Κάποτε τα μαγνητικά πεδία εξέθεσαν τους ανθρώπους στην ακτινοβολία. Οι άνθρωποι προσαρμόστηκαν, βρίσκοντας καταφύγιο, ένδυση και φυσική προστασία από τα ορυκτά.
Ένας από τους επιστήμονες που ανακάλυψαν τα παραπάνω, είναι αρχαιολόγος που μελετά τον τρόπο με τον οποίον αλληλεπιδρούσαν οι άνθρωποι στο παρελθόν με το περιβάλλον τους. Δύο από αυτούς, είναι γεωφυσικοί που ερευνούν τις αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στην ηλιακή ακτινοβολία και το μαγνητικό πεδίο της Γης.
Στην αρχική τους συνάντηση, οι ερευνητές διερωτήθηκαν αν το αντισυμβατικό τους έργο, η σύνδεση του καιρού του διαστήματος και της ανθρώπινης συμπεριφοράς, θα μπορούσε να γεφυρώσει ένα τόσο αχανές, επιστημονικό χάσμα.
Σήμερα, ύστερα από δύο χρόνια, οι επιστήμονες θεωρούν ότι τα αποτελέσματα – προσωπικά, επιστημονικά και επαγγελματικά – άξιζαν τον κόπο. Η συνεργασία αυτή, η οποία κορυφώθηκε με την πρόσφατη δημοσίευση μελέτης στο Science Advances, ξεκίνησε από ένα απλό ερώτημα: Τι συνέβη στη ζωή επάνω στη Γη όταν το μαγνητικό πεδίο του πλανήτη σχεδόν κατέρρευσε πριν από σχεδόν 41.000 χρόνια;
Παράξενες καταστάσεις με την αποσταθεροποίηση της μαγνητικής ασπίδας της Γης
Το συμβάν, είναι γνωστό ως αναστροφή Laschamps, μία σύντομη αλλά έντονη γεωμαγνητική διαταραχή που πήρε το όνομά της από ηφαιστειακά ιζήματα στη Γαλλία, όπου ανακαλύφθηκε για πρώτη φορά. Κοντά στα τέλη της Εποχής του Πλειστόκαινου, οι μαγνητικοί πόλοι της Γης, δεν αντιστράφηκαν τελείως, όπως κάνουν συνήθως κάθε λίγες χιλιάδες χρόνια. Αντίθετα, μετατοπίστηκαν ακανόνιστα σε χιλιάδες μίλια, ενώ η ένταση του μαγνητικού πεδίου μειώθηκε σε λιγότερο από το 10% του σημερινού της επιπέδου.
Υπό φυσιολογικές συνθήκες, το μαγνητικό πεδίο της γης συμπεριφέρεται σαν σταθερό δίπολο, όπως μία ράβδος μαγνήτη. Κατά την αναστροφή Laschamps, όμως διασπάστηκε σε πολλούς, ασθενέστερους πόλους, οι οποίοι διασκορπίστηκαν σ’ ολόκληρο τον πλανήτη. Αυτή η διάσπαση, εξασθένισε την μαγνητόσφαιρα, τη φυσική ασπίδα της Γης που κανονικά μπλοκάρει μεγάλο μέρος του ηλιακού ανέμου και της βλαβερής υπεριώδους ακτινοβολίας πριν φτάσουν στην επιφάνεια.
Με τη μαγνητόσφαιρα εξασθενημένη, τα μοντέλα υποδηλώνουν ότι ακολούθησαν διάφορες επιδράσεις κοντά στη Γη. Οι αουρόρες, οι οποίες περιορίζονται στις πολικές περιοχές, είναι πιθανόν να εμφανίστηκαν πιο κοντά στον ισημερινό και, ο πλανήτης εκτέθηκε σε σημαντικά υψηλότερα επίπεδα ηλιακής ακτινοβολίας από αυτά που βιώνουμε σήμερα.
Ο ουρανός πριν από περίπου 41.000 χρόνια μπορεί, επομένως, να ήταν ταυτόχρονα εκθαμβωτικός και επικίνδυνος. Η αναγνώριση του γεγονότος αυτού, προκάλεσε στους γεωφυσικούς την απορία σχετικά με το πώς, αυτές οι συνθήκες μπορεί να επηρέασαν τους ανθρώπινους πληθυσμούς της περιόδου. Από αρχαιολογική σκοπιά, η απάντηση είναι ξεκάθαρη. Πράγματι, επηρεάστηκαν.
Πώς αποκριθήκαν οι αρχαίοι άνθρωποι στον καιρό του διαστήματος
Για τους ανθρώπους που ζούσαν εκείνη την περίοδο, οι αουρόρες πιθανότατα ήταν η πιο ορατή και εντυπωσιακή συνέπεια, προκαλώντας ίσως δέος, φόβο, τελετουργικές πρακτικές ή άλλες αντιδράσεις που είναι δύσκολο να εντοπιστούν. Το αρχαιολογικό αρχείο σπάνια διατηρεί άμεσες ενδείξεις τέτοιων συναισθηματικών ή γνωστικών αντιδράσεων.
Οι φυσιολογικές συνέπειες της αυξημένης έκθεσης στην υπεριώδη ακτινοβολία, όμως, είναι πιο εύκολο να εκτιμηθούν. Με την αδυνατισμένη μαγνητική ασπίδα, περισσότερη βλαβερή ακτινοβολία έφτανε στην επιφάνεια, αυξάνοντας τον κίνδυνο ηλιακού εγκαύματος, βλάβης όρασης, γενετικών ανωμαλιών και άλλων προβλημάτων υγείας.
Ο πέτρα της κόκκινης ώχρας
Ως αντίδραση, οι άνθρωποι ενδέχεται να υιοθέτησαν πρακτικά μέτρα: να περνούν περισσότερο χρόνο σε σπηλιές, να φτιάχνουν ειδικά ρούχα για καλύτερη κάλυψη ή να εφαρμόζουν «αντηλιακό» από ορυκτή χρωστική ύλη, φτιαγμένο από ώχρα, στο δέρμα τους.
Όπως περιγράφει η ερευνητική ομάδα στην πρόσφατη μελέτη της, η συχνότητα των συμπεριφορών αυτών, πράγματι, φαίνεται να ήταν αυξημένη σ’ όλα τα μέρη της Ευρώπης, όπου οι επιπτώσεις της αναστροφής Laschamps, ήταν πιο έντονες και παρατεταμένες. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου, τόσο οι Νεάντερταλ όσο και οι Homo sapiens κατοικούσαν στην Ευρώπη, αν και οι περιοχές τους πιθανότατα αλληλοεπικαλύπτονταν μόνο σε ορισμένα σημεία.
Τα αρχαιολογικά ευρήματα, δείχνουν πως οι πληθυσμοί ανταποκρίθηκαν με διαφορετικούς τρόπους στις περιβαλλοντικές πιέσεις, με ορισμένους να βασίζονται περισσότερο σε καταφύγια ή στον υλικό πολιτισμό, ως μέσα προστασίας.
Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η έρευνα δεν ισχυρίζεται ότι ο διαστημικός καιρός ήταν ο μόνος παράγοντας που οδήγησε σε αυτές τις αλλαγές στη συμπεριφορά, ούτε ότι η αναστροφή Laschamps ήταν υπεύθυνη για την εξαφάνιση των Νεάντερταλ – μια συχνή παρερμηνεία. Αντιθέτως, μπορεί να ήταν ένας από πολλούς παράγοντες, μια αόρατη αλλά σημαντική δύναμη που επηρέασε την ανθρώπινη προσαρμογή και καινοτομία.
Διεπιστημονική συνεργασία
Η συνεργασία ανάμεσα σε τόσο διαφορετικά επιστημονικά πεδία ήταν στην αρχή απαιτητική. Όμως αποδείχθηκε βαθιά αποδοτική. Οι αρχαιολόγοι είναι συνηθισμένοι να ανασυνθέτουν φαινόμενα που πλέον είναι αόρατα, όπως το κλίμα. Δεν μπορούμε να μετρήσουμε άμεσα τις παρελθοντικές θερμοκρασίες ή βροχοπτώσεις, αλλά έχουν αφήσει ίχνη που μπορούμε να ερμηνεύσουμε αν γνωρίζουμε πού και πώς να κοιτάξουμε.
Ακόμη και οι αρχαιολόγοι που έχουν αφιερώσει χρόνια στην μελέτη των συνεπειών του κλίματος στη συμπεριφορά των ανθρώπων στο παρελθόν και τις τεχνολογίες τους, μπορεί να μην έχουν λάβει υπόψη τις συνέπειες του γεωμαγνητικού πεδίου και του καιρού του διαστήματος. Οι επιπτώσεις αυτές είναι επίσης αόρατες, ισχυρές και γίνονται καλύτερα κατανοητές μέσα από έμμεσες αποδείξεις και μοντελοποίηση. Ακόμη, οι αρχαιολόγοι αντιμετωπίζουν τον καιρό του διαστήματος, ως ένα καθοριστικής σημασίας στοιχείο της περιβαλλοντικής ιστορίας της Γης και της μελλοντικής πρόγνωσης.
Ομοίως, οι γεωφυσικοί, που συνήθως εργάζονται με μεγάλα σύνολα δεδομένων, μοντέλα και προσομοιώσεις, δεν ασχολούνται πάντα με ορισμένες πλευρές του διαστημικού καιρού. Η αρχαιολογία προσθέτει μια ανθρώπινη διάσταση στην επιστήμη. Μας υπενθυμίζει ότι οι επιπτώσεις του διαστημικού καιρού δεν σταματούν στην ιονόσφαιρα. Μπορούν να διαχυθούν στις καθημερινές εμπειρίες των ανθρώπων επί της Γης, επηρεάζοντας τον τρόπο που προσαρμόζονται, δημιουργούν και επιβιώνουν.
Η αναστροφή Laschamps δεν ήταν ένα τυχαίο γεγονός ή μοναδικό. Παρόμοιες διαταραχές του μαγνητικού πεδίου της Γης έχουν συμβεί στο παρελθόν και θα συμβούν ξανά. Η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο αντέδρασαν οι άνθρωποι χιλιάδες χρόνια πριν μπορεί να προσφέρει πολύτιμες ενδείξεις για το πώς μελλοντικά γεγονότα μπορεί να επηρεάσουν τον κόσμο και ίσως να μας βοηθήσει να προετοιμαστούμε.