Υπάρχουν στιγμές που μια τεχνική λεπτομέρεια αποκαλύπτει μια ολόκληρη κρατική νοοτροπία. Η διεξαγωγή της σημαντικότερης δίκης των τελευταίων δεκαετιών -αυτής για το «έγκλημα των Τεμπών»- σε μια αίθουσα που αδυνατεί να χωρέσει το αυτονόητο, δεν είναι μια ατυχής οργανωτική αστοχία. Είναι το χωροταξικό σύμπτωμα μιας βαθύτερης θεσμικής παθογένειας που κρατά τη χώρα δέσμια: της διαρκούς νίκης του ημίμετρου επί του κανόνα.
Η δημοσιότητα ως εγγύηση, όχι ως παραχώρηση
Η Δικαιοσύνη δεν κρίνεται μόνο από την απόφαση. Κρίνεται από το αν η διαδικασία είναι ανοιχτή, προσβάσιμη και τελικά αξιόπιστη. Όταν η αίθουσα δεν «χωρά» τη διαδικασία, τότε η ίδια διαδικασία αρχίζει να χωλαίνει -και μαζί της η εμπιστοσύνη των πολιτών. Σε κάθε σύγχρονο κράτος δικαίου, η δημοσιότητα της δίκης δεν αποτελεί παραχώρηση προς τα ΜΜΕ. Είναι συνταγματική εγγύηση προς την κοινωνία. Όταν, όμως, η Πολιτεία περιορίζει τη διαφάνεια μέσω «διοικητικών» φραγμών επιτρέποντας την είσοδο σε μόλις 21 διαπιστευμένους συντάκτες και αποκλείοντας τα περιφερειακά ΜΜΕ, τότε το μήνυμα είναι σαφές: η ενημέρωση αντιμετωπίζεται ως «ενοχλητική λεπτομέρεια».
Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι η Ελλάδα διολισθαίνει διαρκώς στη διεθνή κατάταξη ελευθερίας του Τύπου (88η θέση παγκοσμίως). Η υποβάθμιση δεν συντελείται πάντα με θεαματικές παρεμβάσεις, αλλά μέσα από τέτοιες σταδιακές, «γραφειοκρατικές» συρρικνώσεις του δημόσιου χώρου.
Το κοινό νήμα και βαθύτερο πρόβλημα: η κουλτούρα του «Χατηριού»
Η εικόνα της ασφυκτικής αίθουσας δεν είναι μεμονωμένο περιστατικό. Είναι ο ίδιος «γενετικός κώδικας» μιας μεταπολίτευσης που αρνείται να «ενηλικιωθεί», τον οποίο συναντάμε παντού:
- Στον ΟΠΕΚΕΠΕ, όπου η απουσία διαφανών κανόνων και η διαχρονική προχειρότητα οδηγούν σε ευρωπαϊκά πρόστιμα και αδιαφανείς επιδοτήσεις.
- Στον χειρισμό κρίσιμων δικογραφιών, όπου οι καθυστερήσεις ή οι επιλεκτικές προτεραιότητες θυμίζουν συχνά διαχείριση πολιτικού κόστους παρά τήρηση δικονομικών κανόνων.
Το πρόβλημα είναι συστημικό: Εκεί που τελειώνει ο Κανόνας, αρχίζει το «Χατήρι». Όταν το κράτος αποτυγχάνει να δημιουργήσει υποδομές και να εφαρμόσει πρωτόκολλα, τότε η λύση δίνεται μέσω της «διακριτικής ευχέρειας» ενός υπουργού ή ενός υπαλλήλου. Αν η αίθουσα δεν χωράει, εμείς αποφασίζουμε ποιος μπαίνει. Αν το σύστημα δεν λειτουργεί, εμείς αποφασίζουμε ποιος πληρώνεται. Αν δεν λειτουργεί ο κανόνας, τον αντικαθιστούμε με διακριτική ευχέρεια. Αυτή η κουλτούρα της εξαίρεσης διαβρώνει την εμπιστοσύνη των πολιτών, συντηρεί το πελατειακό κράτος και κατασπαταλά δημόσιους πόρους. Και όταν η εξαίρεση γίνεται σύστημα, η θεσμική εμπιστοσύνη καταρρέει.
Η κοινή λογική ως θεσμική στάση
Η χώρα δεν αντέχει άλλη κανονικοποίηση της προχειρότητας. Η δίκη των Τεμπών δεν είναι απλώς μια ποινική διαδικασία. Είναι το τελικό τεστ για το αν το κράτος μπορεί να λειτουργήσει με σοβαρότητα και να παρέχει αξιοπρέπεια στους πολίτες. Η κοινωνία δεν ζητά κάτι υπερβολικό. Ζητά το αυτονόητο: κατάλληλους χώρους αντάξιους της σημασίας της διαδικασίας, σαφείς, αντικειμενικούς κανόνες πρόσβασης και διαφάνειας, χωρίς «λίστες» και εξαιρέσεις, και επιτέλους την οριστική ρήξη με τη λογική των «χατηριών» που υποκαθιστούν τη θεσμική τάξη.
Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς δεν θα έρθει με επικοινωνιακά πυροτεχνήματα, αλλά με τη συνεπή προσήλωση στη νομιμότητα. Η Δικαιοσύνη πρέπει όχι μόνο να απονέμεται, αλλά και να φαίνεται ότι απονέμεται κάτω από το φως της πλήρους διαφάνειας. Οτιδήποτε λιγότερο είναι μια ακόμη υποχώρηση προς τη μετριότητα που μας πληγώνει.
Η χώρα δεν έχει ανάγκη από άλλες «λύσεις της στιγμής». Έχει ανάγκη από κανόνες που ισχύουν για όλους. Η Ελλάδα έχει ανάγκη από αλλαγή νοοτροπίας. Αυτή είναι η μόνη πατριωτική και θεσμική στάση που μπορεί να αλλάξει τη μοίρα της χώρας.
*Μιχάλης Χουρδάκης, Βουλευτής Α’ Θεσσαλονίκης, Εκπρόσωπος Τύπου ΔΗΜΟΚΡΑΤΕΣ – Προοδευτικό Κέντρο, Καθηγητής Ιατρικής Α.Π.Θ.
