Πίσω από τη δόξα και τα μνημεία της αρχαίας Αμφίπολης κρύβεται ένα θαυμαστό επίτευγμα της μηχανικής που εξασφάλισε την επιβίωση και την ακμή της για αιώνες. Μια διεθνής επιστημονική ομάδα φέρνει πλέον στο φως τα “αόρατα” δίκτυα που διοχέτευαν το πολύτιμο αγαθό του νερού στην πόλη, αποκαλύπτοντας τα μυστικά μιας υποδομής που άντεξε στον χρόνο.
Η ανακάλυψη αυτή δεν προσφέρει μόνο γνώσεις για την υδροδότηση, αλλά αναδεικνύει την πρωτοποριακή τεχνογνωσία των αρχαίων Ελλήνων στον έλεγχο των φυσικών πόρων.
Η διμερής συνεργασία μεταξύ του Τμήματος Προϊστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου της Γρανάδας (UGR) και της Εφορείας Αρχαιοτήτων Σερρών, γνωστή ως EAA/MYA (Μελέτη των Υδραγωγείων της Αμφίπολης), έδωσε στη δημοσιότητα τα ευρήματα που προέκυψαν κατά τα πρώτα τρία χρόνια της έρευνας.
Διεθνής συνεργασία με ορίζοντα δεκαετίας: Το χρονικό της αρχαιολογικής έρευνας
Το έργο, το οποίο ξεκίνησε το 2022 και αποτελεί αυτή τη στιγμή τη μοναδική ισπανική ομάδα που δραστηριοποιείται στη Βόρεια Ελλάδα, έχει ορίσει ένα πενταετές χρονοδιάγραμμα για την πρώτη του φάση με ορίζοντα ολοκλήρωσης το 2027.
Ωστόσο, οι επικεφαλής του εξετάζουν ήδη την επέκταση των ερευνών σε μια δεύτερη φάση, η οποία θα διαρκούσε έως το 2032. Κεντρικό αντικείμενο της μελέτης αποτελούν τα υδραυλικά συστήματα που υδροδοτούσαν την πόλη της Αμφίπολης, μια αθηναϊκή αποικία του 5ου αιώνα π.Χ., η οποία απέκτησε μεγαλύτερη φήμη χάρη σε δύο ταφικά μνημεία της Ελληνιστικής περιόδου: Τον Λέοντα της Αμφίπολης και τον Τύμβο Καστά.
Προκαταρκτικές έρευνες των Α. Καϊάφα και Ι. Πίκουλα είχαν ήδη υποδείξει την ύπαρξη αγωγών μεταφοράς νερού από το Παγγαίο Όρος προς το αστικό κέντρο, ωστόσο ποτέ δεν είχε πραγματοποιηθεί εντατική έρευνα με τοπογραφική και χαρτογραφική καταγραφή μέχρι την έναρξη αυτού του έργου.
Από την ίδρυσή της, η Αμφίπολη διέθετε ένα σύστημα υδροδότησης με κεραμικούς αγωγούς, οι οποίοι κατά τη διάρκεια της ρωμαϊκής κυριαρχίας και της Βυζαντινής περιόδου αντικαταστάθηκαν από έναν κτιστό αγωγό μεγαλύτερων διαστάσεων και χωρητικότητας.
Το Παγγαίο ως πηγή ζωής: Το τεχνικό επίτευγμα της μεταφοράς του νερού
Οι έρευνες που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος EAA/MYA δεν επέτρεψαν μόνο τον προσδιορισμό των τριών μεγάλων κατασκευαστικών φάσεων —που αντιστοιχούν στην Κλασική, τη Ρωμαϊκή και τη Βυζαντινή περίοδο— αλλά φέρνουν στο φως και μια μεγάλη ποικιλία αρχαιολογικών θέσεων στα πέριξ των αγωγών.
Ένα διαχρονικό αρχαιολογικό παλίμψηστο: Από την Εποχή του Σιδήρου στον Μεγάλο Πόλεμο
Οι ανακαλύψεις αυτές καλύπτουν πρακτικά ολόκληρη την ιστορία της περιοχής, από αγροτικούς οικισμούς της Κλασικής περιόδου και αγροκτήματα της Εποχής του Σιδήρου, μέχρι ελληνιστικές οχυρώσεις, κάστρα της Μέσης Βυζαντινής περιόδου, οθωμανικά χωριά και χαρακώματα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.
Με αυτόν τον τρόπο, ο πρωταρχικός στόχος του έργου —ο εντοπισμός και η μελέτη των υδραυλικών αγωγών που υδροδοτούσαν την αθηναϊκή αποικία για περισσότερα από χίλια χρόνια— εμπλουτίστηκε από την ανακάλυψη ενός αρχαιολογικού αρχείου πολύ πιο πυκνού και ποικίλου από ό,τι αναμενόταν αρχικά.
Η αρχαιολογική ομάδα, υπό τη διεύθυνση στελεχών του Τμήματος Προϊστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου της Γρανάδας (UGR), ολοκλήρωσε πρόσφατα την τέταρτη ανασκαφική της περίοδο, η οποία πραγματοποιήθηκε από τις 27 Μαρτίου έως τις 6 Απριλίου.
Η επιχείρηση αυτή χρηματοδοτήθηκε από το Εσωτερικό Πρόγραμμα του Πανεπιστημίου της Γρανάδας και από το Υπουργείο Πολιτισμού, ενώ συμμετείχαν ερευνητές και φοιτητές από το πτυχιακό πρόγραμμα Ιστορίας και το μεταπτυχιακό πρόγραμμα Αρχαιολογίας του UGR, μαζί με συνεργάτες από το Πανεπιστήμιο της Σαλαμάνκα και το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
Οι εργασίες επικεντρώθηκαν στη συνέχιση της τοπογραφικής αποτύπωσης των υδραυλικών διαδρομών και στην καταγραφή των θέσεων που έρχονται στο φως εντός της ζώνης επιρροής των υδραγωγείων. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασαν οι επικεφαλής του έργου, μέχρι στιγμής έχουν εντοπιστεί τρεις κύριες κατασκευαστικές φάσεις στα συστήματα υδροδότησης της Αμφίπολης.
Η παλαιότερη αντιστοιχεί στην Κλασική περίοδο, με τους προαναφερθέντες κεραμικούς αγωγούς να χρονολογούνται από την ίδια τη στιγμή της ίδρυσης της πόλης, τον 5ο αιώνα π.Χ.
Ακολουθεί η ρωμαϊκή φάση, η οποία χαρακτηρίζεται από την αντικατάσταση των κεραμικών σωληνώσεων με έναν κτιστό αγωγό μεγαλύτερης διατομής, και τέλος η Βυζαντινή φάση, η οποία αποδεικνύει τη συνεχή χρήση του συστήματος κατά τον Μεσαίωνα.
Αυτή η διαδοχή επιτρέπει την ανασύνθεση ενός υδραυλικού δικτύου που λειτουργούσε αδιάλειπτα για περισσότερα από χίλια χρόνια, γεγονός εξαιρετικής σημασίας για την κατανόηση της αστικής και δημογραφικής εξέλιξης της Αμφίπολης.
Το πρόγραμμα EAA/MYA εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσπάθεια ενίσχυσης της ισπανικής επιστημονικής παρουσίας στον τομέα των κλασικών σπουδών στην Ελλάδα. Επί του παρόντος, η πρωτοβουλία αυτή αποτελεί μία από τις μόλις τρεις αρχαιολογικές παρεμβάσεις υπό ισπανική διεύθυνση που βρίσκονται σε εξέλιξη στη χώρα.
Οι επικεφαλής του έργου σημείωσαν ότι η προσπάθεια αυτή έρχεται να προστεθεί στις πρωτοβουλίες της Ισπανικής Εταιρείας Κλασικών Σπουδών για τη δημιουργία μιας Ισπανικής Σχολής Ελληνικών Σπουδών στην Αθήνα.
Πρόκειται για ένα ίδρυμα ανάλογο με εκείνα που διατηρούν ήδη στην ελληνική πρωτεύουσα άλλες ευρωπαϊκές χώρες με μακρά παράδοση στην αρχαιολογική έρευνα.
Το έργο, για την περάτωση του οποίου υπολείπονται ακόμη τρία χρόνια εργασιών στην πρώτη του φάση (έως το 2027) και προβλέπεται μια πιθανή δεύτερη φάση που θα διαρκέσει επιπλέον πέντε έτη (έως το 2032), θα συνεχιστεί με ετήσιες περιόδους ερευνών και ανασκαφών στην επικράτεια της αρχαίας Αμφίπολης.
Στόχος είναι η ολοκλήρωση του χάρτη των υδραυλικών υποδομών της και των οικισμών που συνδέονταν με αυτές σε μια διαδρομή που ξεπερνά τη μία χιλιετία ιστορίας.
