Όταν οι άνθρωποι παντρεύονται, επικεντρώνονται στα προφανή: Συμβατότητα, οικονομικά, μακροπρόθεσμα σχέδια και το αν είναι «έτοιμοι» για τη δέσμευση. Σχεδόν κανείς δεν προσέχει τις μικρές, καθημερινές αλληλεπιδράσεις που διαμορφώνονται όταν ο ενθουσιασμός του γάμου ξεθωριάζει και έρχεται στο προσκήνιο η πραγματική ζωή. Η ψυχολογία μελετάει αυτό το φαινόμενο για δεκαετίες, και τα συμπεράσματα είναι ιδιαίτερα άβολα.
Υπάρχει μια συγκεκριμένη συμπεριφορά που εμφανίζεται νωρίς στο γάμο, συχνά μέσα στον πρώτο χρόνο, και που προβλέπει το διαζύγιο με εκπληκτική ακρίβεια. Όχι επειδή προκαλεί καυγάδες, αλλά επειδή δηλητηριάζει σταδιακά και ασυναίσθητα το συναισθηματικό κλίμα της σχέσης.
Η καταστροφική φύση της περιφρόνησης στον γάμο
Η νούμερο ένα συμπεριφορά – δείκτης διαζυγίου σ’ έναν γάμο, είναι η περιφρόνηση. Η περιφρόνηση δεν είναι οι φωνές ή η εξόφθαλμη εχθρότητα. Είναι η αδιόρατη αίσθηση ανωτερότητας που εισδύει στις αλληλεπιδράσεις. Είναι η απογοήτευση που μετατρέπεται σε κοροϊδία, όταν ο εκνευρισμός γίνεται απαξίωση, και όταν ο σεβασμός φεύγει σιγά-σιγά από τη σχέση, χωρίς κανείς από τους δύο να το καταλάβει.
Η έρευνα του John Gottman το καθιστά ξεκάθαρο: Η περιφρόνηση ήταν ο πιο ισχυρός προγνωστικός παράγοντας για το διαζύγιο στις μελέτες του, πιο ισχυρός ακόμα και από το οικονομικό άγχος, την σεξουαλική δυσαρέσκεια ή τις συχνές διαφωνίες. Μόλις η περιφρόνηση γίνει μέρος του τρόπου που οι σύντροφοι αλληλεπιδρούν, η σχέση αρχίζει να διαβρώνεται.
Αυτό που κάνει την περιφρόνηση τόσο επικίνδυνη είναι το πόσο λογική φαίνεται στην αρχή. Το πρώτο διάστημα του γάμου, οι προσδοκίες συγκρούονται με την πραγματικότητα. Μοιράζεστε χώρο, συνήθειες, άγχη και ευθύνες. Οι μικρές διαφορές αρχίζουν να έχουν μεγαλύτερη σημασία. Συνήθειες που κάποτε φαίνονταν γοητευτικές, τώρα αρχίζουν να σας εκνευρίζουν. Παρατηρείτε πράγματα που δεν είχατε προσέξει πριν.
Η περιφρόνηση συχνά αρχίζει ως εσωτερικός σχολιασμός. Σκέψεις όπως “Γιατί είναι έτσι;” ή “Δεν βλέπουν πόσο προφανές είναι αυτό;” Στην αρχή, μοιάζει λογικό, σχεδόν δικαιολογημένο. Δεν προσπαθείτε να βλάψετε τον σύντροφό σας. Απλώς αισθάνεστε απογοητευμένοι. Το πρόβλημα είναι ότι η περιφρόνηση δεν είναι απλώς μια σκέψη.
Είναι μια στάση. Είναι μια μετατόπιση από το να βλέπετε τον σύντροφό σας ως ίσο, στο να τον βλέπετε ως κάποιον που πρέπει να διορθώσετε, να ανεχτείτε ή να διαχειριστείτε. Μόλις έρθει αυτή η μετατόπιση, η επικοινωνία αλλάζει. Η περιφρόνηση δεν εκφράζεται πάντα με τις προσβολές. Είναι πολύ πιο ασυναίσθητη.
Μερικές φορές, αρκεί απλώς μια ματιά για να μεταφέρει την ενόχληση πριν καν ειπωθεί μία λέξη. Αυτές οι στιγμές δεν φαίνονται καταστροφικές, αλλά σωρεύονται. Από ψυχολογική άποψη, η περιφρόνηση επιτίθεται στην συναισθηματική ασφάλεια. Οι υγιείς σχέσεις εξαρτώνται από την αίσθηση ότι ο σύντροφός σας σας σέβεται, ακόμα κι όταν είναι θυμωμένος μαζί σας.
Η περιφρόνηση διαβρώνει αυτό το θεμέλιο. Στέλνει το μήνυμα ότι τα συναισθήματά σας είναι ανούσια, η οπτική σας κατώτερη και η παρουσία σας μια ενόχληση. Με τον καιρό, το νευρικό σύστημα ανταποκρίνεται ανάλογα. Όταν κάποιος νιώθει συνεχώς υποτιμημένος, το σώμα του παραμένει σε μια κατάσταση χαμηλού επιπέδου απειλής.
Γίνεται αμυντικός, απόμακρος ή συναισθηματικά αποστασιοποιημένος. Οι συζητήσεις σταματούν να είναι συνεργατικές και αρχίζουν να αισθάνονται επικίνδυνες. Η ευαλωτότητα δεν είναι ασφαλής, και έτσι εξαφανίζεται. Σε εκείνο το σημείο, τα ζευγάρια συχνά αναγνωρίζουν λανθασμένα το πρόβλημα. Λένε ότι «απομακρύνθηκαν» ή ότι «χάθηκε η σπίθα».
Μιλούν για προβλήματα επικοινωνίας ή για το ότι νιώθουν αποκομμένοι, χωρίς να συνειδητοποιούν ότι ο σεβασμός είχε φθαρεί πολύ πριν η οικειότητα χαθεί. Εμφανίζεται στον σαρκασμό, στο απαξιωτικό χιούμορ, στους υπερβολικούς αναστεναγμούς ή σε έναν τόνο που φέρει περισσότερη κρίση από περιέργεια.
Η περιφρόνηση ακόμη και σε έξυπνα ζευγάρια
Η περιφρόνηση συχνά εμφανίζεται σε ικανούς και ευφυείς συντρόφους. Άνθρωποι που είναι συνηθισμένοι να έχουν δίκιο, να λύνουν προβλήματα και να αναλύουν καταστάσεις, μπορεί κατά λάθος να στραφούν με αυτές τις ικανότητες εναντίον του συντρόφου τους. Δεν υπάρχει περιέργεια, μόνο ανάγκη να “διορθώσουν τον σύντροφο”.
Η εξήγηση αντικαθιστά την ενσυναίσθηση. Μπορεί να θεωρήσουν ότι η ειλικρίνεια σημαίνει ωμότητα και πως η σαφήνεια δικαιολογεί την απερισκεψία. Βέβαια, οι συμπεριφορές αυτές, ανάγονται στην ανάγκη για έλεγχο. Η δυστυχία προέρχεται από την ψευδαίσθηση του διαχωρισμού, την πίστη ότι το “εγώ” είμαι εδώ και το “εσύ” είσαι εκεί.
Η περιφρόνηση ενισχύει αυτή την ψευδαίσθηση. Μετατρέπει τη διαφορά σε έλλειψη και τη διαφωνία σε ιεραρχία. Μόλις αυτή η νοοτροπία εδραιωθεί, η σύνδεση γίνεται σχεδόν αδύνατη. Το χιούμορ συχνά λειτουργεί ως μάσκα για την περιφρόνηση. Ο σαρκασμός, τα πειράγματα και τα αθώα αστεία μπορεί σταδιακά να υπονομεύσουν την εμπιστοσύνη ειδικά όταν γίνονται εις βάρος του ενός.
Στην αρχή, θεωρείται αστείο. Αργότερα, το γέλιο εξαφανίζεται και τη θέση του παίρνει η πικρία. Αυτό που κάνει όλα αυτά τόσο δύσκολα είναι το γεγονός ότι η περιφρόνηση σπάνια δηλώνει την παρουσία της. Τα ζευγάρια δεν παραδέχονται ποτέ ότι γίνονται απαξιωτικά. Το δικαιολογούν ως άγχος, ειλικρίνεια ή απλά ως τον τρόπο επικοινωνίας τους.
Εν τω μεταξύ, η συναισθηματική βάση συνεχίζει να αποδυναμώνεται. Ο πραγματικός κίνδυνος εμφανίζεται όταν η περιφρόνηση γίνεται συνήθεια και όχι περιστασιακή αντίδραση. Όταν η μόνιμη αντίδραση σε μια ένταση είναι η κριτική αντί για την περιέργεια, και η διόρθωση αντί για την κατανόηση. Τότε, ακόμα και οι αθώες αλληλεπιδράσεις φαίνονται φορτισμένες.
Το αντίδοτο στην περιφρόνηση δεν είναι η αποφυγή της σύγκρουσης. Είναι η διατήρηση του σεβασμού κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης. Αυτό απαιτεί συναισθηματική ρύθμιση και αυτογνωσία, ειδικά στις στιγμές που η εκνευρισμός φαίνεται να είναι δικαιολογημένος.
Παύση πριν την αντίδραση
Πριν μιλήσετε, κάντε μια παύση για να αναρωτηθείτε αν αυτό που πρόκειται να πείτε είναι αληθινό, απαραίτητο και ευγενικό, μπορεί να διακόψει την περιφρόνηση πριν ξεφύγει και καλυφθεί πίσω από την “ειλικρίνεια”. Το πρώτο έτος του γάμου έχει σημασία, γιατί τα μοτίβα που διαμορφώνονται νωρίς τείνουν να εδραιωθούν αργότερα.
Τα καλά νέα είναι ότι η περιφρόνηση είναι πολύ αναστρέψιμη, αν εντοπιστεί νωρίς. Η επίγνωση, η υπευθυνότητα και η θέληση επανόρθωσης, μπορούν να αποκαταστήσουν το σεβασμό πριν ο τραυματισμός γίνει μόνιμος. Αυτό σημαίνει να παρατηρείτε τον τόνο, τις εκφράσεις του προσώπου και τις εσωτερικές αφηγήσεις. Να αναλαμβάνετε τις στιγμές απόρριψης χωρίς αμυντικότητα.
Να διορθώνετε γρήγορα αντί να δικαιολογείτε τη συμπεριφορά. Και να ξαναχτίζετε τον σεβασμό σκόπιμα μέσω εκτίμησης και επιβεβαίωσης, ακόμα και κατά τη διάρκεια μιας διαφωνίας. Η συμβατότητα είναι σημαντική, αλλά ο σεβασμός είναι πιο σημαντικός. Τα ζευγάρια μπορεί να διαφέρουν στις αξίες, τις συνήθειες και τις προτιμήσεις τους και παρ’ όλα αυτά να ευημερούν αν παραμείνει ακέραιος ο αμοιβαίος σεβασμός. Χωρίς αυτόν, ακόμα και η ισχυρότερη σύνδεση τελικά καταρρέει.
Tips
Οι περισσότεροι γάμοι δεν καταλήγουν σε χωρισμό επειδή οι άνθρωποι δεν αγαπιούνται πλέον. Καταλήγουν στον χωρισμό, επειδή η αγάπη θάβεται κάτω από την ασέβεια που δεν αντιμετωπίστηκε. Η περιφρόνηση δεν φαίνεται κάτι τραγικό όταν ξεκινά. Φαίνεται λογική, εύλογη, ακόμα και αβλαβής.
Αλλά με την πάροδο του χρόνου, δημιουργεί συναισθηματική απόσταση που κανένα ποσό προσπαθειών δεν μπορεί να γεφυρώσει. Η προσοχή στον τρόπο που αντιμετωπίζετε ο ένας τον άλλο στις μικρές, αθέατες στιγμές μπορεί να έχει μεγαλύτερη σημασία από οποιαδήποτε μεγάλη κίνηση. Επειδή αυτές οι στιγμές σιγά-σιγά διαμορφώνουν το μέλλον, πολύ πριν κάποιος από τους δύο αντιληφθεί τι συμβαίνει.
