο. Με την επάνοδο ή την εκλογή νέου Ανώτατου Θρησκευτικού Ηγέτη, οι αποφάσεις αυτές θα επικυρώνονται ή θα αναθεωρούνται, διασφαλίζοντας τη θεσμική συνέχεια χωρίς κενά ή αιφνίδιες μεταβολές.
Για το Ισραήλ και τις ΗΠΑ, το βασικό ζητούμενο είναι η προβλεψιμότητα. Η ύπαρξη συλλογικών μηχανισμών λήψης αποφάσεων μειώνει τον κίνδυνο αιφνιδιαστικών ενεργειών, ιδίως σε ζητήματα υψηλής ευαισθησίας, όπως το πυρηνικό πρόγραμμα και η περιφερειακή ασφάλεια, και δημιουργεί τις προϋποθέσεις για μια ελεγχόμενη αποκλιμάκωση.
Συνολικά, ένα τέτοιο συνταγματικό σενάριο δεν στοχεύει στην ανατροπή του ιρανικού συστήματος, αλλά στην προσαρμογή του στις απαιτήσεις μιας εξαιρετικά πιεσμένης γεωπολιτικής συγκυρίας. Η εξουσία του Ανώτατου Θρησκευτικού Ηγέτη δεν καταργείται, αλλά κατανέμεται πιο ορθολογικά μέσα από θεσμικά αντίβαρα και συλλογικές διαδικασίες. Πρόκειται για μια ελεγχόμενη μετάβαση ισχύος εντός του ίδιου πλαισίου.
Σε ένα περιβάλλον όπου ο πόλεμος και η διπλωματία συνυπάρχουν, τέτοιες θεσμικές προσαρμογές μπορεί να αποτελέσουν το κρίσιμο εργαλείο για την αποφυγή γενικευμένης σύγκρουσης. Δεν πρόκειται για ρήξη, αλλά για μια στρατηγική προσαρμογή που επιτρέπει στο σύστημα να επιβιώσει, να εξελιχθεί και —κυρίως— να καταστεί πιο προβλέψιμο για τους αντιπάλους και τους συνομιλητές του.
Τα παραπάνω μάλλον, ήδη, τα συζητά η τετραμερής διαμεσολαβητική πρωτοβουλία για να τα προτείνει στις αντιμαχόμενες πλευρές , μαζί με ένα νέο διεθνές καθεστώς ασφαλούς διέλευσης από τα Στενά του Ορμούζ.
