Τρεις εβδομάδες διαδηλώσεων στο Ιράν, οι οποίες αντιμετωπίστηκαν με φονική κυβερνητική καταστολή, έχουν ωθήσει τη χώρα σε μια κρίση σπάνιας έντασης, όπως ελάχιστες φορές έχουν καταγραφεί μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979.
Οι διαδηλώσεις πυροδοτήθηκαν από την επιδείνωση των οικονομικών συνθηκών και την κατάρρευση του ιρανικού ριάλ και γρήγορα εξελίχθηκαν ώστε να περιλαμβάνουν ποικίλες εκφάνσεις δυσαρέσκειας, μεταξύ των οποίων και εκτεταμένα αιτήματα για το τέλος της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Η κυβέρνηση του Ιράν απάντησε με βίαιη καταστολή που προκάλεσε χιλιάδες νεκρούς, σύμφωνα με κάποιες εκτιμήσεις, αφού πρώτα έκλεισε τις επικοινωνίες. Οι διαδηλώσεις αυτές ξεχωρίζουν στη σύγχρονη ιστορία του Ιράν, αλλά έχουν και πολλές ομοιότητες με τις προηγούμενες.
Κύματα διαφωνίας
Το Ιράν έχει βιώσει διαδοχικά κινήματα διαμαρτυρίας από το 1979. Τις φοιτητικές διαδηλώσεις το 1999 με αιτήματα για δημοκρατία· το Πράσινο Κίνημα, το 2009, με απαιτήσεις για ελεύθερες εκλογές· οικονομικά υποκινούμενες διαμαρτυρίες την περίοδο 2017–2018 που εξελίχθηκαν σε αντικυβερνητικές· αναταραχές το 2019, λόγω αύξησης των τιμών των καυσίμων· το κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», που ξεκίνησε το 2022 μετά τον θάνατο γυναίκας την οποία κρατούσε η αστυνομία ηθών και εξελίχθηκε σε ένα ευρύ, γυναικοκεντρικό κύμα διαφωνίας. Υπήρξαν επίσης κινητοποιήσεις σε όλη τη χώρα για τη συνεχιζόμενη κρίση νερού, συμπεριλαμβανομένης μιας μεγάλης κινητοποίησης πέρυσι.
Η κυβέρνηση συχνά απάντησε σε αυτά τα κινήματα με βίαιες καταστολές, διακοπές επικοινωνιών και μαζικές συλλήψεις. Ωστόσο, το τρέχον κύμα διαδηλώσεων είναι ευρύτερο από τα προηγούμενα, έχει προκαλέσει πιο εκτεταμένη καταστολή και εκδηλώνεται σε μια περίοδο αυξημένων εξωτερικών πιέσεων προς το Ιράν, σύμφωνα με αναλυτές.
Μεγαλύτερη κλίμακα, φονικότερη καταστολή
«Οι εξεγέρσεις και οι διαδηλώσεις στο Ιράν δεν είναι κάτι καινούργιο», δήλωσε η Νάργκες Μπατζόγκλι, καθηγήτρια Σπουδών Μέσης Ανατολής και Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins. «Αυτό όμως που το κάνει διαφορετικό είναι ότι είναι πανεθνικό και εξαπλώθηκε πολύ γρήγορα».
Οι διαδηλώσεις ξεκίνησαν στις 28 Δεκεμβρίου, όταν το παζάρι της Τεχεράνης έκλεισε καθώς οι έμποροι κατέβηκαν σε απεργία. Το παζάρι, που υπήρξε βασικό σημείο ανάφλεξης και της ίδιας της Ισλαμικής Επανάστασης, λειτουργεί ως εμπορικός κόμβος και βαρόμετρο, βαθιά συνδεδεμένο με την οικονομική ζωή της χώρας.
«Κανένα άλλο κίνημα δεν συγκρίνεται με αυτό ως προς την έκταση και την ένταση», δήλωσε ο Ναβίντ Πουρμοχτάρι, καθηγητής Δικαίου και Διακυβέρνησης στο Πανεπιστήμιο Athabasca στον Καναδά και συγγραφέας βιβλίου για το Πράσινο Κίνημα. «Ξεκίνησε από την περιφέρεια και εξαπλώθηκε σε περισσότερες από 100 πόλεις».
Ο αριθμός των νεκρών στις τρέχουσες διαδηλώσεις είναι ήδη τετραπλάσιος από αυτόν που καταγράφηκε στο κίνημα Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία, όταν μετρήθηκαν 550 νεκροί.
Οι αριθμοί των νεκρών από την καταστολή διαδηλώσεων στο Ιράν είναι δύσκολο να επιβεβαιωθούν, είτε σε πραγματικό χρόνο είτε εκ των υστέρων, γιατί η κυβέρνηση κλείνει τις επικοινωνίες και τα επίσημα στοιχεία είναι αναξιόπιστα.
Κατά καιρούς, το ιρανικό καθεστώς έχει απαγορεύσει σε οικογένειες να παραλάβουν τις σορούς των αγαπημένων τους, να ζητήσουν ανεξάρτητες ιατροδικαστικές εξετάσεις ή ακόμη και να δημοσιεύσουν αγγελίες θανάτου.
Διαδηλώσεις βαμμένες στο αίμα
Τουλάχιστον τέσσερις διαδηλωτές σκοτώθηκαν στις φοιτητικές κινητοποιήσεις του 1999· 70 στο Πράσινο Κίνημα του 2009· και 41 στις διαδηλώσεις του 2017–2018 που ξεκίνησαν λόγω οικονομικών παραπόνων αλλά σύντομα πήραν πολιτικό χαρακτήρα, με αντικυβερνητικά συνθήματα σε όλη τη χώρα, σύμφωνα με το Κέντρο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στο Ιράν, με έδρα τη Νέα Υόρκη.
Τουλάχιστον 1.000 άνθρωποι σκοτώθηκαν στις διαδηλώσεις του 2019 που προκλήθηκαν από την αύξηση των τιμών των καυσίμων, ανέφερε η ίδια οργάνωση, σημειώνοντας ότι ο αριθμός αυτός ενδέχεται να αποτελεί «σημαντική υποεκτίμηση λόγω φίμωσης των μέσων ενημέρωσης, απομάκρυνσης σορών από τις δυνάμεις ασφαλείας, ασυνεπούς καταγραφής των αιτιών θανάτου και πίεσης προς τις οικογένειες σχετικά με την τεκμηρίωση της αιτίας θανάτου».
Το τελευταίο κύμα διαδηλώσεων φαίνεται να έχει συσπειρώσει έναν ευρύ αντικυβερνητικό συνασπισμό, ακόμη μεγαλύτερο από το επίσης αποκεντρωμένο κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», το οποίο περιλάμβανε ποικίλα αιτήματα.
«Αυτό το κίνημα περιγράφεται καλύτερα ως ένα “κίνημα κινημάτων”, και αυτή είναι η διαφορά του από τα προηγούμενα», δήλωσε ο Πουρμοχτάρι. «Είναι ένα υπερ-κίνημα που αποτελείται από μικρότερες ομάδες αντιπολίτευσης, συμπεριλαμβανομένων εμπόρων του παζαριού, νέων, γυναικών, φοιτητών, εκπαιδευτικών και άλλων».
Εξωτερικές πιέσεις
Οι διαδηλώσεις, περισσότερο από κάθε προηγούμενη φορά, εκτυλίσσονται εν μέσω δραματικών οικονομικών συνθηκών στο Ιράν, οι οποίες έχουν επιδεινωθεί από χρόνια αμερικανικών κυρώσεων, πολλές από τις οποίες επιβλήθηκαν από τον πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ. Έρχονται επίσης στον απόηχο ενός πολέμου 12 ημερών με το Ισραήλ τον Ιούνιο, κατά τον οποίο οι Ηνωμένες Πολιτείες εξαπέλυσαν επιθέσεις σε ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις.
Οι εξωτερικές πιέσεις έχουν συνδυαστεί με τις εσωτερικές. «Το ιρανικό κράτος βλέπει αυτές τις διαδηλώσεις ως μέρος του συνεχιζόμενου πολέμου», δήλωσε η Μπατζόγκλι. «Είχαμε κατάπαυση πυρός από βόμβες και πυραύλους, αλλά δεν υπήρξε πραγματικό τέλος σε αυτή τη σύγκρουση».
Ο Τραμπ — ο οποίος εξετάζει το ενδεχόμενο νέας στρατιωτικής επέμβασης στο Ιράν — δήλωσε αρχικά στους διαδηλωτές ότι «η βοήθεια έρχεται» και την Τετάρτη είπε ότι η ιρανική κυβέρνηση ενδέχεται να έχει σταματήσει την καταστολή, αφήνοντας ανοιχτό το ζήτημα της στάσης του σχετικά με ενδεχόμενα αμερικανικά πλήγματα.
Με την επιστροφή του στην εξουσία πέρυσι, ο Τραμπ επανέφερε την πολιτική «μέγιστης πίεσης» μέσω κυρώσεων κατά του Ιράν από την πρώτη του θητεία, μετά την αποχώρηση από τη συμφωνία για τα πυρηνικά του 2015 της κυβέρνησης Ομπάμα.
Οι ιρανικές αρχές έχουν κατηγορήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ ότι ενθαρρύνουν τις διαδηλώσεις και παρεμβαίνουν στην εσωτερική πολιτική της χώρας. Μάλιστα «πολλοί πιστεύουν ότι τα γεγονότα αυτών των ημερών ήταν η δέκατη τρίτη ημέρα της αμερικανοϊσραηλινής επίθεσης κατά της χώρας μας», όπως δήλωσε χαρακτηριστικά ο εκπρόσωπος του ιρανικού Υπουργείου Εξωτερικών.