Έπειτα από απουσία 23 ετών, ο μπρούτζινος «Έφηβος», το εμβληματικό έργο του Θανάση Απάρτη, που συνδέθηκε με την ιστορία της Αθήνας, κοσμεί ξανά τον δημόσιο χώρο, με τον Δήμο Αθηναίων να το τοποθετεί στην πλατεία Αγίου Σώστη. Πρόκειται για ένα επιβλητικό ανδρικό γυμνό ύψους 2,5 μέτρων, το οποίο φιλοτέχνησε ο σπουδαίος γλύπτης Θανάσης Απάρτης το 1940.
Ύστερα από πολυετείς μετακινήσεις, το γλυπτό τοποθετήθηκε στη νέα του θέση στην πλατεία Αγίου Σώστη. Η επιλογή της περιοχής μόνο τυχαία δεν είναι, καθώς το έργο φέρει ιδιαίτερο συμβολισμό για τους πρώην κατοίκους του προσφυγικού συνοικισμού στο Πολύγωνο, οι οποίοι διατήρησαν ζωντανό τον δεσμό τους με το γλυπτό, καθώς αποτελούσε σύμβολο της παλιάς τους γειτονιάς.
Από το Πολύγωνο στην πλατεία Αγίου Σώστη, μια διαδρομή ιστορίας και συλλογικής μνήμης
Ο Θανάσης Απάρτης (ψευδώνυμο του Θανάση Απάρτογλου, Σμύρνη 1899 – Αθήνα 1972) ήταν ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες γλύπτες του 20ού αιώνα. Η τέχνη του διαμορφώθηκε κατά την πολυετή παραμονή του στο Παρίσι και συνδυάζει τη μελέτη της αρχαίας ελληνικής πλαστικής με τις αναζητήσεις της νεότερης ευρωπαϊκής γλυπτικής.
Ο Δήμος Αθηναίων προόριζε το έργο του ως Μνημείο αφιερωμένο στην Ελληνική Νεότητα. Φιλοτεχνήθηκε στο Παρίσι, χυτεύτηκε στο διάσημο χυτήριο του Alexis Rudier και έφερε επιχρύσωση, ίχνη της οποίας διατηρούνται μέχρι σήμερα.
Το 1939, ο καλλιτέχνης παρουσίασε στην Αθήνα γύψινη μελέτη του έργου. Η τότε κυβέρνηση παρήγγειλε την εκτέλεσή του σε μπρούντζο, προκειμένου να αποτελέσει μνημείο της ελληνικής νεότητας. Αρχικά, προβλεπόταν να τοποθετηθεί στη λεωφόρο Βασιλίσσης Όλγας, ωστόσο τελικά εγκαταστάθηκε στο αλσύλλιο της οδού Μουστοξύδη, μπροστά από τη Σχολή Ευελπίδων. Εκεί, ο «Έφηβος» συνδέθηκε τόσο με τη ζωή των Ευέλπιδων όσο και με την καθημερινότητα των κατοίκων του Πολυγώνου, ιδιαίτερα εκείνων του προσφυγικού συνοικισμού (παλαιό Πολύγωνο). Η σχέση αυτή διατηρήθηκε και μετά τη μετεγκατάσταση των κατοίκων σε νέες κατοικίες στον Νέο Κόσμο, γύρω από την πλατεία Αγίου Σώστη, τη δεκαετία του 1960.
Πηγή: Φωτόπουλος, Χρήστος Σ., 1828–1998. Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων. Αφιέρωμα για τα 170 χρόνια από την ίδρυσή της. Αθήνα: Γενικό Επιτελείο Στρατού, 1998.
Τη δεκαετία του 1980, με τη μεταφορά της Σχολής Ευελπίδων στις νέες εγκαταστάσεις της στη Βάρη και τη διαμόρφωση του οδικού κόμβου στην οδό Μουστοξύδη, το γλυπτό μεταφέρθηκε στην Εθνική Πινακοθήκη.
Το 1988, ο τότε δήμαρχος Αθηναίων Μιλτιάδης Έβερτ τοποθέτησε τον «Έφηβο» στη συμβολή των οδών Αρδηττού και Αθανασίου Διάκου, κοντά στον Ιερό Ναό της Αγίας Φωτεινής. Πέντε χρόνια αργότερα, το 1993, με την έναρξη των εργασιών για την κατασκευή του τραμ, το έργο απομακρύνθηκε προσωρινά και μεταφέρθηκε σε χώρο φύλαξης του Δήμου Αθηναίων, προκειμένου να συντηρηθεί και να αποκατασταθούν οι φθορές που είχε υποστεί από βανδαλισμούς.
Πηγή: Δήμος Αθηναίων, Αρχείο τμήματος Πολιτιστικής Κληρονομιάς (φωτ: Βικτωρία Καίσαρη).
Η συντήρηση και η επανατοποθέτησή του καθυστέρησαν για χρόνια. Στο μεταξύ, σύμφωνα με τον Δήμο Αθηναίων, διατυπώθηκαν αιτήματα για τη μεταφορά του τόσο από τη Σχολή Ευελπίδων, που επιθυμούσε να το φιλοξενήσει στις εγκαταστάσεις της στη Βάρη, όσο και από τους πρώην κατοίκους του προσφυγικού συνοικισμού του Πολυγώνου, οι οποίοι ζητούσαν να τοποθετηθεί στην πλατεία Αγίου Σώστη, καθώς ο «Έφηβος» δεν ήταν απλώς ένα γλυπτό. Αποτελούσε ζωντανό κομμάτι της συλλογικής τους μνήμης, συνδεδεμένο με τα παιδικά τους χρόνια και τη ζωή στην παλιά τους γειτονιά.
Πηγή: Τσίχλα-Μαρκοπούλου, Ε. Παλαιόν Πολύγωνον 19β. Αθήνα, 1996
Η απόφαση για την επιστροφή του στην πλατεία Αγίου Σώστη
Παρά τις προηγούμενες αποφάσεις για την επανατοποθέτησή του στην περιοχή της Αρδηττού, η επιστροφή του έργου στο σημείο αυτό δεν κατέστη δυνατή, εξαιτίας διαδοχικών καθυστερήσεων και διαφορετικών προτάσεων για τη χωροθέτησή του.
Λαμβάνοντας υπόψη το ιστορικό του έργου, τις διαδοχικές μετακινήσεις του και τον ισχυρό δεσμό του με τους πρώην κατοίκους του Πολυγώνου, η Διεύθυνση Σχεδίου Πόλεως και Αστικού Περιβάλλοντος του Δήμου Αθηναίων πρότεινε την τοποθέτηση του πρωτότυπου γλυπτού στην πλατεία Αγίου Σώστη. Η πρόταση εγκρίθηκε από το Δημοτικό Συμβούλιο και υλοποιήθηκε στις 14 Σεπτεμβρίου 2026. Μετά την τοποθέτησή του, το έργο συντηρήθηκε εκ νέου, ώστε να αναδειχθεί και να διατηρηθεί.
Οι έξι οπές που διακρίνονται στον κορμό του «Εφήβου» και στη μαρμάρινη βάση του, οι οποίες χρονολογούνται από τα Δεκεμβριανά το 1944, διατηρήθηκαν ως ιστορικά τεκμήρια. Διατηρήθηκαν ως υλικό αποτύπωμα της ιστορίας του έργου και της πόλης. Με την αιώνια πληγωμένη καρδιά του, ο «Έφηβος» φέρει τα ίχνη μιας ταραγμένης εποχής και λειτουργεί ως φορέας ιστορικής μνήμης.
Χάρης Δούκας: «Ο “Έφηβος” ανήκει ξανά στην καθημερινότητα της πόλης
Ο Δήμαρχος Αθηναίων, Χάρης Δούκας, δήλωσε: «Ο “Έφηβος” ανήκει ξανά στην καθημερινότητα της πόλης. Δίπλα στους ανθρώπους της. Γύρω του γράφτηκαν οι ιστορίες μιας ολόκληρης γειτονιάς. Η διαδρομή του έργου υπήρξε δύσκολη, με μετακινήσεις, φθορές, χρόνια φύλαξης και αναμονής. Ως δημοτική αρχή, αναγνωρίσαμε τον δεσμό αυτής της γειτονιάς με το έργο, ακούσαμε τους κατοίκους και προχωρήσαμε στην επανατοποθέτησή του στην πλατεία Αγίου Σώστη. Ευχαριστώ τις υπηρεσίες του Δήμου, τους συντηρητές και όλους όσοι εργάστηκαν για τη σημερινή ημέρα. Και ιδιαίτερα τους κατοίκους που επέμειναν όλα αυτά τα χρόνια. Γιατί η μνήμη της Αθήνας αξίζει να έχει θέση στις πλατείες μας».
Μετά από 23 χρόνια απουσίας, ο «Έφηβος» επέστρεψε στην Αθήνα.
Το εμβληματικό γλυπτό του Θανάση Απάρτη, που φιλοτεχνήθηκε το 1940 και χυτεύθηκε στο Παρίσι, βρήκε τη θέση του στην πλατεία Αγίου Σώστη.
Κάποτε στεκόταν κοντά στον προσφυγικό συνοικισμό του Πολυγώνου. Οι οικογένειες που μετακόμισαν από εκεί τη δεκαετία του 1960 δεν τον ξέχασαν ποτέ.
Ακούσαμε τους κατοίκους και προχωρήσαμε στην επανατοποθέτησή του, κάνοντας πραγματικότητα μια επιθυμία πολλών χρόνων.
Γιατί η μνήμη αξίζει να έχει θέση στις πλατείες μας.
— Haris Doukas (@h_doukas) October 18, 2026
