Όταν το απόρρητο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν έγινε γνωστό στη διεθνή κοινότητα πριν από δύο δεκαετίες, η Τεχεράνη επέμενε ότι οι προθέσεις της ήταν ειρηνικές και ότι δεν είχε σχέδια για την ανάπτυξη όπλων.
Ο τότε ανώτατος ηγέτης της χώρας, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, έφτασε μάλιστα στο σημείο να εκδώσει φετφά ή νομική απόφαση βάσει του ισλαμικού νόμου, με την οποία τα απαγόρευε.
Ωστόσο, ο θάνατός του μετά την επιχείρηση των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ τον περασμένο μήνα, θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο στις πιο σκληροπυρηνικές φράξιες του καθεστώτος ώστε να επανεξετάσουν την απόφαση. Ο δημόσιος διάλογος στο Ιράν κινείται ήδη προς αυτή την κατεύθυνση.
«Η πυρηνική φετφά είναι νεκρή», δήλωσε στο CNN ο Τρίτα Πάρσι από το Ινστιτούτο Quincy. «Η άποψη της ελίτ αλλά και της κοινής γνώμης έχει μετατοπιστεί δραματικά σε αυτό το ζήτημα, κάτι που δεν προκαλεί έκπληξη, δεδομένου ότι το Ιράν βομβαρδίστηκε δύο φορές εν μέσω διαπραγματεύσεων από δύο κράτη που είναι εξοπλισμένα με πυρηνικά».
Για χρόνια, ο πρώην ανώτατος ηγέτης αντιστεκόταν στις εσωτερικές πιέσεις για την έγκριση κατασκευής πυρηνικού όπλου, ιδιαίτερα αφότου ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, απέσυρε τη χώρα του από την πυρηνική συμφωνία που είχε διαπραγματευτεί το Ιράν με την κυβέρνηση Ομπάμα το 2018.
Αντιμέτωπος με την κλιμακούμενη εχθρότητα ΗΠΑ και Ισραήλ, ο Χαμενεΐ παρέμεινε πιστός στο δόγμα του, το οποίο οι ειδικοί αποκαλούν «στρατηγική υπομονή». Επέτρεψε στο Ιράν να προωθεί σταθερά το πρόγραμμα εμπλουτισμού ουρανίου, φέρνοντας το υλικό όλο και πιο κοντά σε επίπεδα που απαιτούνται για την κατασκευή όπλων, χωρίς όμως να ξεπεράσει το κατώφλι για την πραγματική ανάπτυξη βόμβας.
Ασαφής η θέση του Μοτζτάμπα για τα πυρηνικά
Οι εκκλήσεις για την απόκτηση πυρηνικής βόμβας έγιναν εντονότερες μετά την πρωτοφανή στρατιωτική επιχείρηση του Ισραήλ κατά του Ιράν πέρυσι, η οποία στοίχισε τη ζωή σε αρκετούς στρατιωτικούς και ηγέτες του πυρηνικού προγράμματος της χώρας. Οι πιέσεις αυξήθηκαν εκ νέου με την εντολή του Τραμπ για πλήγμα σε τρεις από τις πιο σημαντικές πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν.
Ακόμα και πριν από αυτά τα πλήγματα, το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) είχε προειδοποιήσει ότι η Τεχεράνη ήταν έτοιμη να αλλάξει την πυρηνική της στάση.
«Μια αναθεώρηση του πυρηνικού δόγματος και των πολιτικών του Ιράν, συμπεριλαμβανομένης της μετατόπισης από προηγούμενους περιορισμούς, είναι πιθανή και εφικτή», είχε δηλώσει το 2024 ο Αχμάντ Χακταλάμπ, ο διοικητής των Φρουρών της Επανάστασης που είναι υπεύθυνος για την προστασία των πυρηνικών εγκαταστάσεων της χώρας.
Το Ιράν δεν έχει ακόμη προχωρήσει σε δημόσια αναθεώρηση του δόγματός του. Ωστόσο, διαθέτει περισσότερα από 400 κιλά ουρανίου υψηλού εμπλουτισμού. Αυτή η ποσότητα θα ήταν αρκετή για την παραγωγή αρκετών πυρηνικών όπλων, εάν ο γιος του Χαμενεΐ και νέος ανώτατος ηγέτης του Ιράν, Μοτζτάμπα, ανακαλέσει τη φετφά του πατέρα του. Το ουράνιο αποτελεί βασικό καύσιμο για τους πυρηνικούς σταθμούς, το οποίο όμως μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή βόμβας εάν εμπλουτιστεί σε υψηλά επίπεδα.
Ο Μοτζτάμπα παραμένει κρυμμένος, τροφοδοτώντας εικασίες σχετικά με την κατάσταση της υγείας του και την ικανότητά του να λαμβάνει αποφάσεις, καθώς οι Φρουροί της Επανάστασης (IRGC) αυξάνουν τον έλεγχό τους στη χώρα.
Ερωτηθείς εάν η πυρηνική πολιτική του Ιράν θα αλλάξει υπό τη νέα ηγεσία, ο Υπουργός Εξωτερικών, Αμπάς Αρακτσί, δήλωσε αυτόν τον μήνα στο Al Jazeera ότι δεν είναι σίγουρος για τη «νομική ή πολιτική θέση» του νέου ηγέτη σχετικά με τα πυρηνικά όπλα.
«Η εκτίμησή μου είναι ότι δεν θα έπρεπε να διαφέρει σημαντικά από τις προηγούμενες πολιτικές μας, αλλά πρέπει να περιμένουμε μέχρι να λάβουμε γνώση των απόψεών του», πρόσθεσε.
«Οι λόγοι για αυτοσυγκράτηση έχουν εκλείψει»
Το πρώτο υποτιθέμενο διάγγελμα του Μοτζτάμπα ως ηγέτη ήταν μια δήλωση που αναγνώστηκε από παρουσιαστή στην κρατική τηλεόραση. Σε αυτήν, υποσχέθηκε να εκδικηθεί τον θάνατο του πατέρα του και των υπολοίπων που έχασαν τη ζωή τους στον πόλεμο, αλλά δεν έκανε καμία αναφορά στο πυρηνικό πρόγραμμα, αφήνοντας τους αναλυτές να εικάζουν για την τύχη του πυρηνικού δόγματος της χώρας.
Η εναπομείνασα ηγεσία του Ιράν έρχεται αντιμέτωπη με αυξανόμενες εγχώριες εκκλήσεις για ανατροπή της πυρηνικής πολιτικής. Η πίεση αυτή κλιμακώνεται καθώς οι Φρουροί της Επανάστασης (IRGC) εδραιώνουν την εξουσία τους και επαναφέρουν σκληροπυρηνικούς απόστρατους διοικητές για να ηγηθούν μιας νεότερης και πιο «εκδικητικής» γενιάς μαχητών.
«Έχουμε εισέλθει σε μια νέα φάση», δήλωσε ο Νασέρ Τοραμπί, σκληροπυρηνικός σχολιαστής, σε εκπομπή της κρατικής τηλεόρασης αυτόν τον μήνα. «Μετά από αυτόν τον πόλεμο, το Ιράν θα αναγνωριστεί ως παγκόσμια υπερδύναμη… Πρέπει να λάβουμε μέτρα για την παραγωγή ή την κατοχή πυρηνικών όπλων».
Φαίνεται ότι οι σκληροπυρηνικοί του Ιράν και ο Φρουροί της Επανάστασης αισθάνονται πλέον ότι υπάρχει ένα «παράθυρο ευκαιρίας» για να αλλάξουν το μακροχρόνιο πυρηνικό δόγμα, σύμφωνα με τον Σίνα Αζόντι, συγγραφέα του βιβλίου «Το Ιράν και η Βόμβα: Οι Ηνωμένες Πολιτείες, το Ιράν και το Πυρηνικό Ζήτημα».
«Ένας από τους λόγους που επεδείκνυαν πυρηνική αυτοσυγκράτηση ήταν ο φόβος επιθέσεων από το Ισραήλ και τις ΗΠΑ», δήλωσε ο Αζόντι. «Αλλά από τη στιγμή που δέχθηκαν επιθέσεις έτσι κι αλλιώς, όλα τα ενδεχόμενα είναι πλέον ανοιχτά για αυτούς». «Αυτός ο πόλεμος έχει αλλάξει θεμελιωδώς τα πάντα, καθώς η χώρα δέχεται ήδη μεγάλο πλήγμα», πρόσθεσε.
Θα μπορούσε ο πόλεμος να οδηγήσει σε περισσότερα πυρηνικά όπλα σε όλο τον κόσμο;
Η κατασκευή ενός πυρηνικού όπλου εξαρτάται από τρεις παράγοντες: την ανάκληση της φετφά, την πρόσβαση σε εξαιρετικά εμπλουτισμένο ουράνιο και την ικανότητα κατασκευής μιας λειτουργικής βόμβας.
Υποθέτοντας ότι το ιρανικό καθεστώς έχει πρόσβαση στο απόθεμα ουρανίου υψηλού εμπλουτισμού, θα μπορούσε να επιλέξει την κατασκευή ενός ακατέργαστου πυρηνικού μηχανισμού, αντί για ένα εξελιγμένο όπλο που μπορεί να φέρει πύραυλος, αναφέρει ο Αζόντι.
Αυτός ο απλούστερος σχεδιασμός θα μπορούσε παρ’ όλα αυτά να προκαλέσει μια πραγματική πυρηνική έκρηξη, συγκρίσιμη σε καταστροφική ισχύ με τα πρώτα πυρηνικά όπλα της ιστορίας. Ωστόσο, θα ήταν λιγότερο αποδοτικός και πολύ λιγότερο χρήσιμος από στρατιωτική άποψη για χρήση με πυραύλους. Η πρωταρχική του αξία θα ήταν πολιτική: να επιδείξει πυρηνική ικανότητα και να προσφέρει ένα μέτρο αποτροπής, σύμφωνα με τους ειδικούς.
Ωστόσο, είτε πρόκειται για τη δημιουργία ενός πρωτόγονου μηχανισμού -γνωστού στην καθομιλουμένη ως «βρώμικη βόμβα»- είτε για μια εξελιγμένη πυρηνική βόμβα, η αποτροπή δεν είναι εγγυημένη.
«Το Ιράν δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει τις πυρηνικές του δυνάμεις για να απειλήσει τις ΗΠΑ. Οι πύραυλοί του δεν μπορούν να φτάσουν εκεί, και ακόμα κι αν μπορούσαν, με 50 πυρηνικές κεφαλές δεν μπορείς να αποτρέψεις μια χώρα που διαθέτει 5.000 πυρηνικά όπλα», σημειώνει ο Αζόντι.
Ο επόμενος υποψήφιος για την απόκτηση πυρηνικών
Επισημαίνει ότι η πολιτική αποτροπής του Ιράν εδώ και δεκαετίες εστιάζει κυρίως στο Ιράκ, το Ισραήλ και πιο πρόσφατα στη Σαουδική Αραβία. Αν το Ιράν προχωρούσε στην απόκτηση δικού του όπλου, το Ριάντ θα ήταν πιθανότατα ο επόμενος περιφερειακός υποψήφιος για την απόκτηση βόμβας.
Ο de facto ηγέτης της Σαουδικής Αραβίας το είχε καταστήσει σαφές ήδη πριν από οκτώ χρόνια. Το 2018, ο διάδοχος του θρόνου Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν ήταν σαφής και ξεκάθαρος: «Χωρίς αμφιβολία, αν το Ιράν ανέπτυσσε μια πυρηνική βόμβα, θα ακολουθούσαμε το παράδειγμά του το συντομότερο δυνατό».