Ένα ρωμαϊκό ψηφιδωτό του 3ου αιώνα, που ανακαλύφθηκε πρόσφατα στη Νίκαια της Βιθυνίας, το σημερινό İznik, στην Τουρκία, παρουσιάζει μια μοναδική προσωποποίηση της Λίμνης της Νίκαιας, που είναι γνωστή και ως Ασκανία λίμνη, ως γυναίκα της αρχαιότητας.
Το περίπλοκο καλλιτέχνημα, που ανακαλύφθηκε κατά τη διάρκεια πρόσφατων ανασκαφών πλήρους κλίμακας, προσφέρει πολύτιμες γνώσεις για τη ρωμαϊκή τέχνη και την πολιτιστική ιστορία της περιοχής.
Η εξαιρετική αρχαιολογική ανακάλυψη στην αρχαία Νίκαια, στο σημερινό İznik, αναδιαμορφώνει τη σύγχρονη κατανόηση της ρωμαϊκής τέχνης και της περιφερειακής μυθολογίας. Το έργο τέχνης, που διατηρεί αξιοσημείωτη ευκρίνεια, διαθέτει εξαιρετικά λεπτομερείς μυθολογικές φιγούρες και γεωμετρικές συνθέσεις.
Ωστόσο, η πιο συναρπαστική αποκάλυψη είναι ένα συμβολικό πορτρέτο της ίδιας της Λίμνης της Νίκαιας, που αναπαρίσταται ως γυναίκα. Όπως εξήγησε ο αρχαιολόγος Yusuf Kahveci, «Απεικόνιζαν τη Λίμνη της Νίκαιας ως αρχαία γυναίκα», μια καλλιτεχνική απόφαση που προσδίδει στο ψηφιδωτό τόσο πολιτιστικό βάθος όσο και ιστορική μοναδικότητα.
Από την τυχαία ανακάλυψη στην μεγάλη ανασκαφή
Το ψηφιδωτό ήρθε για πρώτη φορά στο φως το 2014, κατά τη διάρκεια εργασιών ρουτίνας για το αποχετευτικό σύστημα στην περιοχή Beyler Mahallesi. Οι εργάτες ανακάλυψαν ένα μικρό τμήμα ενός προσώπου φτιαγμένο από έγχρωμες πέτρινες ψηφίδες, γεγονός που οδήγησε τις αρχές να σταματήσουν αμέσως τις εργασίες.
Η περιοχή σφραγίστηκε προσωρινά και προστατεύθηκε, ενώ προχώρησαν οι διαδικασίες απαλλοτρίωσης και οι άδειες ανασκαφών — μια διαδικασία που χρειάστηκε αρκετά χρόνια για να ολοκληρωθεί.
Μόλις το 2024 η Διεύθυνση του Μουσείου Νίκαιας ξεκίνησε επίσημα μια πλήρους κλίμακας αρχαιολογική ανασκαφή. Έτσι η τυχαία ανακάλυψη οδήγησε σε ένα από τα σημαντικότερα έργα πολιτιστικής κληρονομιάς των τελευταίων ετών.
Η Ρωμαϊκή Νίκαια σε 50 τετραγωνικά μέτρα τέχνης
Καθώς τα στρώματα του εδάφους αφαιρούνταν σταδιακά, οι αρχαιολόγοι αποκάλυψαν ένα εκπληκτικό τμήμα ψηφιδωτού δαπέδου 50 τετραγωνικών μέτρων. Ο ρυθμός, τα υλικά, καθώς και τα σχετικά ευρήματα κεραμικής και νομισμάτων τοποθετούν σταθερά τη δομή στον 3ο αιώνα μ.Χ., κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, όταν η Νίκαια ήταν σημαντικό πολιτιστικό και διοικητικό κέντρο.
Οι πρώτες ερμηνείες υποδηλώνουν ότι το ψηφιδωτό ανήκε είτε σε επίσημο δημόσιο κτίριο είτε σε πολυτελή ιδιωτική κατοικία, ενδεχομένως ακόμη και σε συγκρότημα ρωμαϊκών λουτρών, δεδομένης της εκλεπτυσμένης δεξιοτεχνίας και των θεματικών αναφορών στο νερό.
Το αποκαλυφθέν τμήμα αποτελείται από τρία μεγάλα πάνελ πλαισιωμένα από ένα κομψό περίγραμμα διακοσμημένο με φύλλα ροδιού και κισσού, σύμβολα που συχνά συνδέονται με τη γονιμότητα, τη συνέχεια και τη θεϊκή προστασία στις ρωμαϊκές καλλιτεχνικές παραδόσεις.
Αν και τμήματα της αρχικής αρχιτεκτονικής καταστράφηκαν ή αφαιρέθηκαν με την πάροδο των αιώνων, τα σωζόμενα μωσαϊκά φατνώματα παραμένουν εντυπωσιακά άθικτα, διατηρώντας τα ζωντανά τους χρώματα και τις σχολαστικά διατεταγμένες ψηφίδες τους.
Μυθολογία, αφθονία και τοπική ταυτότητα εκφρασμένες σε πέτρα
Ένα από τα βασικά πάνελ του ψηφιδωτού απεικονίζει μια θεά της αφθονίας να κρατά στην αγκαλιά της ένα καλάθι γεμάτο φρούτα που πιστεύεται ότι αντιπροσωπεύουν προϊόντα που καλλιεργούνταν παραδοσιακά γύρω από τη Νίκαια. Η μορφή της πλαισιώνεται από άλλους μυθολογικούς χαρακτήρες και μερικώς διατηρημένες επιγραφές που οι ερευνητές σχεδιάζουν να αναλύσουν κατά τη διάρκεια επερχόμενων επιγραφικών μελετών.
Γύρω της εκτείνονται πολύπλοκα γεωμετρικά και τρισδιάστατα σχέδια που παραπέμπουν σε ψευδαισθήσεις, αρμονικές, χρωματικές διαβαθμίσεις που δημιουργούνται μέσω της χρήσης μαρμάρου, φυσικής πέτρας και γυάλινων ψηφίδων.
Το επίπεδο δεξιοτεχνίας υποδηλώνει ότι για αυτό το έργο προσλήφθηκαν κορυφαίοι τεχνίτες, οι οποίοι πιθανότατα εξυπηρετούσαν την ελίτ της περιοχής ή ένα κρατικό έργο. Ωστόσο, το πιο εκπληκτικό στοιχείο του ψηφιδωτού βρίσκεται στο κεντρικό σημείο:
Ένα γαλήνιο γυναικείο πορτρέτο με την επιγραφή «Ασκανία», το αρχαίο όνομα της Λίμνης της Νίκαιας. Η φιγούρα είναι φτιαγμένη με συμβολικές λεπτομέρειες που αναφέρονται αναμφισβήτητα στο νερό. Τα μαλλιά της κυματίζουν σαν φύκια. Ένα στέμμα φτιαγμένο από δαγκάνες καβουριού κοσμεί την κορυφή του κεφαλιού της. Η λαιμόκοψη του ενδύματός της μιμείται απαλά κύματα.
Οι καλλιτεχνικές επιλογές αποκαλύπτουν μια συνειδητή προσπάθεια προσωποποίησης της λίμνης όχι ως τοπίου, αλλά ως οντότητας με νου. Ο Kahveci τονίζει τη σημασία: «Απεικόνιζαν τη Λίμνη της Νίκαιας ως αρχαία γυναίκα», υποδηλώνοντας μια βαθιά πολιτιστική σύνδεση με τα νερά που συντηρούσαν την πόλη.
Μια πολιτισμική προοπτική για τη φύση στη ρωμαϊκή τέχνη
Η προσωποποίηση λιμνών και ποταμών ως γυναικείων θεοτήτων, δεν ήταν ασυνήθιστη στη ρωμαϊκή εικονογραφία, ωστόσο το ψηφιδωτό της Νίκαιας ξεχωρίζει χάρη στην πολυπλοκότητά του και την ειδική αναφορά του σε ένα τοπικό υδάτινο στοιχείο.
Αυτό υποδεικνύει ότι η Λίμνη της Νίκαιας έπαιξε έναν συμβολικό και πιθανώς πνευματικό ρόλο στην κοινότητα, πέρα από την πρακτική της σημασία για το εμπόριο, τη γεωργία και την καθημερινή ζωή.
Η καλλιτεχνική γλώσσα του ψηφιδωτού συνδυάζει μυθολογία και γεωγραφία, υποδηλώνοντας μια κοσμοθεωρία στην οποία τα φυσικά στοιχεία ήταν υφασμένα στην ανθρώπινη ταυτότητα και τις θείες αφηγήσεις.
Τα στρώματα αιώνων ιστορίας
Η ανασκαφή δεν αποκάλυψε μόνο ένα ρωμαϊκό αριστούργημα. Οι ερευνητές βρήκαν σαφή σημάδια ότι η ίδια τοποθεσία συνέχισε να χρησιμοποιείται για κατασκευή και κατοίκηση για περισσότερο από μια χιλιετία.
Ταυτοποιήθηκαν ίχνη κατασκευών από τον 4ο, 5ο, 8ο, 10ο και 11ο αιώνα, μαζί με βυζαντινά δάπεδα και τοίχους στο νότιο τμήμα του χώρου. Τα ανώτερα στρώματα περιείχαν πρώιμα οθωμανικά κεραμικά, επιβεβαιώνοντας ότι η περιοχή παρέμεινε ενεργή κατά τον 15ο και 16ο αιώνα.
Αυτή η στρωματογραφική καταγραφή παρουσιάζει μια σπάνια ευκαιρία να μελετηθεί η ιστορική συνέχεια της Νίκαιας, μιας πόλης όπου έζησαν Ρωμαίοι, Βυζαντινοί, Σελτζούκοι και Οθωμανοί στο μακροχρόνιο και πολυεπίπεδο παρελθόν της.