Η 3η Μαρτίου 2026 θα μείνει στην ιστορία ως μια από τις πιο δραματικές ημέρες στη σύγχρονη πορεία της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν. Η χώρα του Περσικού έχει ήδη χάσει τον μακροβιότερο Ανώτατο Ηγέτη της και ενώ η Συνέλευση των 88 Ειδημόνων, είχε συγκληθεί για να επιλέξει διάδοχο, μια στρατιωτική επίθεση κατέστρεψε το κτίριό της κατά τη διάρκεια της διαδικασίας εκλογής, σύμφωνα με τα άρθρα 107 – 111 του Ιρανικού Συντάγματος. Το γεγονός αυτό σηματοδοτεί μια πρωτόγνωρη κρίση εξουσίας, την οποία καμία ανάλυση δεν μπορεί να υποτιμήσει, ούτε ως «θεσμικό κενό» ούτε ως «εσωτερική διαδικασία».
Του Δρ Δημήτρη Σταθακόπουλου
Η Συνέλευση των Ειδημόνων, δεν είναι δημοκρατικός κόμβος· είναι επιλεκτικός, θεοκρατικός και λειτουργεί υπό το πρίσμα της εσωτερικής πειθαρχίας και πνευματικής νομιμοποίησης.
Το άρθρο 107 του Συντάγματος δίνει τη διαδικασία. Το άρθρο 110 δίνει τις τεράστιες αρμοδιότητες του Ηγέτη. Το άρθρο 111 προβλέπει ένα μεταβατικό σχήμα, το οποίο τώρα επιχειρεί να λειτουργήσει εν μέσω ολοκληρωτικού στρατιωτικού πλήγματος. Όμως η πραγματικότητα είναι ότι, ούτε το Σύνταγμα, ούτε οι θεσμοί αποφασίζουν την πραγματική ισχύ.
Η καταστροφή του κτιρίου όπου η Συνέλευση επρόκειτο να συνεδριάσει, δεν ήταν απλή στρατιωτική ενέργεια. Ήταν στρατηγικό πλήγμα στο σύστημα νομιμοποίησης της εξουσίας.
Το πλήγμα υπονομεύει:
- τη λειτουργική δυνατότητα της Συνέλευσης να ολοκληρώσει εκλογή,
- το συμβολικό κέντρο της θεοκρατικής νομιμοποίησης,
- και την ήδη αμφισβητούμενη ικανότητα του ιρανικού συστήματος να διαχειριστεί κρίση εξουσίας.
Δεν πρόκειται πλέον για μια εσωτερική θρησκευτική διαδικασία. Η μεταβατική περίοδος έχει μετατραπεί σε πρόκληση επιβίωσης για το ίδιο το καθεστώς.
Η κρίση μετά τον θάνατο του Χαμενεΐ και την καταστροφή της Assembly δεν είναι μόνο νομική ή θεσμική. Είναι αγώνας για το πώς θα αντιληφθεί το Ιράν την εξουσία του μετά την κρίση.
1. Το Κληρικό Κατεστημένο της:
Η θρησκευτική ιεραρχία υπερασπίζεται την πρακτική Velayat-e Faqih και επιδιώκει να διατηρήσει τον θεσμικό πυρήνα του συστήματος.
Όμως χωρίς διεθνή ή εγχώρια νομιμοποίηση, ακόμα και η Qom κινδυνεύει να βρεθεί σε θέση άμυνας.
2. Οι φρουροί της επανάστασης είναι ο μηχανισμός πραγματικής ισχύος.
Διαθέτουν στρατιωτική ισχύ, μερίδιο στην οικονομική σφαίρα, δυνατότητα επιβολής αποφάσεων εξωτερικής πολιτικής.
Χωρίς την υποστήριξή τους, κανένας υποψήφιος δεν έχει ρεαλιστικές πιθανότητες.
3. Η Κρατική Γραφειοκρατία, οι Θεσμοί, το Συμβούλιο Φρουρών, η Δικαιοσύνη, η Προεδρία, δεν είναι μονοπώλιο ισχύος, αλλά φίλτρο σταθερότητας. Αναπαράγουν τον μηχανισμό, αλλά δεν έχουν τη στρατιωτική ή οικονομική βαρύτητα να επιβάλουν μονομερώς αποτέλεσμα.
Η μετάβαση στο Ιράν, τελικά δεν θα κριθεί σε αίθουσες ψηφοφορίας αλλά στο εσωτερικό ισοζύγιο αυτών των πυλώνων.
Πιθανά Σενάρια για την επόμενη ημέρα
Σενάριο Α: Παραλυμένη Θεσμική Μετάβαση
Αν η Συνέλευση δεν μπορεί να συνεδριάσει με ασφάλεια, το σύστημα ακυρώνει τη βάση του. Το αποτέλεσμα θα είναι μια παρατεταμένη μεταβατική περίοδος με διάχυτη εξουσία και τεράστια εσωτερική αβεβαιότητα.
Σενάριο Β: Οι φρουροί της επανάστασης στη Διοίκηση, με ή χωρίς Κληρικό Πρόσωπο.
Δεν θα είναι πλέον θέμα θεολογίας, αλλά θέμα επιβίωσης και στρατηγικού ελέγχου.
Σενάριο Γ: Εσωτερική Σύγκρουση και Αναδιάταξη Ισχύος
Το χειρότερο σενάριο είναι η ρήξη μεταξύ θεσμικών ομάδων, με αποτέλεσμα: πολιτικό χάος, επιτάχυνση της κρίσης εξουσίας, ενδεχόμενη αναστολή λειτουργίας θεσμών του κράτους.
Κάθε σενάριο που περιλαμβάνει ισχυρό θεσμικό διάδοχο φαίνεται πλέον λιγότερο ρεαλιστικό.
Γεωστρατηγικές Συνέπειες
Α) Περιφερειακή Αστάθεια
Το Ιράν δεν θα μπορεί πλέον να διαχειριστεί τον εξωτερικό του ρόλο με την ίδια στρατηγική συνοχή που είχε στο παρελθόν. Αυτό σημαίνει, περαιτέρω και διαρκή
αύξηση τριβών με ΗΠΑ και Ισραήλ, πιθανές νέες συγκρούσεις σε Συρία και Λίβανο, έμμεση ενίσχυση αναθεωρητικών δυνάμεων στην περιοχή.
Β) Το Πυρηνικό Πρόγραμμα υπό Αμφισβήτηση
Η έλλειψη σταθερής ηγεσίας καθιστά πολύ πιο δύσκολη κάθε διαπραγμάτευση για το πυρηνικό πρόγραμμα. Αυτό οδηγεί σε προσωρινή στρατηγική μονιμότητα αλλά με αυξημένο ρίσκο στρατιωτικής εμπλοκής.
Γ) Αντίκτυπος στις Περιφερειακές Συμμαχίες
Οι περιφερειακοί παίκτες — από την Τουρκία μέχρι τη Σαουδική Αραβία — θα αναπροσαρμόσουν τις στρατηγικές τους, όχι πλέον απέναντι σ’ ένα ενιαίο Ιράν, αλλά απέναντι σ’ έναν πολυκεντρικό ανταγωνισμό ισχύος.
Συμπερασματικά, η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν δεν αντιμετωπίζει πλέον απλά το ζήτημα της διαδοχής. Αντιμετωπίζει ύφεση θεσμικής νομιμότητας, εσωτερική διχοτόμηση εξουσίας και στρατηγική κατάρρευση του παραδοσιακού της μοντέλου ηγεσίας.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πια πότε θα υπάρξει νέος Ανώτατος Ηγέτης, αλλά:
- Ποιος ή τι θα ελέγχει τη βούληση του ιρανικού κράτους ;
- Θα είναι το θεοκρατικό κατεστημένο;
- Ή μια στρατιωτικοποιημένη μορφή εξουσίας;
- Θα αναφανεί Πολιτική δυτικόφιλη εξουσία ;
Ό,τι και αν συμβεί, η επόμενη μέρα στο Ιράν δεν θα μοιάζει με την προηγούμενη, ούτε εσωτερικά ούτε στο γεωπολιτικό πεδίο.
Ο χρόνος θα δείξει.